Kontrofensywa Kleista

18 maja 1942 roku, drugiego dnia niemieckiego kontruderzenia pod Charkowem, czołgi III Korpusu Pancernego dotarły do Dońca pod Izium i wdarły się do południowej części miasta. Od tej chwili wojska radzieckie, które od 12 maja nacierały na Charków z wielkiego występu na zachodnim brzegu Dońca, miały za plecami coraz węższy korytarz. Grupa armijna gen. Ewalda von Kleista szła od południa w podstawę występu, a następnego dnia od północy ruszyła na jej spotkanie 6 Armia gen. Friedricha Paulusa. Stawka i marsz. Siemion Timoszenko zrozumieli niebezpieczeństwo dopiero 19 maja i dopiero wtedy kazali 6 Armii przerwać natarcie i zawrócić. Było już za późno.

W wielu kalendariach pod 18 maja można przeczytać, że Kleist rozpoczął tego dnia kontrofensywę i już pierwszego dnia jego czołówki doszły do ujścia Oskołu do Dońca, mocno zwężając podstawę występu. Data wymaga poprawki. Natarcie Kleista ruszyło dzień wcześniej, 17 maja o świcie; 18 maja był to już drugi dzień walk. Pierwszego dnia Niemcy posunęli się o 6–10 kilometrów w kierunku Barwienkowa. Nad Doniec, w rejon Izium, niedaleko miejsca, gdzie wpada do niego Oskoł, dotarli 18 maja. Opis skutków jest natomiast trafny: przecięte drogi i łączność sprawiły, że 9 Armia zaczęła tracić spójność i przestała osłaniać 6 Armię, która, skręcając na północ ku Charkowowi, była źle ustawiona do odparcia ciosu z południa.

Uderzenie od południa

Pierwotny plan operacji „Fridericus” przewidywał odcięcie występu pod Izium dwoma jednoczesnymi uderzeniami u jego podstawy: 6 Armii od północy i grupy armijnej Kleista od południa. Radziecka ofensywa związała jednak 6 Armię pod Charkowem. 14 maja Hitler, za radą szefa sztabu generalnego wojsk lądowych gen. płk. Franza Haldera, kazał Kleistowi uderzyć sam, bez czekania na Paulusa, i to dzień wcześniej, niż planowano. Dowódca Grupy Armii „Południe” feldmarsz. Fedor von Bock musiał w tej sytuacji bronić Charkowa siłami samej 6 Armii, wspieranej przez lotnictwo.

Grupę Kleista tworzyły 1 Armia Pancerna i 17 Armia. Ostrzem natarcia był III Korpus Pancerny gen. Eberharda von Mackensena z 14 i 16 Dywizją Pancerną, wspierany przez dywizje piechoty XLIV i LII Korpusu. Uderzyli z rejonu Słowiańska i Kramatorska na południowo-wschodnią ścianę występu, którą bronił gen. mjr Fiodor Charitonow z 9 Armią Frontu Południowego. Jego armia miała na bardzo szerokim odcinku tylko kilka dywizji strzeleckich i niewiele broni przeciwpancernej, a odwody Frontu Południowego stały daleko.

Nad polem bitwy panowała Luftwaffe. IV Korpus Lotniczy gen. Kurta Pflugbeila, wzmocniony w poprzednich dniach jednostkami ściągniętymi z Krymu, gdzie niedawno rozbito Front Krymski, wykonywał setki lotów dziennie. Samoloty rozpoznawcze wskazywały cele i korygowały ogień artylerii, a na wezwania wojsk lądowych bombowce odpowiadały w ciągu około 20 minut. Radzieckie kolumny, z nielicznymi działami przeciwlotniczymi, ze stacjami kolejowymi oddalonymi o sto kilometrów na tyłach, były łatwym celem. Według niemieckich danych samo lotnictwo zniszczyło 18 maja 130 czołgów i 500 pojazdów.

17 maja Timoszenko zameldował o niemieckim uderzeniu do Moskwy i poprosił o posiłki, ale nie przerwał natarcia na Charków. Ani tego dnia, ani 18 maja nie przyjął propozycji, by zwrócić przeciw Kleistowi główne siły 6 Armii i grupy armijnej gen. mjr. Leonida Bobkina. Przeciwnie, zapewniał Stalina, że zagrożenie od strony Kramatorska jest przesadzone. Stalin odrzucił więc wnioski zastępcy szefa sztabu generalnego gen. Aleksandra Wasilewskiego, a wieczorem 18 maja także prośbę członka rady wojennej Nikity Chruszczowa.

18 maja: nad Dońcem

Rankiem 18 maja około 150 niemieckich czołgów szło na Izium. Timoszenko wysłał tam z odwodu 343 Dywizję Strzelecką, która miała przejść przez Doniec i obsadzić południowe przedpola miasta. Nie zdążyła: około południa Niemcy zajęli południową część Izium. W nocy dywizja wyparła ich z miasta i razem z 5 Korpusem Kawalerii osłoniła przeprawy przez Doniec, ale niemieckie kolumny i tak ominęły Izium od zachodu i skręciły na północ, w głąb występu. Tymczasem 9 Armia rozpadała się. Jej dywizje cofały się częściowo za Doniec, częściowo w głąb występu, a sztab tracił z nimi łączność. 57 Armia gen. por. Kuźmy Podłasa na zachodzie miała odsłonięte prawe skrzydło.

Na północ od Charkowa tego samego dnia 3 Dywizja Pancerna przebiła się do Ternowej i uwolniła otoczoną tam od tygodnia niemiecką grupę bojową. Natarcie 28 Armii utknęło na dobre. Na południe od miasta czołówki radzieckiej 6 Armii i korpusów pancernych wciąż parły na Charków. Im dalej szły, tym głębiej wchodziły w worek, którego dno Kleist właśnie zaczynał zawiązywać.

19 maja: Paulus rusza od północy

19 maja dywizje III Korpusu Pancernego doszły do linii od południowego skraju Izium po Kamyszewachę i sforsowały rzekę Bereka pod Petrowskiem. Tego dnia, z rozkazu Bocka, do natarcia przeszła także 6 Armia. Paulus, którego dywizje przez tydzień odpierały radzieckie ataki pod Charkowem, uderzył od północy, z niemieckiego przyczółka nad Dońcem pod Andrijiwką, na zachód od Bałakliji, w kierunku południowym, na spotkanie Kleista. Obie niemieckie grupy dzieliło już tylko kilkadziesiąt kilometrów.

Często podaje się, że Stawka, coraz bardziej świadoma niebezpieczeństwa, kazała tego dnia 6 Armii gen. por. Awksientija Gorodnianskiego wstrzymać natarcie, ale Timoszenko myślał już tylko o tym, by uratować, co się da. To się zgadza. Dopiero 19 maja po południu Timoszenko uznał powagę sytuacji, a Stalin zgodził się na przerwanie ofensywy. O godzinie 19.00 Timoszenko wydał rozkaz bojowy nr 00320: główne siły 6 Armii, z pięcioma dywizjami strzeleckimi oraz 21 i 23 Korpusem Pancernym, miały skrycie przegrupować się, zawrócić na wschód i razem z 9 i 57 Armią rozbić niemieckie zgrupowanie pod Barwienkowem. Armia, która przez tydzień szła na północny zachód, musiała teraz obrócić front niemal o 180 stopni, pod ciągłymi nalotami i bez osłony z powietrza. Część źródeł datuje faktyczne wstrzymanie natarcia na Charków na 20 maja.

20 maja: Kostienko w występie

Pod 20 maja kalendaria notują, że gdy czołówki Kleista i Paulusa zbliżały się do siebie, Timoszenko wysłał do występu swojego zastępcę, gen. por. Fiodora Kostienkę, by zorganizował odwrót albo uratował jak najwięcej wojsk. Zasadniczo jest to prawda. W dniach 19–20 maja Timoszenko podporządkował wojska w występie, czyli 6 Armię, grupę Bobkina i 57 Armię, jednemu dowództwu, nazywanemu grupą Kostienki albo Grupą Południową. Kostienko, który od grudnia 1941 do kwietnia 1942 roku sam dowodził Frontem Południowo-Zachodnim, a potem został zastępcą Timoszenki, dostał zadanie, którego nie dało się już wykonać. Tego samego dnia zdjęto ze stanowiska dowódcę 9 Armii Charitonowa.

20 maja radziecki 2 Korpus Kawalerii zaatakował zachodnie skrzydło niemieckiego klina pancernego pod Gawriłowką i na krótko je zatrzymał. Niemcy podciągnęli jednak piechotę, w tym 1 Dywizję Górską, która przejęła osłonę skrzydła, a czołgi szły dalej na północ. Bombowce nurkujące Ju 87 zniszczyły pięć głównych mostów na Dońcu i uszkodziły cztery inne, a bombowce Ju 88 atakowały cofające się kolumny. Każdy dzień zwłoki zmniejszał szansę wyjścia wojsk z występu.

Miejsce w wojnie

Kontrofensywa Kleista była jedną z najsprawniej przeprowadzonych operacji Wehrmachtu w 1942 roku. Niemcy pozwolili Rosjanom wejść głęboko w swój front, utrzymali Charków dzięki lotnictwu i odwodom, a potem uderzyli w odsłonięte skrzydło. Marsz. Gieorgij Żukow pisał później, że niebezpieczeństwo niemieckiego kontruderzenia na lewe skrzydło występu było widoczne na pierwszy rzut oka na mapę. Plan „Fridericus” w wersji jednoramiennej, przyjętej w pośpiechu 14 maja, okazał się skuteczniejszy od pierwotnego, bo uderzył w wojska, które same wysunęły się daleko na zachód.

22 maja czołówki 14 Dywizji Pancernej spotkały się na południe od Bałakliji z oddziałami 6 Armii; według części źródeł pierścień zamknął się ostatecznie 23 maja. W kotle pod Barwienkowem znalazły się 6 i 57 Armia, grupa Bobkina i część 9 Armii. Do końca maja Niemcy zniszczyli otoczone wojska. Zginęli lub zaginęli Kostienko, Gorodnianski, Podłas i Bobkin. Według rosyjskich danych statystycznych Armia Czerwona straciła w całej operacji około 277 tysięcy ludzi, w tym ponad 170 tysięcy zabitych, zaginionych i wziętych do niewoli; Niemcy podawali około 240 tysięcy jeńców.

Zwycięstwo pod Charkowem dało Niemcom dokładnie to, co dyrektywa nr 41 wyznaczała jako cel działań wstępnych. Występ pod Izium zniknął, a fronty Południowo-Zachodni i Południowy straciły najlepsze wojska i odwody. W czerwcu Grupa Armii „Południe” przeprowadziła jeszcze dwie mniejsze operacje, „Wilhelm” i „Fridericus II”, a 28 czerwca ruszyła wielka ofensywa letnia. Ten sam Paulus, który w maju zamknął kocioł pod Barwienkowem, pół roku później sam znalazł się w okrążeniu pod Stalingradem.