Obóz na Majdanku

Według rozkazu, który szef budownictwa SS Hans Kammler wydał 27 września 1941 roku, 1 października w Lublinie i w Oświęcimiu miały „natychmiast” powstać dwa obozy dla radzieckich jeńców wojennych, każdy na 50 tysięcy ludzi. Obóz lubelski, nazywany oficjalnie obozem jenieckim Waffen-SS w Lublinie (Kriegsgefangenenlager der Waffen-SS Lublin), przeszedł do historii pod nazwą nadaną mu przez mieszkańców miasta: Majdanek, od pobliskiej dzielnicy Majdan Tatarski. Był pierwszym obozem podległym Inspektoratowi Obozów Koncentracyjnych SS na terenie Generalnego Gubernatorstwa. Do lipca 1944 roku przeszło przez niego, według ustaleń Państwowego Muzeum na Majdanku, około 130–150 tysięcy ludzi, a blisko 80 tysięcy z nich straciło życie, w większości Żydzi.

Często podaje się, że 1 października 1941 roku „otwarto” obóz koncentracyjny Majdanek (Konzentrationslager Lublin), który później stał się obozem zagłady. Wymaga to kilku sprostowań. 1 października był datą wyznaczoną w rozkazie Kammlera, a nie dniem otwarcia obozu. Według kalendarium muzeum roboty budowlane ruszyły 7 października 1941 roku, a pierwszą większą grupę więźniów, radzieckich jeńców, przywieziono pod koniec października. Nazwę obozu koncentracyjnego Lublin (Konzentrationslager Lublin, KL Lublin) Majdanek otrzymał dopiero w lutym 1943 roku. Określenie „obóz zagłady” jest wreszcie przedmiotem sporu historyków: muzeum nazywa Majdanek obozem koncentracyjnym i zagłady, bo od jesieni 1942 roku działały w nim komory gazowe, ale dyrektor muzeum Tomasz Kranz zwraca uwagę, że bezpośrednia zagłada była tu funkcją wtórną, a obóz pozostał przede wszystkim „wielofunkcyjnym prowizorium”, w którym ludzie ginęli głównie z wycieńczenia, głodu, chorób i w egzekucjach.

Od bazy SS do obozu jenieckiego

Historia obozu zaczęła się 20 lipca 1941 roku, kiedy Reichsführer SS Heinrich Himmler w czasie wizyty w Lublinie polecił dowódcy SS i policji w dystrykcie lubelskim, SS-Brigadeführerowi Odilowi Globocnikowi, zbudować obóz koncentracyjny dla 25–50 tysięcy więźniów. Mieli oni pracować w warsztatach i na budowach SS i policji: Lublin miał się stać zapleczem sieci ufortyfikowanych baz SS na zdobywanych ziemiach radzieckich i ośrodkiem niemieckiego osadnictwa na wschodzie. Obóz od początku nie należał jednak do Globocnika. Formalnie podlegał inspektorowi obozów koncentracyjnych Richardowi Glücksowi, dokumentację i budowę prowadził Centralny Zarząd Budowlany Waffen-SS i Policji w Lublinie, a sprawami organizacyjnymi zajął się z ramienia Inspektoratu Obozów Koncentracyjnych komendant Buchenwaldu, SS-Standartenführer Karl Otto Koch.

Przez sierpień i większą część września rozkaz pozostał na papierze. O jego losie przesądziła sytuacja na froncie wschodnim. Od napaści Niemiec na Związek Radziecki Wehrmacht brał jeńców w liczbach, jakich nie znała żadna wcześniejsza wojna: setki tysięcy w kotłach pod Białymstokiem i Mińskiem, pod Smoleńskiem i pod Humaniem, a we wrześniu, według niemieckich komunikatów, 665 tysięcy pod Kijowem. Himmler wynegocjował z naczelnym dowództwem Wehrmachtu przekazanie SS części tych jeńców jako siły roboczej. Według niemieckiego historyka Jana Erika Schultego właśnie ta umowa zmieniła charakter planowanych obozów: w miejsce więźniów obozu koncentracyjnego miały do nich trafić dziesiątki tysięcy jeńców radzieckich.

22 września Kammler wydał rozkaz budowy pierwszej części obozu lubelskiego dla 5 tysięcy więźniów. Pięć dni później zastąpił go nowym, wspólnym dla Lublina i Auschwitz, z datą 1 października i zakładaną pojemnością 50 tysięcy jeńców w każdym z obozów. Z tego samego rozkazu wyrosło obozowisko w Brzezince, które Himmler, odwiedzając Oświęcim w marcu 1941 roku, miał według powojennych zapisków Rudolfa Hößa zapowiedzieć już wtedy. Majdanek i Birkenau narodziły się więc jako bliźniacze obozy jenieckie SS, budowane w tym samym czasie, według tych samych wytycznych z Berlina i rękami tych samych ludzi: radzieckich jeńców.

Budowa jesienią 1941 roku

Teren pod obóz wybrano na południowo-wschodnich obrzeżach Lublina, przy szosie prowadzącej do Zamościa i Lwowa, na polach na styku miasta i wsi Dziesiąta, Kalinówka i Abramowice. Pierwszy plan zabudowy nosi datę 7 października 1941 roku. Obóz miał się składać z sektora SS, kompleksu gospodarczego z warsztatami i magazynami oraz części więźniarskiej podzielonej na kwadratowe „pola”, otoczone podwójnym ogrodzeniem z drutu kolczastego pod napięciem i wieżami strażniczymi. Na początku nic z tego nie istniało. Komendantura i wartownicy mieszkali w budynkach w mieście, komendantura przy ulicy Ogrodowej, a koszary dla załogi i kwatery oficerów SS przy obozie powstały dopiero w latach 1942–1943.

Według muzeum i niemieckich opracowań obóz budowało około dwóch tysięcy radzieckich jeńców, przywiezionych pod koniec października z obozów Wehrmachtu. Pracowali w deszczu, potem na mrozie, początkowo bez dachu nad głową, w łachmanach mundurów i niemal bez jedzenia, pod nadzorem esesmanów, którzy traktowali ich jak ludzi skazanych. W połowie listopada żyło ich już tylko około pięciuset, a co najmniej trzecia część ocalałych nie była zdolna do pracy. Pod koniec 1941 roku przywieziono do Lublina pierwszych więźniów z obozów koncentracyjnych w Rzeszy, między innymi z Auschwitz, Buchenwaldu, Dachau i Sachsenhausen, którzy mieli pełnić funkcje tłumaczy, lekarzy, pisarzy i kapo. 12 grudnia 1941 roku, według kalendarium muzeum, w obozie osadzono pierwszych 150 więźniów żydowskich, robotników przymusowych z obozu pracy przy ulicy Lipowej, a po nich kilkuset chłopów z Lubelszczyzny, uwięzionych jako zakładnicy za niedostarczenie obowiązkowych kontyngentów. Niektóre opracowania podają, że Żydzi z Lipowej pracowali na budowie już od października, codziennie dochodząc na nią z miasta.

W połowie grudnia gotowe były baraki dla około 20 tysięcy ludzi. Wtedy w obozie wybuchła epidemia tyfusu plamistego. Na przełomie 1941 i 1942 roku nie żył już nikt z radzieckich jeńców, którzy budowali Majdanek, ani z żydowskiego komanda. W styczniu i lutym 1942 roku budowa stała, bo nie było rąk do pracy. Plany tymczasem rosły na papierze: na początku listopada Kammler zwiększył zakładaną pojemność obozu do 125 tysięcy, w grudniu do 150 tysięcy, a w marcu 1942 roku mówiono nawet o 250 tysiącach jeńców. Zatwierdzony 23 marca 1942 roku plan generalny przewidywał obóz dla 150 tysięcy więźniów i jeńców, największy w okupowanej Europie. Z powodu trudności gospodarczych, przeciążenia jednotorowej linii kolejowej do Lublina i niepowodzeń na froncie zbudowano tylko jego część: na 270 hektarach powstało pięć pól więźniarskich ze 108 barakami, w których mogło się zmieścić około 25 tysięcy ludzi. Szóste pole ukończono zbyt późno, by je wykorzystać.

Los budowniczych Majdanka nie był wyjątkiem. Jesień i zima 1941 roku były czasem masowego umierania radzieckich jeńców w niemieckiej niewoli. Trzymani w obozach pod gołym niebem, głodzeni zgodnie z decyzjami o wykorzystaniu żywności z okupowanych ziem dla Wehrmachtu i Rzeszy, dziesiątkowani przez tyfus i czerwonkę, w najgorszych tygodniach umierali według szacunków po kilka tysięcy dziennie. Według szacunków historyków do wiosny 1942 roku zmarło około dwóch milionów z ponad trzech milionów jeńców wziętych w 1941 roku, a w całej wojnie od 2,5 do ponad 3 milionów z około 5,7 miliona żołnierzy radzieckich, którzy trafili do niemieckiej niewoli. Komisarzy politycznych, komunistów i Żydów wyselekcjonowanych spośród jeńców rozstrzeliwano, także w obozach jenieckich na Lubelszczyźnie, a w Auschwitz na początku września 1941 roku SS po raz pierwszy zabiła kilkuset z nich cyklonem B.

Obóz SS poza władzą Franka

Majdanek był instytucją SS i jej centralnych urzędów w Berlinie. Generalny gubernator Hans Frank ani władze dystryktu lubelskiego nie miały na niego wpływu, choć powstał na terenie, którym rządzili, i miał korzystać z miejscowych materiałów i ludzi. Ta odrębność była zgodna z ambicjami Himmlera, który budował w Generalnym Gubernatorstwie własne imperium, i stała się jednym ze źródeł trwającego do 1943 roku konfliktu SS z administracją Franka.

Pierwszy komendant, Karl Otto Koch, organizował obóz od jesieni 1941 roku, formalnie stanął na jego czele według muzeum w styczniu 1942 roku (część opracowań podaje wrzesień 1941 roku) i kierował nim do sierpnia 1942 roku. Wcześniej, w Buchenwaldzie, wsławił się okrucieństwem i korupcją, a w Lublinie zawieszono go po ucieczce 86 radzieckich jeńców w nocy z 14 na 15 lipca 1942 roku. W kwietniu 1945 roku, skazany przez sąd SS za defraudacje i nadużycia, został rozstrzelany w Buchenwaldzie. Po nim obozem kierowali kolejno Max Koegel, Hermann Florstedt, Martin Weiß i Arthur Liebehenschel. Załoga liczyła pod koniec 1943 roku około 1250 osób, w większości volksdeutschów z Rumunii i Jugosławii, wspieranych przez litewskich policjantów i wartowników z obozu szkoleniowego SS w Trawnikach.

Majdanek w latach 1942–1944

Od wiosny 1942 roku Majdanek kilkakrotnie zmieniał funkcję. 29 marca 1942 roku przybył pierwszy transport tysiąca Żydów ze Słowacji. Po nich przywożono Żydów z Protektoratu Czech i Moraw, z Niemiec i z gett Lubelszczyzny, a także Polaków, zakładników i aresztowanych w łapankach. Majdanek stał się częścią zaplecza akcji „Reinhardt”, którą Globocnik prowadził z Lublina: do magazynów na dawnym lotnisku i w obozie trafiało mienie Żydów zamordowanych w Bełżcu, Sobiborze i Treblince. Latem 1942 roku zaczęto budować komory gazowe. Według muzeum pierwszą partię cyklonu B dostarczono pod koniec sierpnia, a komory uruchomiono we wrześniu lub październiku 1942 roku. Zabijano w nich cyklonem B i tlenkiem węgla Żydów uznanych przy selekcji za niezdolnych do pracy oraz wyniszczonych więźniów.

1 października 1942 roku, dokładnie rok po dacie z rozkazu Kammlera, na V polu otwarto obóz dla kobiet. Od stycznia 1943 roku przywożono polskich więźniów politycznych z więzień Generalnego Gubernatorstwa, od wiosny 1943 roku ludność wiejską z Białorusi, w tym dzieci, od końca kwietnia około 20 tysięcy Żydów z getta warszawskiego po stłumieniu powstania, a latem 1943 roku około 9 tysięcy mieszkańców wysiedlanej Zamojszczyzny, w większości matki z dziećmi. W lutym 1943 roku obóz przemianowano na obóz koncentracyjny Lublin.

3 listopada 1943 roku, w ramach akcji „Erntefest”, esesmani i policjanci rozstrzelali w rowach za V polem około 18 tysięcy Żydów, więźniów Majdanka i obozów pracy w Lublinie. Była to największa jednorazowa egzekucja w historii niemieckich obozów koncentracyjnych. Przez cały dzień z głośników nadawano muzykę taneczną i marszową, by zagłuszyć strzały. Tego samego i następnego dnia rozstrzelano Żydów z obozów w Trawnikach i Poniatowej; w całej akcji zginęło według szacunków historyków około 42 tysięcy ludzi, a Żydzi dystryktu lubelskiego, wcześniej deportowani do obozów zagłady, przestali istnieć jako społeczność.

Ewakuację obozu Niemcy zaczęli 1 kwietnia 1944 roku. Ostatnią kolumnę około 800 więźniów SS wyprowadziła 22 lipca, a pozostawiony w niemal nienaruszonym stanie obóz zajęły oddziały 1 Frontu Białoruskiego. Kalendarium muzeum podaje, że żołnierze radzieccy weszli do niego 24 lipca, w czasie walk o Lublin, w wielu opracowaniach pojawia się data 23 lipca. Majdanek był pierwszym wielkim obozem koncentracyjnym zajętym przez aliantów. Zdjęcia komór gazowych, krematorium i magazynów z tysiącami par butów obiegły świat w sierpniu 1944 roku, na długo przed wyzwoleniem Auschwitz. Kilka tygodni później NKWD urządziło na terenie obozu więzienie dla żołnierzy Armii Krajowej i Batalionów Chłopskich.

Liczba ofiar

Liczba ofiar Majdanka przez dziesięciolecia była przedmiotem sporów. Polsko-radziecka komisja, która badała obóz w 1944 roku, podała liczbę 1,5 miliona zabitych, opartą na szacunkach przepustowości krematoriów, a nie na dokumentach. Sędzia Zdzisław Łukaszkiewicz w 1948 roku szacował liczbę ofiar na około 360 tysięcy, a historyk muzeum Czesław Rajca w 1992 roku na około 235 tysięcy. Badania Tomasza Kranza z 2005 roku, oparte na zachowanych dokumentach obozowych, wykazach transportów i odnalezionym w 2000 roku telegramie Hermanna Höflego, wykazały, że w obozie zginęło około 78 tysięcy ludzi, w tym około 59 tysięcy Żydów. Muzeum przyjęło te ustalenia i podaje obecnie, że z około 130 tysięcy deportowanych zginęło blisko 80 tysięcy, w tym około 60 tysięcy Żydów, a następnie Polacy, Białorusini, Ukraińcy i Rosjanie. Około połowy z nich zginęło w egzekucjach i komorach gazowych, pozostali zmarli z głodu, chorób, wycieńczenia i bicia.

Spośród ponad tysiąca znanych z nazwiska członków załogi odpowiedzialność karną poniosło około 170. Pierwszy proces, przed Specjalnym Sądem Karnym w Lublinie, odbył się już jesienią 1944 roku: czterech esesmanów i dwóch więźniów funkcyjnych skazano na śmierć, a pięciu z nich powieszono publicznie 3 grudnia 1944 roku obok obozu. Najdłuższy proces, przed sądem w Düsseldorfie, toczył się w latach 1975–1981. Jesienią 1944 roku na terenie dawnego obozu powstało Państwowe Muzeum na Majdanku, pierwsze na świecie muzeum w miejscu niemieckiego obozu koncentracyjnego.

Miejsce w wojnie

Gdy na początku października 1941 roku radzieccy jeńcy zaczynali kopać fundamenty pierwszych baraków, Majdanek nie był pomyślany jako miejsce zagłady. Był narzędziem wielkich planów kolonizacji wschodu, które SS zamierzała realizować pracą niewolniczą: najpierw jeńców, potem więźniów z całej okupowanej Europy. Już ten pierwszy okres pokazał jednak, czym w praktyce była „praca” w obozach Himmlera. Z ludzi, którzy zbudowali pierwsze pole, po czterech miesiącach nie żył nikt.

Jesień 1941 roku była zarazem czasem, w którym zapadały decyzje o wymordowaniu Żydów Europy. 13 października Globocnik rozmawiał z Himmlerem o przyszłości dystryktu lubelskiego, na początku listopada pod Bełżcem zaczęto budować pierwszy obóz zagłady w Generalnym Gubernatorstwie, a od marca 1942 roku Lublin był centrum akcji „Reinhardt”, w której zamordowano według szacunków historyków około 1,5–1,8 miliona Żydów. Majdanek, przez który przeszli Żydzi, Polacy, Białorusini, jeńcy radzieccy i więźniowie z niemal 30 krajów, stał się ogniwem tej machiny i zarazem jej pierwszym świadectwem, które po wkroczeniu Armii Czerwonej zobaczył cały świat.