Zamach strzałokrzyżowców na Węgrzech

W niedzielę 15 października 1944 roku, wczesnym popołudniem, Radio Budapeszt przerwało program i nadało proklamację regenta Miklósa Horthy’ego. Regent oświadczył, że Niemcy przegrały wojnę, że Węgry zostały do niej wciągnięte wbrew swoim interesom i że zwrócił się do przeciwników o rozejm. Kilka godzin później jego władza już nie istniała. Niemcy, przygotowani od tygodni, porwali syna regenta, zajęli kluczowe punkty stolicy i otoczyli Zamek w Budzie, a skrajnie prawicowa partia strzałokrzyżowców przejęła radio. Następnego dnia rano Horthy znalazł się w rękach Niemców, a pod groźbą śmierci syna podpisał dokument, którym wycofywał proklamację, abdykował i powierzał władzę przywódcy strzałokrzyżowców Ferencowi Szálasiemu.

Sformułowanie, że Niemcy „obalili” Horthy’ego i „zastąpili” go Szálasim, oddaje istotę wydarzeń, ale ich przebieg był rozłożony na dwa dni. 15 października Horthy ogłosił prośbę o rozejm i został odcięty od władzy. Abdykację podpisał i rząd Szálasiego powołano dopiero 16 października, a urząd „przywódcy narodu” Szálasi objął na początku listopada.

Tło: rozejm wynegocjowany w Moskwie

Od niemieckiej okupacji 19 marca 1944 roku Węgry pozostawały formalnie suwerennym sojusznikiem Rzeszy, ale realną władzę sprawował pełnomocnik Rzeszy Edmund Veesenmayer. Po przejściu Rumunii na stronę aliantów w sierpniu Horthy powołał rząd gen. Gézy Lakatosa i zaczął szukać wyjścia z wojny. Zachodni alianci odpowiedzieli, że Węgry mogą skapitulować tylko przed wszystkimi trzema mocarstwami, w tym przed ZSRR. 1 października do Moskwy dotarła tajna delegacja gen. Gábora Faraghó, która 11 października podpisała wstępne warunki rozejmu. Węgry miały wycofać się do granic z Trianon i wypowiedzieć wojnę Niemcom. W tych samych dniach w Moskwie Churchill i Stalin rozmawiali o strefach wpływów na Bałkanach i w Europie Środkowej, a na wschodzie kraju trwała już bitwa pod Debreczynem, w której 2 Front Ukraiński marszałka Rodiona Malinowskiego parł w głąb Wielkiej Niziny Węgierskiej.

Horthy działał w tajemnicy przed częścią własnego rządu, ale nie przed Niemcami. Veesenmayer miał informatorów w gabinecie Lakatosa, a niemiecki wywiad obserwował ludzi z otoczenia regenta. Adolf Hitler był zdecydowany nie dopuścić do powtórzenia scenariusza włoskiego z września 1943 roku i rumuńskiego z sierpnia 1944 roku. Przez Węgry biegły linie komunikacyjne niemieckich wojsk wycofujących się z Bałkanów, a pola naftowe pod Nagykanizsą należały do ostatnich źródeł ropy Rzeszy. Na wypadek „zdrady” przygotowano plan, który otrzymał kryptonim „Panzerfaust”.

Szálasi i strzałokrzyżowcy

Ferenc Szálasi, urodzony w 1897 roku w Koszycach, były oficer sztabu generalnego, w połowie lat trzydziestych odszedł z armii i stworzył własną ideologię, nazwaną hungaryzmem. Łączyła ona skrajny nacjonalizm, antysemityzm i mistyczną wizję wielkich Węgier panujących nad Kotliną Karpacką. Jego ruch, znany jako strzałokrzyżowcy od emblematu strzał ułożonych w krzyż, zdobył w wyborach 1939 roku kilkadziesiąt mandatów i był wtedy drugą siłą w parlamencie. Sam Szálasi kilka razy trafiał do więzienia, a rząd Horthy’ego traktował jego partię nieufnie. W latach wojny jej popularność spadła, ale zachowała uzbrojone bojówki i wpływy w części korpusu oficerskiego i żandarmerii. Dla Niemców Szálasi nie był wymarzonym partnerem – uważano go za fantastę – ale był jedynym politykiem gotowym prowadzić wojnę do końca.

Przygotowania szły dwutorowo. Do Budapesztu przybyli wysłannicy Hitlera, w tym SS-Obersturmbannführer Otto Skorzeny, który rok wcześniej uwolnił Mussoliniego z Gran Sasso, oraz SS-Obergruppenführer Erich von dem Bach-Zelewski, świeżo po stłumieniu Powstania Warszawskiego. Pod miasto ściągnięto oddziały pancerne i spadochroniarzy, a 11 października Veesenmayer polecił Szálasiemu przygotować partię do przejęcia władzy. Bojówki strzałokrzyżowców pod komendą byłego generała Emila Kovarcza miały zająć radio, urzędy i posterunki policji.

Porwanie syna regenta

Rankiem 15 października Niemcy przeprowadzili pierwszą część planu, nazywaną w relacjach operacją „Myszka Miki” (Maus). Syn regenta, Miklós Horthy junior, prowadził zakulisowe rozmowy o wyjściu z wojny. Prowokatorzy niemieckiego wywiadu zwabili go na rzekome spotkanie z wysłannikami jugosłowiańskich partyzantów Tity w biurze dyrektora portów dunajskich Félixa Bornemiszy w centrum Budapesztu. Gdy wszedł do budynku, otoczyli go ludzie Skorzenego. Po krótkiej strzelaninie, w której zginęli i zostali ranni jego ochroniarze, Horthy’ego juniora pobito, zawinięto w dywan, wywieziono na lotnisko i odesłano samolotem do Wiednia, a stamtąd do obozu koncentracyjnego Mauthausen. Przeżył tam do końca wojny.

Regent dowiedział się o porwaniu na posiedzeniu Rady Koronnej. Mimo nalegań Veesenmayera, by wstrzymał się do rozmowy z ambasadorem Rudolfem Rahnem, postanowił nie zwlekać. Wczesnym popołudniem radio nadało jego proklamację. Jej tekst, łagodzony w ostatniej chwili przez premiera Lakatosa, był niejasny: mówił o zwróceniu się o rozejm, nie zaś o jego zawarciu, i nie wypowiadał Niemcom wojny. Rozkazu do wojsk, które miały przerwać walkę, w praktyce nie doręczono w czytelnej formie.

Popołudnie i noc 15 października

Niemcy i strzałokrzyżowcy zareagowali natychmiast. Niedługo po proklamacji ludzie Szálasiego, wspierani przez Niemców, zajęli rozgłośnię. Szef sztabu generalnego gen. János Vörös rozesłał do dowódców wyjaśnienie, że regent nie zawarł rozejmu, a jedynie rozpoczął rokowania i walka trwa dalej. Wieczorem radio nadało odezwę Szálasiego, który ogłosił się przywódcą „walczącego narodu”, i niemieckie marsze. Niemieckie oddziały obsadziły mosty na Dunaju, dworce i urzędy, a w prowincjonalnych miastach władzę przejmowali strzałokrzyżowcy.

Decydujące okazało się stanowisko armii. Wbrew przekonaniu Horthy’ego, że oficerowie dochowają przysięgi złożonej regentowi, większość korpusu oficerskiego opowiedziała się za kontynuacją wojny lub milczała. Dowódca 1 Armii w Karpatach, gen. Béla Miklós, wydał rozkaz przerwania walki i przeszedł na stronę radziecką, ale jego żołnierze w większości pozostali na pozycjach. Dowódcę 2 Armii, gen. Lajosa Veressa, aresztowali jego właśni oficerowie. Wieczorem regent mógł polegać praktycznie tylko na kilkuset żołnierzach gwardii przybocznej na Zamku. Premier Lakatos przez całe popołudnie negocjował z Veesenmayerem i Rahnem, a w końcu przystał na niemieckie żądanie abdykacji regenta w zamian za obietnicę bezpieczeństwa dla niego i jego rodziny.

16 października: abdykacja

Nad ranem 16 października Lakatos i Veesenmayer przyjechali na Zamek. Według relacji Horthy’ego dano mu kilka minut na decyzję: jeśli nie odda się pod opiekę Niemców, Zamek zostanie zaatakowany. Regent zgodził się i odjechał z Veesenmayerem do siedziby SS. Mniej więcej w tym samym czasie Skorzeny poprowadził na wzgórze zamkowe kolumnę z ciężkimi czołgami Tiger II i spadochroniarzami. Część gwardzistów, do których nie dotarł rozkaz niestawiania oporu, broniła się przez krótki czas, a w starciach zginęło kilku żołnierzy po obu stronach. Plan Bach-Zelewskiego, by w razie oporu ostrzelać Zamek z ciężkiej artylerii, okazał się niepotrzebny.

Jeszcze tego samego dnia Lakatos przedstawił Horthy’emu na piśmie oświadczenie, w którym regent unieważniał swoją proklamację, abdykował i powierzał Szálasiemu tworzenie rządu. Gdy Horthy spytał Veesenmayera, czy od podpisu zależy życie jego syna, ten miał to potwierdzić. Horthy podpisał. Później pisał, że niczego nie przekazał, tylko „wymienił podpis na życie syna”, a podpis wymuszony groźbą nie ma mocy prawnej. 16 października Szálasi został premierem rządu nazwanego Rządem Jedności Narodowej, w którym połowę tek objęli strzałokrzyżowcy. 17 października Horthy z rodziną odjechał pociągiem do Niemiec, gdzie do końca wojny przetrzymywano go pod strażą SS w zamku Hirschberg w Bawarii. Syna nie uwolniono mimo obietnic. Na początku listopada okrojony parlament, w którego obradach wzięła udział jedynie część posłów, powierzył Szálasiemu władzę głowy państwa, a ten złożył przysięgę jako nemzetvezető – „przywódca narodu”.

Terror wobec Żydów Budapesztu

Najtragiczniejsze skutki przewrót miał dla Żydów. Latem 1944 roku węgierska żandarmeria, we współpracy z oddziałem SS Adolfa Eichmanna, wywiozła do Auschwitz-Birkenau ponad 430 tysięcy Żydów z prowincji. Na początku lipca Horthy wstrzymał deportacje, dzięki czemu ocalała większość Żydów stolicy – według różnych szacunków około 200–250 tysięcy osób, stłoczonych w kilku tysiącach „domów z gwiazdą”. Już w nocy z 15 na 16 października i w kolejnych dniach bojówki strzałokrzyżowców napadały na te domy, grabiły i mordowały. Historycy mówią o kilkuset zabitych w pierwszych dniach po przewrocie. 17 października do Budapesztu powrócił Eichmann, a nowy rząd zgodził się „wypożyczyć” Rzeszy dziesiątki tysięcy Żydów do pracy przymusowej.

Od 8 listopada dziesiątki tysięcy Żydów, w tym kobiety i starcy, pędzono pieszo w marszach śmierci ku granicy austriackiej pod Hegyeshalom, do budowy umocnień przed Wiedniem i do obozów. W grudniu w Peszcie zamknięto getto, a strzałokrzyżowcy rozstrzeliwali Żydów nad brzegiem Dunaju, czego symbolem jest dziś pomnik Buty na brzegu Dunaju. Według najczęściej przytaczanych szacunków strzałokrzyżowcy zamordowali w czasie swoich rządów około 10–15 tysięcy osób, w większości Żydów, a łączna liczba ofiar ich polityki, wliczając zmarłych w marszach i deportowanych, była wielokrotnie wyższa. Część zagrożonych ocalili dyplomaci państw neutralnych: Szwed Raoul Wallenberg, szwajcarski konsul Carl Lutz, Włoch Giorgio Perlasca i przedstawiciele nuncjatury, którzy wydawali paszporty ochronne i prowadzili domy pod opieką swoich państw.

Miejsce w wojnie

Przewrót z 15–16 października utrzymał Węgry w wojnie po stronie Niemiec do końca. Rzesza zachowała ostatniego sojusznika w Europie Środkowej, węgierskie zasoby, ropę naftową i zaplecze dla frontu. Kosztem była kampania, która trwała do kwietnia 1945 roku i zamieniła kraj w pole bitwy: Armia Czerwona doszła pod Budapeszt na początku listopada, a oblężenie Budapesztu, od końca grudnia do 13 lutego 1945 roku, należało do najkrwawszych w całej wojnie. Tymczasem na zajętych przez Rosjan ziemiach powstały w grudniu w Debreczynie Tymczasowe Zgromadzenie Narodowe i rząd gen. Béli Miklósa, który 20 stycznia 1945 roku podpisał w Moskwie rozejm z aliantami.

Szálasi uciekł przed Armią Czerwoną na zachód. W maju 1945 roku wpadł w ręce Amerykanów, którzy wydali go Węgrom. Trybunał ludowy w Budapeszcie skazał go na śmierć i 12 marca 1946 roku Szálasi został stracony razem z kilkoma członkami swojego rządu. Horthy zeznawał jako świadek w Norymberdze, nie został postawiony przed sądem i resztę życia spędził na emigracji w Portugalii, gdzie zmarł w 1957 roku. Skorzeny po wojnie został uniewinniony przez amerykański trybunał w Dachau ze stawianych mu zarzutów i uciekł z obozu internowania. Rządy strzałokrzyżowców, krótkie i chaotyczne, przeszły do historii przede wszystkim jako ostatni rozdział Zagłady Żydów na Węgrzech.