Wyzwolenie Kijowa

Wczesnym rankiem 6 listopada 1943 roku oddziały radzieckiego 1 Frontu Ukraińskiego generała armii Nikołaja Watutina opanowały Kijów, stolicę Ukraińskiej SRR i trzecie co do wielkości miasto Związku Radzieckiego. Okupacja niemiecka, trwająca od września 1941 roku, skończyła się po trzech dniach natarcia z niewielkiego przyczółka pod wsią Lutież na północ od miasta. Wieczorem tego samego dnia Moskwa uczciła zdobycie Kijowa salutem artyleryjskim, a Józef Stalin ogłosił je w przemówieniu z okazji rocznicy rewolucji.

Zdobycie Kijowa łączy się zwykle z rocznicą rewolucji październikowej z 1917 roku. Wymaga to drobnego uściślenia: rocznica — dwudziesta szósta — przypadała 7 listopada (25 października według kalendarza juliańskiego), a Kijów padł dzień wcześniej, w jej przeddzień. Nie był to przypadek. Stalin chciał mieć miasto przed świętem, a pośpiech wymuszany na dowódcach przez Moskwę odcisnął się na całym przebiegu jesiennych walk nad Dnieprem.

Kijów pod okupacją

Wojska niemieckie weszły do Kijowa 19 września 1941 roku, po największym okrążeniu tej wojny, w którym zginęła lub dostała się do niewoli większa część radzieckiego Frontu Południowo-Zachodniego. Zajęcie miasta od razu naznaczyły zniszczenia i zbrodnie. Kilka dni po wkroczeniu Niemców eksplodowały ładunki pozostawione przez radzieckich saperów i NKWD; spłonęła główna ulica, Chreszczatyk, z przyległymi kwartałami. Niemcy wykorzystali wybuchy jako pretekst: 29 i 30 września 1941 roku w wąwozie Babi Jar na obrzeżach miasta Sonderkommando 4a i bataliony policji rozstrzelały ponad 33 tysiące kijowskich Żydów. W następnych dwóch latach wąwóz pozostał miejscem egzekucji jeńców, zakładników, członków podziemia, Romów i pacjentów szpitala psychiatrycznego.

Kijów był siedzibą władz cywilnych tylko z nazwy — stolicą Komisariatu Rzeszy Ukraina uczyniono Równe — ale pod rządami okupanta przeżył dwie zimy głodu. Niemcy ograniczali dowóz żywności do miasta, a ze wsi i z miasta wywozili ludzi na roboty przymusowe do Rzeszy. Kiedy jesienią 1943 roku front zbliżał się do Dniepru, okupacyjne władze ogłosiły pas nad rzeką strefą działań wojennych i nakazały ludności opuścić znaczną część miasta. Przed wojną Kijów liczył blisko 900 tysięcy mieszkańców; w chwili wyzwolenia — według najczęściej podawanych szacunków radzieckich — pozostało w nim około 180 tysięcy.

Bukryn i Lutież

Po bitwie na łuku kurskim Armia Czerwona ruszyła na całej długości południowego skrzydła frontu. Pod koniec września Front Woroneski Watutina doszedł do Dniepru na północ i na południe od Kijowa i uchwycił na prawym brzegu dwa przyczółki: duży, w łuku rzeki pod Wielkim Bukrynem, kilkadziesiąt kilometrów na południe od miasta, i mały, pod Lutieżem i Wyszogrodem na północy. Nad dolnym Dnieprem trwały w tym czasie walki o przyczółki, które w końcu października przyniosły wyzwolenie Dniepropetrowska; na kierunku zachodnim front przesunął się już za Smoleńsk.

Główne uderzenie na Kijów miało pierwotnie wyjść z Bukrynu. Dwukrotnie, w dniach 12–15 i 21–24 października, armie Watutina — 40, 27 i 3 Gwardyjska Armia Pancerna — próbowały się stamtąd przebić i dwukrotnie utknęły. Przyczółek był ciasny, poprzecinany głębokimi jarami, a Niemcy trzymali wzgórza nad nim i mieli w pobliżu dywizje pancerne XXIV Korpusu Pancernego. Czołgi nie miały gdzie się rozwinąć. 20 października Front Woroneski przemianowano na 1 Front Ukraiński, a 24 października Stawka, uznając porażkę, nakazała przenieść główny wysiłek na północ, na przyczółek lutieski.

Rozpoczęło się przegrupowanie, które radziecka historiografia uznała później za wzorcowe. 3 Gwardyjska Armia Pancerna generała Pawła Rybałki, wraz z korpusem strzelców i korpusem artylerii przełamania, przeszła spod Bukrynu na północ — nocami, przy zachowaniu ciszy radiowej, dwukrotnie przekraczając Dniepr i przeprawiając się przez Desnę. Na opuszczonych stanowiskach zostawiono makiety czołgów i dział, a radiostacje dalej nadawały, jakby nic się nie zmieniło. Pod Lutież ściągnięto około 2 tysięcy dział i moździerzy oraz kilkaset wyrzutni rakietowych; saperzy budowali przeprawy, część z nich tuż pod powierzchnią wody, by trudniej je było wykryć z powietrza. Według radzieckich historyków Niemcy dali się zwieść; dziennik działań niemieckiej 4 Armii Pancernej świadczy jednak, że dowództwo spodziewało się natarcia od północy, tylko nie znało jego siły i celów.

Natarcie z przyczółka lutieskiego

Aby związać niemieckie rezerwy na południu, 1 listopada 40 i 27 Armia ponownie zaatakowały z Bukrynu. Posunęły się niewiele, ale spełniły swoje zadanie. Rankiem 3 listopada, po potężnym przygotowaniu artyleryjskim i nalotach 2 Armii Powietrznej, ruszyło główne natarcie z przyczółka lutieskiego: 38 Armia generała Kiriłła Moskalenki z 5 Gwardyjskim Korpusem Pancernym uderzyła prosto na Kijów, a 60 Armia generała Iwana Czerniachowskiego osłaniała jej prawe skrzydło od zachodu. Naprzeciw stał niemiecki VII Korpus Armijny 4 Armii Pancernej generała Hermanna Hotha — kilka mocno przetrzebionych dywizji piechoty z nielicznymi odwodami pancernymi.

Pierwszego dnia wojska radzieckie posunęły się o 5–12 kilometrów, a czołowa dywizja 38 Armii doszła do lasów na północno-zachodnich przedmieściach miasta. Obrona niemiecka nie pękła jednak od razu; 4 listopada natarcie postępowało powoli, wśród kontrataków niemieckiej piechoty zmotoryzowanej. Tego dnia Watutin wprowadził do walki 3 Gwardyjską Armię Pancerną i 1 Gwardyjski Korpus Kawalerii. W nocy z 4 na 5 listopada czołgi Rybałki — według radzieckich relacji jadące z zapalonymi reflektorami i włączonymi syrenami — przełamały pozycje w rejonie Swiatoszyna i przecięły szosę z Kijowa do Żytomierza. Równocześnie na południe od miasta jedna z dywizji strzeleckich przeprawiła się przez Dniepr w rejonie wsi Wita Litowska i wyszła na nadbrzeżną szosę, którą Niemcy mogliby przerzucać posiłki spod Bukrynu.

Groźba okrążenia przesądziła sprawę. 5 listopada niemieckie dowództwo rozpoczęło ewakuację Kijowa drogą na Wasylków. Przed odejściem saperzy wysadzali mosty, magazyny i elektrownie, a w centrum płonęły podpalone gmachy, wśród nich główny budynek uniwersytetu. Wojska radzieckie, które wieczorem 5 listopada wdarły się na przedmieścia, natrafiały już głównie na tylne straże. Do świtu przeszły przez całe miasto i doszły do Dniepru. Watutin i członek rady wojennej frontu Nikita Chruszczow zameldowali Stalinowi, że Kijów jest w rękach radzieckich; według radzieckich publikacji meldunek wysłano około piątej rano 6 listopada.

Czechosłowacy w Kijowie

Wśród oddziałów 38 Armii walczyła 1 Czechosłowacka Samodzielna Brygada pułkownika Ludvíka Svobody, sformowana w maju 1943 roku z weteranów batalionu, który wiosną bił się pod Sokołowem. Liczyła ponad 3,3 tysiąca żołnierzy; wielu z nich było Rusinami i Ukraińcami z dawnej czechosłowackiej Rusi Podkarpackiej, zwolnionymi z radzieckich łagrów. Brygada, mająca własny batalion czołgów, ruszyła do natarcia po południu 5 listopada, przeszła przez zachodnie przedmieścia i jej żołnierze należeli do pierwszych, którzy dotarli do centrum miasta i nad Dniepr. Straty brygady były niewielkie — według czeskich opracowań kilkudziesięciu zabitych i zaginionych oraz kilkudziesięciu rannych. Udział Czechosłowaków w wyzwoleniu Kijowa stał się potem jednym z filarów legendy wojsk czechosłowackich na wschodzie i ich związków ze Związkiem Radzieckim.

Salut w Moskwie

6 listopada Stalin wydał rozkaz dzienny, w którym ogłosił zdobycie „stolicy Ukrainy”, wymienił wyróżnione dywizje i polecił oddać na ich cześć salut. Wieczorem Moskwa oddała 24 salwy ze 324 dział. Tego samego dnia, na uroczystym posiedzeniu z okazji rocznicy rewolucji, Stalin przedstawił bilans roku: od Stalingradu przez Kursk po Dniepr. Kijów był najbardziej wymownym symbolem tej zmiany. Za forsowanie Dniepru jesienią 1943 roku ponad dwa tysiące żołnierzy, wielu z nich spod Kijowa, otrzymało tytuł Bohatera Związku Radzieckiego.

Miasto po wyzwoleniu

Żołnierze i pierwsi przybysze zastali miasto zniszczone i niemal puste. Ruiny Chreszczatyka stały od jesieni 1941 roku, w zgliszczach leżały też setki budynków wysadzonych lub podpalonych przy odwrocie, wiele mostów na Dnieprze i zakładów przemysłowych. Na terenie Ławry Peczerskiej od listopada 1941 roku leżały gruzy jej głównej świątyni, soboru Zaśnięcia Matki Bożej, wysadzonej w niewyjaśnionych do końca okolicznościach. Ci mieszkańcy, którzy przetrwali, wychodzili z piwnic i kryjówek na przedmieściach, do których uciekli przed wysiedleniem.

Wkrótce wyszło na jaw, co działo się w Babim Jarze w ostatnich miesiącach okupacji. Latem 1943 roku, w ramach tajnej akcji 1005 kierowanej przez Paula Blobla, Niemcy zaczęli zacierać ślady zbrodni. Od sierpnia około 300 więźniów pobliskiego obozu Syrec, skutych łańcuchami, rozkopywało masowe groby, układało zwłoki na stosach z szyn i drewna i paliło je; kości kruszono, a popiół rozsypywano. W nocy z 28 na 29 września więźniowie, wiedząc, że po zakończeniu pracy zostaną zabici, podjęli próbę ucieczki. Większość zginęła, ale kilkunastu się uratowało. Po wyzwoleniu złożyli zeznania przed radzieckimi śledczymi, a w listopadzie na miejsce zbrodni przywieziono grupę zachodnich korespondentów. Radziecka komisja do badania zbrodni okupanta mówiła jednak o zamordowanych „pokojowych obywatelach radzieckich”, przemilczając, że w Babim Jarze zginęli przede wszystkim Żydzi — co zapowiadało późniejszą, trwającą dziesięciolecia politykę przemilczania.

Na Kijów i jego mieszkańców spadły też ciężary nowej władzy. NKWD od pierwszych dni prowadziło filtrację ludzi, którzy przeżyli okupację; podejrzanych o współpracę aresztowano, a wielu mężczyzn w wieku poborowym wcielano od razu do wojska.

Przeciwuderzenie Mansteina

Zdobycie Kijowa było początkiem, a nie końcem operacji. Watutin od razu rozwinął natarcie na zachód i południowy zachód, by przeciąć połączenia między Grupą Armii „Środek” a Grupą Armii „Południe”. 7 listopada czołgi Rybałki zajęły Fastów, ważny węzeł kolejowy, gdzie odparły kontratak świeżo sformowanej i niedostatecznie wyszkolonej niemieckiej 25 Dywizji Pancernej. 12 listopada wojska radzieckie weszły do Żytomierza, a 17 listopada do Korostenia. W ciągu dziesięciu dni wyłom w niemieckim froncie sięgnął 150 kilometrów w głąb.

Erich von Manstein, dowódca Grupy Armii „Południe”, prosił Hitlera o posiłki, by odbić Kijów. Hitler obarczył winą za klęskę Hotha, którego wkrótce odesłano na urlop, a dowództwo 4 Armii Pancernej przejął Erhard Raus. Manstein zebrał między Białą Cerkwią a Fastowem XLVIII Korpus Pancerny generała Hermanna Balcka z kilkoma dywizjami pancernymi, w tym z „Leibstandarte SS Adolf Hitler”. Od 15 listopada korpus uderzył na rozciągnięte skrzydło 1 Frontu Ukraińskiego, 19 listopada odbił Żytomierz, a pod koniec miesiąca Korosteń. Niemieckie przeciwuderzenie, wznowione na początku grudnia po zamarznięciu błota, przyniosło lokalne sukcesy, ale nie odzyskało Kijowa ani nie zniszczyło wojsk Watutina. Do 22 grudnia front ustalił się kilkadziesiąt kilometrów na zachód od miasta.

Miejsce w wojnie

Według zestawienia strat opracowanego pod kierunkiem Grigorija Kriwoszejewa kijowska operacja zaczepna (3–13 listopada) kosztowała Armię Czerwoną około 6,5 tysiąca zabitych i zaginionych oraz ponad 24 tysiące rannych i chorych, przy sile około 670 tysięcy żołnierzy. Niemieckie straty są trudniejsze do ustalenia; radzieckie meldunki o zniszczonym sprzęcie i poległych przeciwnikach historycy uznają za zawyżone. Bilans nie oddaje jednak wagi wydarzenia. Utrata Kijowa przekreśliła niemiecką nadzieję na zatrzymanie frontu na Wale Wschodnim, a szeroki przyczółek na zachód od miasta stał się podstawą wyjściową do dalszego natarcia.

Zwycięstwo przyszło trzy tygodnie przed konferencją w Teheranie (28 listopada – 1 grudnia 1943 roku), gdzie Stalin rozmawiał z Rooseveltem i Churchillem jako przywódca państwa, które od Stalingradu nieprzerwanie spychało Niemców na zachód. 24 grudnia 1 Front Ukraiński wyszedł z przyczółka kijowskiego do operacji żytomiersko-berdyczowskiej. Na początku stycznia 1944 roku jego wojska przekroczyły w rejonie Sarn przedwojenną granicę polsko-radziecką, a do wiosny 1944 roku niemal cała Ukraina znalazła się w rękach radzieckich. Watutin nie doczekał tych zwycięstw do końca: pod koniec lutego 1944 roku został ciężko ranny w zasadzce Ukraińskiej Powstańczej Armii i zmarł w kwietniu w kijowskim szpitalu; pochowano go w mieście, które wyzwolił. Ludvík Svoboda dowodził później 1 Czechosłowackim Korpusem Armijnym, a w latach 1968–1975 był prezydentem Czechosłowacji. Kijów, odbudowywany przez następne lata, w 1965 roku otrzymał formalnie, wraz z Orderem Lenina i Złotą Gwiazdą, tytuł miasta-bohatera.