Wyzwolenie Orła i Biełgorodu

5 sierpnia 1943 roku, w ciągu jednego dnia, Armia Czerwona odzyskała dwa miasta leżące na przeciwległych krańcach kurskiego łuku. Rano wojska Frontu Briańskiego oczyściły z Niemców Orzeł, stolicę obwodu i główny węzeł komunikacyjny niemieckiego występu, który od jesieni 1941 roku wbijał się w radziecki front w kierunku Moskwy. Tego samego dnia, ponad 250 kilometrów dalej na południe, oddziały Frontu Stepowego wkroczyły do Biełgorodu, skąd miesiąc wcześniej ruszyło natarcie niemieckiej Grupy Armii „Południe”. O północy w Moskwie, z rozkazu Józefa Stalina, po raz pierwszy w tej wojnie zagrzmiały działa salutu na cześć zwycięskich wojsk.

Oba miasta padły w toku dwóch radzieckich kontrofensyw, którymi zakończyła się bitwa na łuku kurskim: operacji „Kutuzow” przeciw występowi orłowskiemu i operacji „Połkowodiec Rumiancew” na południowym skrzydle łuku. Ich wspólny dzień był zbiegiem okoliczności, ale propaganda radziecka od razu zrobiła z niego symbol – a historiografia uznała pierwsze tygodnie sierpnia za chwilę, w której Niemcy na froncie wschodnim ostatecznie stracili inicjatywę.

Występ orłowski i operacja „Kutuzow”

Orzeł znalazł się w rękach niemieckich 3 października 1941 roku, gdy 4 Dywizja Pancerna Guderiana wjechała do nieprzygotowanego do obrony miasta w pierwszych dniach operacji „Tajfun” – zanim jeszcze zamknęły się kotły pod Wiaźmą i Briańskiem. Po zimowej kontrofensywie radzieckiej 1941/1942 roku wokół miasta utrwalił się szeroki występ, wysunięty na wschód między Briańskiem a Kurskiem. W 1943 roku stał się on północną podstawą niemieckiego planu „Cytadela”: stąd 5 lipca uderzyła na Kursk 9 Armia generała Waltera Modela, a północne i wschodnie ściany występu bronione były przez rozciągniętą 2 Armię Pancerną.

Radzieckie dowództwo przygotowało przeciwuderzenie na ten występ jeszcze przed niemiecką ofensywą. Operacja orłowska, nazwana na cześć feldmarszałka Michaiła Kutuzowa, ruszyła 12 lipca – w dniu bitwy pod Prochorowką, gdy natarcie Modela od tygodnia stało w miejscu. Front Zachodni generała Wasilija Sokołowskiego uderzył od północy, z 11 Armią Gwardii generała Iwana Bagramiana na czele, a Front Briański generała Markiana Popowa – od wschodu, prosto na Orzeł. 15 lipca do natarcia od południa przyłączył się Front Centralny generała Konstantego Rokossowskiego, który dopiero co odparł 9 Armię. Działania frontów koordynowali z ramienia Kwatery Głównej marszałek Gieorgij Żukow i – na południu – szef Sztabu Generalnego Aleksandr Wasilewski.

Przełamanie było szybkie tylko na odcinku Bagramiana, który w ciągu kilku dni wdarł się na kilkadziesiąt kilometrów w głąb i zagroził linii kolejowej Orzeł–Briańsk, jedynej arterii zaopatrzenia obu niemieckich armii. Gdzie indziej natarcie grzęzło w głęboko urządzonej obronie: Niemcy przez półtora roku zamienili wsie i miasteczka występu – Bołchow, Mceńsk, Karaczew i sam Orzeł – w punkty oporu przygotowane do obrony okrężnej. Model, któremu Hitler podporządkował teraz obie armie, ściągał spod Kurska dywizję za dywizją i przerzucał je z jednego zagrożonego odcinka na drugi, zadając nacierającym ciężkie straty, zwłaszcza w czołgach.

Odwrót na pozycję „Hagen”

Hitler, który 13 lipca przerwał „Cytadelę”, jeszcze przez dwa tygodnie zakazywał oddania choćby skrawka występu. Zmienił zdanie dopiero po obaleniu Mussoliniego 25 lipca: potrzebował dywizji dla Włoch, a krótsza linia frontu pozwalała je uwolnić. 26 lipca zgodził się na ewakuację całego orłowskiego występu i odwrót na pozycję „Hagen”, budowaną w pośpiechu u jego nasady, na wschód od Briańska. Odwrót rozpoczął się w ostatnich dniach lipca i przebiegał etapami, od jednej linii pośredniej do następnej; 29 lipca wojska radzieckie zajęły Bołchow.

Wycofujące się wojska niemieckie stosowały taktykę spalonej ziemi. Za odchodzącymi kolumnami wysadzano mosty, tory i stacje kolejowe, niszczono zakłady, magazyny i zasiewy, palono wsie, a zdolną do pracy ludność cywilną, wraz z bydłem i zapasami żywności, pędzono na zachód. Z rozkazów niemieckich wynikało jasno, że Armia Czerwona ma wkroczyć na teren, który przez długie miesiące nie będzie w stanie wyżywić ani wojska, ani mieszkańców. Te same metody Grupa Armii „Środek” i Grupa Armii „Południe” miały stosować przez całą jesień 1943 roku, w odwrocie ku Dnieprowi.

Walka o Orzeł

Na sam Orzeł nacierały 3 Armia generała Aleksandra Gorbatowa i 63 Armia Frontu Briańskiego, a od południa – oddziały Frontu Centralnego. 1 sierpnia przeszły do pościgu za wycofującym się nieprzyjacielem, a do 3 sierpnia obeszły miasto od północy. Radzieccy dowódcy wiedzieli, że niemieckie oddziały saperskie przygotowują w mieście wysadzenie mostów na Oce, budynków i zakładów, i przyspieszyli szturm, by temu zapobiec. Walki o miasto rozpoczęły się 4 sierpnia; wieczorem wojska radzieckie opanowały wschodnią część Orła, a do rana 5 sierpnia oczyściły z Niemców całe miasto, choć część mostów i budynków zdołano wcześniej wysadzić.

Orzeł przeżył niemal dwadzieścia dwa miesiące okupacji. Do miasta jako pierwsze weszły 5, 129 i 380 Dywizja Strzelecka, które w nagrodę otrzymały nazwę „Orłowskich”. Nie była to jednak bitwa o miasto na wzór Stalingradu: główne siły niemieckie wycofywały się już ku linii „Hagen”, a w Orle walczyły przede wszystkim silne straże tylne, osłaniające odwrót i niszczenie miasta.

„Połkowodiec Rumiancew” i Biełgorod

Na południowej ścianie łuku Front Woroneski generała Nikołaja Watutina, wykrwawiony w lipcowej obronie, potrzebował trzech tygodni na uzupełnienie ludzi i czołgów. W tym czasie Front Południowo-Zachodni i Front Południowy atakowały od 17 lipca nad Dońcem i Miusem, ściągając tam niemieckie dywizje pancerne, w tym dwie dywizje SS spod Prochorowki. 3 sierpnia, po potężnym przygotowaniu artyleryjskim, Watutin i dowódca Frontu Stepowego generał Iwan Koniew rozpoczęli operację biełgorodzko-charkowską, nazwaną na cześć osiemnastowiecznego feldmarszałka Piotra Rumiancewa. Działania obu frontów koordynował Żukow.

Uderzenie poszło w styk niemieckiej 4 Armii Pancernej i Zgrupowania Armijnego „Kempf”, na północny zachód od Biełgorodu. Do wyłomu weszły 1 Armia Pancerna generała Michaiła Katukowa i 5 Gwardyjska Armia Pancerna generała Pawła Rotmistrowa, odbudowane po lipcowych stratach, i w ciągu dwóch dni wdarły się na kilkadziesiąt kilometrów w głąb niemieckich pozycji. Sam Biełgorod, broniony przez dywizje XI Korpusu Armijnego generała Erharda Rausa, zaatakowały 69 Armia i 7 Gwardyjska Armia Frontu Stepowego. 5 sierpnia, po całodziennych walkach, 89 Gwardyjska i 305 Dywizja Strzelecka wdarły się do miasta i zajęły je do wieczora; obie otrzymały za to nazwę „Biełgorodzkich”.

Biełgorod, zajęty przez Niemców po raz pierwszy w październiku 1941 roku, wyzwolony w lutym 1943 i ponownie utracony w marcu podczas kontrofensywy Mansteina, był miastem zrujnowanym. Według radzieckich danych z około 34 tysięcy przedwojennych mieszkańców zastano w nim zaledwie około 150 osób; resztę wysiedlono, wywieziono na roboty, ewakuowano lub zginęła.

Pierwszy salut

Późnym wieczorem 5 sierpnia, około 23.30, spiker Jurij Lewitan odczytał przez radio rozkaz Naczelnego Wodza. Stalin dziękował w nim wojskom, które wyzwoliły Orzeł i Biełgorod, wymieniał z nazwiska dowódców frontów i armii oraz polecał, by o godzinie 24 stolica oddała na ich cześć salut dwunastu salw artyleryjskich ze 120 dział. Decyzję podjęto tego samego dnia, więc ślepą amunicję trzeba było w pośpiechu zbierać z wojskowych składnic; działa rozstawiono w różnych punktach miasta tak, by salwy było widać i słychać w całej Moskwie. Ten sam rozkaz nadał dywizjom wyróżnionym w walkach honorowe nazwy pochodzące od wyzwolonych miast.

Pomysł miał wymiar przede wszystkim propagandowy i okazał się trwały. Do końca wojny Moskwa oddała ponad trzysta takich salutów, a ich skala – liczba salw i dział – odpowiadała randze zwycięstwa. Rozkazy Stalina, odczytywane głosem Lewitana, stały się dla mieszkańców ZSRR codzienną miarą postępów Armii Czerwonej. Orzeł i Biełgorod do dziś noszą przydomek „miast pierwszego salutu”, a 5 sierpnia obchodzą jako swoje święto.

Od Orła do linii „Hagen”

Utrata Orła nie zatrzymała niemieckiego odwrotu, lecz go przyspieszyła. Wojska radzieckie szły za nieprzyjacielem przez spalone wsie i zniszczone drogi, a niemieckie straże tylne broniły się na każdej kolejnej linii pośredniej. 15 sierpnia oddziały Frontu Briańskiego i Zachodniego zajęły Karaczew, leżący w połowie drogi między Orłem a Briańskiem. 18 sierpnia wojska radzieckie stanęły przed pozycją „Hagen” i operacja orłowska dobiegła końca. Front przesunął się o około 150 kilometrów na zachód, a występ, z którego Niemcy jeszcze wiosną mogli myśleć o uderzeniu w kierunku Moskwy, przestał istnieć.

Zwycięstwo było kosztowne. Według zestawienia zespołu generała Grigorija Kriwoszejewa, opartego na radzieckich archiwach, operacja „Kutuzow” kosztowała Armię Czerwoną około 430 tysięcy zabitych, rannych i zaginionych, w tym ponad 112 tysięcy strat bezpowrotnych, oraz około 2,5 tysiąca czołgów i dział samobieżnych zniszczonych lub uszkodzonych – więcej niż odparcie samej „Cytadeli”. Straty niemieckie w tej operacji szacuje się na około 86 tysięcy ludzi. Część radzieckich dowódców była niezadowolona z wyniku: Rokossowski pisał później, że zamiast okrążyć nieprzyjaciela, jedynie „wypchnięto go z łuku”, i że dwa silne uderzenia zbieżne na Briańsk dałyby znacznie więcej. Podobnego zdania był Żukow.

Na południu „Połkowodiec Rumiancew” dopiero się rozkręcał. Po zdobyciu Biełgorodu armie pancerne Watutina parły na Bogoduchów i Ochtyrkę, by odciąć Charków od zachodu, a Erich von Manstein ściągał z południa dywizje pancerne SS, by je zatrzymać. Rozstrzygnięcie na tym kierunku zapadło dopiero w drugiej połowie sierpnia.

Znaczenie

5 sierpnia 1943 roku był pierwszym dniem, w którym Armia Czerwona odzyskiwała miasta latem, w pełni sezonu kampanii, a nie zimą, gdy niemieckie natarcia same się wyczerpały – jak pod Moskwą w grudniu 1941 roku czy po Stalingradzie na początku 1943 roku. Pierwszy salut w Moskwie był znakiem, że kierownictwo radzieckie uznało przełom za trwały. Biełgorod, który w 1943 roku już raz przechodził z rąk do rąk, i Orzeł nie zostały już nigdy odbite przez Niemców.

Utrata występu orłowskiego oznaczała też, że Wehrmacht nie miał już skąd zagrozić Moskwie. Dowództwo wyczerpanej 2 Armii Pancernej zostało pod koniec sierpnia wycofane z frontu i przerzucone na Bałkany, gdzie miało zastąpić Włochów, a Grupa Armii „Środek” musiała odtąd bronić się na linii, której nie zdążyła umocnić. Jeszcze w sierpniu ruszyła przeciw niej operacja smoleńska, a we wrześniu wojska radzieckie wyzwoliły Briańsk i Smoleńsk.

Na południu ofensywa rozpoczęta pod Biełgorodem doprowadziła 23 sierpnia do wyzwolenia Charkowa, a następnie przeszła w ogólne natarcie na całą Lewobrzeżną Ukrainę. Jesienią 1943 roku Armia Czerwona doszła do Dniepru i sforsowała go, a w listopadzie odzyskała Kijów. Inicjatywa strategiczna na froncie wschodnim, utracona przez Niemców w lipcu pod Kurskiem, w sierpniu przeszła w ręce radzieckie na stałe.