Wyzwolenie Dniepropetrowska

25 października 1943 roku wojska radzieckiego 3 Frontu Ukraińskiego gen. armii Rodiona Malinowskiego zajęły Dniepropetrowsk, jedno z największych miast przemysłowych radzieckiej Ukrainy, oraz leżący kilkadziesiąt kilometrów w górę rzeki Dnieprodzierżyńsk (dziś Kamieńskie). Oba miasta leżą na prawym, zachodnim brzegu Dniepru, za linią, na której Hitler chciał zatrzymać Armię Czerwoną. Po ponad dwóch latach okupacji do miasta weszły oddziały, które zastały spalone kwartały, wysadzone zakłady i zaledwie kilka tysięcy mieszkańców w prawobrzeżnej części miasta.

Zdobycie Dniepropetrowska było jednym z ogniw długiego łańcucha walk, nazywanych w historiografii radzieckiej i rosyjskiej bitwą o Dniepr – serii operacji czterech frontów na odcinku od Homla po Morze Azowskie, które jesienią 1943 roku wyparły Niemców z lewobrzeżnej Ukrainy i otworzyły drogę na zachód od rzeki.

Miasto nad zakolem Dniepru

Dniepropetrowsk, założony w 1787 roku jako Jekaterynosław i przemianowany w 1926 roku (od 2016 roku nosi nazwę Dnipro), w okresie międzywojennym był jednym z filarów radzieckiej industrializacji. Leżał między rudą żelaza Krzywego Rogu a węglem Donbasu, miał huty, zakłady metalowe i węzeł kolejowy z mostami na Dnieprze. W 1939 roku liczył ponad pół miliona mieszkańców. Od XIX wieku było to także jedno z ważnych skupisk Żydów w dawnej strefie osiedlenia: w 1939 roku stanowili oni blisko jedną piątą ludności miasta.

Wehrmacht zajął Dniepropetrowsk pod koniec sierpnia 1941 roku, w czasie operacji „Barbarossa”, gdy niemieckie dywizje pancerne parły ku dolnemu Dnieprowi, a na północy szykowało się okrążenie wojsk radzieckich pod Kijowem. Okupacja trwała – według przyjętej w literaturze datacji – od 26 sierpnia 1941 do 25 października 1943 roku. Jesienią 1941 roku miasto przeszło spod zarządu wojskowego pod administrację cywilną Komisariatu Rzeszy Ukraina jako siedziba jednego z jego okręgów generalnych.

Zbrodnia z października 1941 roku

Znaczna część dniepropetrowskich Żydów zdołała przed nadejściem Niemców ewakuować się na wschód lub odejść z Armią Czerwoną. W mieście zostało ich – według różnych szacunków – od około 30 do 55 tysięcy, głównie ludzi starszych, kobiet i dzieci. W dniach 13–14 października 1941 roku Niemcy wezwali ich do stawienia się z kosztownościami przy domu towarowym w centrum, a następnie popędzili kolumny do jaru w pobliżu uniwersyteckiego ogrodu botanicznego na skraju miasta. Część ofiar zamordowano też w okolicach cmentarza żydowskiego. Egzekucje przeprowadzili ludzie z oddziału specjalnego Wyższego Dowódcy SS i Policji „Rosja-Południe” Friedricha Jeckelna, żołnierze 314 batalionu Policji Porządkowej oraz miejscowa policja pomocnicza.

Liczba zamordowanych w tych dwóch dniach podawana jest w przedziale od około 10 do 15 tysięcy: niemieckie meldunki Einsatzgruppen mówiły o 10 tysiącach, Instytut Jad Waszem przyjmuje około 11 tysięcy, inne opracowania – do 15 tysięcy. W kolejnych miesiącach mordowano tych, którzy przetrwali pierwszą akcję. Według danych przytaczanych w literaturze w mieście pozostało w końcu kilkuset zarejestrowanych Żydów. Była to część zagłady Żydów na Ukrainie, której najbardziej znanym miejscem stał się kijowski Babi Jar.

W Dniepropetrowsku i okolicach Niemcy prowadzili także obozy jenieckie, przede wszystkim Stalag 348, w którym – według szacunków – zginęło ponad 30 tysięcy radzieckich jeńców. Ludność miasta spadała z miesiąca na miesiąc: w listopadzie 1941 roku liczono ją na 233 tysiące, wiosną 1942 roku na niespełna 180 tysięcy. Głód, wywózki na roboty przymusowe do Rzeszy i represje okupanta sprawiły, że w chwili wyzwolenia w prawobrzeżnej części miasta przebywało, według danych radzieckich, nie więcej niż 5 tysięcy osób.

Wyścig nad Dniepr

Po bitwie na łuku kurskim Armia Czerwona przejęła na południu inicjatywę. W sierpniu 1943 roku wyzwolono Charków, we wrześniu Donbas, a na środkowym odcinku frontu, 25 września, Smoleńsk. Feldmarszałek Erich von Manstein, dowódca Grupy Armii Południe, przekonywał Hitlera, że nie utrzyma frontu na wschód od Dniepru, i we wrześniu dostał zgodę na odwrót za rzekę. Na zachodnim brzegu miał powstać Wał Wschodni – linia „Pantera–Wotan”, która w rzeczywistości na wielu odcinkach istniała głównie na mapach sztabowych.

Odwrót przebiegał według rozkazów prowadzenia taktyki spalonej ziemi: wojska niemieckie wysadzały zakłady, mosty i tory, niszczyły zapasy i plony, uprowadzały bydło, a ludność cywilną zdolną do pracy pędziły za sobą na zachód. Kwatera Główna (Stawka) i Józef Stalin naciskali na jak najszybsze dojście do rzeki – nie tylko po to, by nie dać Niemcom czasu na umocnienie się, ale też by ocalić choć część zbiorów i miast. Dyrektywa z 9 września 1943 roku obiecywała tytuł Bohatera Związku Radzieckiego za sforsowanie Dniepru; za przeprawy jesienią 1943 roku przyznano go około 2,4 tysiąca razy.

Pod koniec września czołowe oddziały kilku frontów stanęły nad rzeką i z marszu, na łodziach rybackich, tratwach z beczek i desek z rozebranych stodół, przeprawiały się na zachodni brzeg. Powstał szereg niewielkich przyczółków: pod Bukrynem i Lutieżem na południe i północ od Kijowa, koło Krzemieńczuka, a także – 24 i 25 września – w rejonie Dnieprodzierżyńska i Dniepropetrowska. Próba poszerzenia przyczółka bukryńskiego desantem powietrznym w nocy z 24 na 25 września zakończyła się klęską: spadochroniarze zostali rozrzuceni na dużym obszarze, wielu zginęło, a niedobitki przeszły do walki partyzanckiej. Październikowe natarcia z Bukrynu również utknęły.

Październik nad dolnym Dnieprem

Na południu działały dwa fronty, których działania koordynował z ramienia Stawki marsz. Aleksandr Wasilewski: Front Południowo-Zachodni Malinowskiego i Front Południowy gen. armii Fiodora Tołbuchina. 20 października 1943 roku Stawka przemianowała fronty walczące na Ukrainie: Woroneski stał się 1 Frontem Ukraińskim, Stepowy gen. armii Iwana Koniewa – 2 Frontem Ukraińskim, Południowo-Zachodni – 3, a Południowy – 4 Frontem Ukraińskim. Dniepropetrowsk zdobywał więc front, który nosił nową nazwę od pięciu dni.

Najpierw trzeba było zlikwidować niemiecki przyczółek po lewej stronie rzeki pod Zaporożem, osłaniający zaporę i Dnieprzańską Elektrownię Wodną – symbol pierwszych planów pięcioletnich, wysadzoną częściowo przez wycofujące się wojska radzieckie już w sierpniu 1941 roku. Po kilku dniach natarć wojska Malinowskiego – wśród nich 8 Gwardyjska Armia gen. Wasilija Czujkowa, obrońcy Stalingradu – w nocnym szturmie zdobyły 14 października lewobrzeżną część Zaporoża. Niemcy, odchodząc, wysadzili ponownie część urządzeń zapory.

Na południu Front Tołbuchina od końca września szturmował niemiecką linię obrony nad rzeką Mołoczną, osłaniającą drogę na Półwysep Krymski. Walki o Melitopol, broniony przez odtworzoną po Stalingradzie 6 Armię, toczyły się ulica po ulicy i zakończyły się 23 października. Front niemiecki na stepie nogajskim pękł i w następnych dniach wojska radzieckie ruszyły ku dolnemu Dnieprowi i Przesmykowi Perekopskiemu.

Jednocześnie na północ od Dniepropetrowska 2 Front Ukraiński Koniewa uderzył 15 października z przyczółków pod Krzemieńczukiem, przerwał front niemieckiej 1 Armii Pancernej i w ciągu kilku dni zajął węzeł kolejowy w Piatychatkach, przecinając linie zaopatrzenia niemieckich wojsk w zakolu Dniepru. Pod koniec października jego czołgi stanęły na przedpolach Krzywego Rogu. Manstein musiał ściągać rezerwy, żeby zatrzymać to uderzenie – i właśnie na ten moment przypadł atak Malinowskiego.

Natarcie z dwóch przyczółków

Wojska 3 Frontu Ukraińskiego trzymały na prawym brzegu dwa niewielkie przyczółki: na północ od Dniepropetrowska, w rejonie wsi Auły, oraz na południe od miasta, koło wsi Wojskowe. Plan operacji, przygotowany w kilka dni, przewidywał uderzenie z obu stron, połączenie przyczółków i wyjście na tyły niemieckiego zgrupowania broniącego miasta. Przeciwnikiem była 1 Armia Pancerna gen. kawalerii Eberharda von Mackensena, którą pod koniec października przejął gen. wojsk pancernych Hans-Valentin Hube. Jej najlepsze siły były zaangażowane pod Krzywym Rogiem, a odcinek dniepropetrowski był osłabiony.

23 października z przyczółka południowego ruszyła 8 Gwardyjska Armia, a 24 października z północnego – 46 Armia. Według radzieckich opracowań w operacji wzięło udział do 100 tysięcy żołnierzy i około 2 tysięcy dział i moździerzy, przy mocno ograniczonej liczbie czołgów; siły niemieckie na tym odcinku szacowano na około 25 tysięcy ludzi i kilkadziesiąt czołgów. Obie armie przerwały obronę, połączyły przyczółki i 25 października zajęły Dniepropetrowsk oraz Dnieprodzierżyńsk. Niemcy, zagrożeni okrążeniem, wycofali się na południowy zachód.

Wieczorem Moskwa uczciła zwycięstwo salutem artyleryjskim – 20 salw z 224 dział, jak przy innych wielkich miastach odbitych w 1943 roku. W rozkazie Naczelnego Wodza wyróżniono m.in. 39 Gwardyjską i 152 Dywizję Strzelecką; dziesięciu jednostkom i związkom nadano honorowe miano „Dniepropetrowskich”.

Następnego dnia natarcie posunęło się o kolejne kilkanaście kilometrów, ale potem wyraźnie zwolniło. Manstein przerzucił w ten rejon kilka dywizji pancernych i zmotoryzowanych, a przeciwuderzenia pod Krzywym Rogiem w ostatnich dniach października odrzuciły czołowe oddziały Koniewa. Do końca miesiąca wojska Malinowskiego wywalczyły w niektórych miejscach kilkadziesiąt kilometrów, lecz nie zdobyły ani Krzywego Rogu, ani Nikopola.

Miasto po wyzwoleniu

Oddziały, które weszły do Dniepropetrowska, zastały miasto w ruinie. Wycofujący się Niemcy wysadzili zakłady przemysłowe, elektrownie i mosty przez Dniepr, spalili wiele budynków w centrum, a przez całe tygodnie, gdy front biegł wzdłuż rzeki, oba brzegi znajdowały się pod ostrzałem artyleryjskim. Większość mieszkańców prawobrzeżnej części zginęła, uciekła albo została wywieziona; w ciągu kolejnych miesięcy wracali ewakuowani w 1941 roku robotnicy, a odbudowa zakładów, które miały znów pracować na potrzeby frontu, zaczęła się niemal od razu.

Po powrocie władzy radzieckiej rozpoczęły się też śledztwa w sprawie zbrodni okupanta i represje wobec osób oskarżonych o kolaborację. Ofiary zagłady Żydów z października 1941 roku w oficjalnej narracji radzieckiej długo opisywano jako „pokojowych obywateli radzieckich”, bez wskazywania, że zginęli dlatego, że byli Żydami.

Miejsce w wojnie

Zdobycie Dniepropetrowska było jednym z wielu sukcesów Armii Czerwonej jesienią 1943 roku, ale nie oznaczało rozbicia niemieckiego frontu w zakolu Dniepru. Hitler, wbrew radom Mansteina, kazał utrzymać za wszelką cenę przyczółek nikopolski i rejon Krzywego Rogu – ze względu na tamtejszy mangan i rudę żelaza, a także na Krym, którego obrony nie chciał oddać. W listopadzie i grudniu Malinowski kilkakrotnie ponawiał natarcie, ale zdobywał niewiele terenu; 23 grudnia działania na tym odcinku wstrzymano. Nikopol i Krzywy Róg zostały wyzwolone dopiero w lutym 1944 roku.

Tymczasem na innych odcinkach bitwa trwała dalej. Na początku listopada wojska 4 Frontu Ukraińskiego dotarły do dolnego Dniepru i Przesmyku Perekopskiego, odcinając drogę lądową do Krymu, gdzie pozostała niemiecka 17 Armia z Grupy Armii A feldmarszałka Ewalda von Kleista, a 1 i 3 listopada wojska radzieckie wylądowały na Półwyspie Kerczeńskim – pod Eltigenem i na północ od Kerczu. 6 listopada, po przerzuceniu wojsk pancernych z przyczółka bukryńskiego na lutieski, 1 Front Ukraiński wyzwolił Kijów, po czym odparł przeciwuderzenie Mansteina pod Żytomierzem. Z przyczółków na zachodnim brzegu rzeki Armia Czerwona ruszyła w końcu grudnia 1943 roku do ofensywy, która zimą i wiosną 1944 roku wyparła Niemców z prawobrzeżnej Ukrainy.

Bitwa o Dniepr kosztowała obie strony ogromne straty, a jej ciężar ponieśli także mieszkańcy Ukrainy: miliony ludzi straciły domy w spalonych miastach i wsiach, a setki tysięcy zostało wywiezionych na zachód. Dniepropetrowsk odbudowano po wojnie jako jedno z głównych centrów radzieckiego przemysłu zbrojeniowego i rakietowego. Pamięć o zamordowanych w 1941 roku Żydach, przez dziesięciolecia przemilczana, wróciła do miasta dopiero po rozpadzie ZSRR – dziś przypominają o niej pomniki w miejscach egzekucji i muzeum Holokaustu w Dnieprze.