Front wschodni w połowie grudnia 1943

W połowie grudnia 1943 roku front wschodni nie przypominał już linii, którą Niemcy zamierzali utrzymać jesienią. Armia Czerwona po bitwie o Dniepr stała na prawym brzegu rzeki pod Kijowem, Czerkasami i Dniepropetrowskiem, Krym był odcięty od lądu, a na północy, między Newlem a Witebskiem, wojska radzieckie wbijały się w styk niemieckich Grup Armii „Północ” i „Środek”. 16 grudnia 1943 roku nie przyniósł jednak żadnego przełomowego zdarzenia. Tego dnia czołgi 1 Frontu Nadbałtyckiego zamknęły pierścień wokół kilku niemieckich dywizji na północ od Witebska, pod Kijowem trwały zacięte walki obronne z przeciwnatarciami feldmarszałka Ericha von Mansteina, a w Charkowie toczył się pierwszy otwarty proces niemieckich zbrodniarzy wojennych przed sądem radzieckim.

Kalinin – grudzień 1941, nie 1943

W niektórych kalendariach pod datą 16 grudnia 1943 roku można przeczytać, że w wielkiej ofensywie Armii Czerwonej odbito Kalinin. To pomyłka o dwa lata. Kalinin (dziś Twer) nad Wołgą, zajęty przez Niemców w październiku 1941 roku, wojska Frontu Kalinińskiego pod dowództwem gen. płk. Iwana Koniewa odzyskały 16 grudnia 1941 roku, w czasie kontrofensywy pod Moskwą. Było to wówczas jedno z pierwszych dużych miast, które Armia Czerwona odbiła z rąk niemieckich. W grudniu 1943 roku Kalinin leżał już kilkaset kilometrów za linią frontu; najbliższe walki toczyły się wtedy w obwodzie witebskim na Białorusi i w rejonie Newla.

Zbieżność dat ma jednak swoją wymowę. Dwa lata wcześniej, 16 grudnia 1941 roku, Armia Czerwona dopiero odpychała Wehrmacht spod stolicy, a wojna rozstrzygała się o kilkadziesiąt kilometrów od Kremla. W grudniu 1943 roku front przebiegał przez prawobrzeżną Ukrainę i wschodnią Białoruś, a pytanie brzmiało już nie, czy Niemcy zdołają zdobyć Moskwę, lecz jak szybko utracą resztę zajętych ziem radzieckich.

Po Teheranie

Na konferencji w Teheranie (28 listopada – 1 grudnia 1943) Józef Stalin uzyskał od zachodnich sojuszników zobowiązanie do inwazji na Francję w maju 1944 roku i zapowiedział, że Armia Czerwona w tym samym czasie podejmie ofensywę, by Niemcy nie mogli przerzucić dywizji ze wschodu na zachód. Jednocześnie radzieckie dowództwo nie zamierzało czekać do wiosny. Stawka Naczelnego Dowództwa przygotowywała zimową kampanię na całej długości frontu – od Leningradu po Krym – która miała się zacząć jeszcze w grudniu na Ukrainie i w styczniu pod Leningradem.

Po stronie niemieckiej Adolf Hitler zabraniał dobrowolnych odwrotów. Żądał utrzymania przyczółka pod Nikopolem, łuku Dniepru i Krymu ze względów gospodarczych i politycznych, choć dowódcy grup armii – zwłaszcza Manstein – domagali się skrócenia frontu i stworzenia rezerw. Wehrmacht na wschodzie był po lecie i jesieni 1943 roku wyraźnie osłabiony: straty pod Kurskiem i nad Dnieprem nie zostały uzupełnione, a coraz więcej sił pochłaniały Włochy, Bałkany i przygotowania do obrony wybrzeży Europy Zachodniej.

Występ pod Horodkiem

Najbardziej dynamiczne walki połowy grudnia toczyły się na północnym odcinku frontu, w obwodzie witebskim. Na początku października 1943 roku wojska radzieckie zdobyły Newel, ważny węzeł kolejowy na styku niemieckich Grup Armii „Północ” i „Środek”. Powstał głęboki klin wbity między oba zgrupowania. Niemcy utrzymywali jednak na jego południowym skraju występ wokół miasteczka Horodek, na północ od Witebska. Bronione przez 3 Armię Pancerną gen. płk. Georga-Hansa Reinhardta z Grupy Armii „Środek”, którą od jesieni dowodził feldmarsz. Ernst Busch, pozycje te zagrażały skrzydłu i tyłom wojsk radzieckich na zachód i południowy zachód od Newla.

1 Front Nadbałtycki gen. armii Iwana Bagramiana otrzymał zadanie zlikwidowania występu, okrążenia broniących go wojsk, a następnie zdobycia Horodka i Witebska. Główne uderzenie wykonywały 11 Armia Gwardii gen. Kuźmy Galickiego i 4 Armia Uderzeniowa gen. Wasilija Szwiecowa, wsparte przez 1 i 5 Korpus Pancerny oraz 3 Gwardyjski Korpus Kawalerii; 43 i 39 Armia miały wiązać Niemców pomocniczymi natarciami. Według danych radzieckich w obu armiach uderzeniowych było około 20 dywizji, 275 czołgów i dział pancernych oraz ponad 2100 dział i moździerzy.

Natarcie ruszyło 13 grudnia przy złej pogodzie, która niemal wyłączyła z walki lotnictwo. 4 Armia Uderzeniowa przełamała główny pas obrony, a 11 Armia Gwardii po przesunięciu kierunku głównego uderzenia wprowadziła w lukę 1 Korpus Pancerny. 16 grudnia jego czołgi dotarły do stacji Byczycha i połączyły się z 5 Korpusem Pancernym 4 Armii Uderzeniowej. Według źródeł radzieckich w kotle znalazły się cztery niemieckie dywizje piechoty, z których dwie zostały rozbite podczas prób wyrwania się z okrążenia; według relacji niemieckich części żołnierzy udało się jednak przebić do własnych linii. Następnie wojska Bagramiana skręciły na południe, na Horodek.

Witebsk i Orsza

Operacja pod Horodkiem była częścią szerszego, uporczywego natarcia na Białoruś. Od października 1943 roku Front Zachodni gen. armii Wasilija Sokołowskiego raz po raz atakował wzdłuż szosy Moskwa – Mińsk w kierunku Orszy i Witebska. Natarcia te, prowadzone przez wyczerpane dywizje, z niedostatkiem amunicji, w błocie i w dobrze przygotowaną niemiecką obronę, przynosiły zdobycze rzędu kilku kilometrów przy bardzo wysokich stratach. Wiosną 1944 roku specjalna komisja Komitetu Obrony Państwa oceniła je surowo, a Sokołowski stracił dowództwo frontu. W połowie grudnia 1943 roku Witebsk, ważny węzeł drogowy i kolejowy, pozostawał w rękach niemieckich i miał w nich pozostać aż do lata 1944 roku.

Dalej na południe Front Białoruski gen. armii Konstantego Rokossowskiego, po wyzwoleniu Homla 26 listopada, umacniał się nad Berezyną i w rejonie Rzeczycy, przygotowując uderzenie na Kalinkowicze i Mozyrz. Na odcinku Grupy Armii „Północ” feldmarsz. Georga von Küchlera front stał nieruchomo od Leningradu po Newel, lecz Stawka od listopada przerzucała drogą morską na przyczółek oranienbaumski 2 Armię Uderzeniową. Szykowano tu uderzenie, które w styczniu 1944 roku miało ostatecznie zakończyć blokadę Leningradu.

Przyczółek kijowski

Na Ukrainie losy zimowej kampanii rozstrzygały się wokół przyczółka, który 1 Front Ukraiński gen. armii Nikołaja Watutina zdobył na prawym brzegu Dniepru po wyzwoleniu Kijowa 6 listopada. Wojska radzieckie, które w pościgu wysunęły się daleko na zachód i południowy zachód, zostały w połowie listopada zaatakowane na rozciągniętym skrzydle. Manstein, dowódca Grupy Armii „Południe”, skupił w 4 Armii Pancernej – której dowódcę Hermanna Hotha Hitler obarczył winą za utratę Kijowa i odesłał do rezerwy – XLVIII Korpus Pancerny gen. Hermanna Balcka z dywizjami pancernymi Wehrmachtu i Waffen-SS. 19 listopada Niemcy odbili Żytomierz, zajęli Brusiłów, a pod koniec listopada Korosteń.

W pierwszej połowie grudnia Manstein próbował pójść dalej. Korpus Balcka uderzył na północ od Żytomierza, w rejonie Radomyśla, Malina i Meleni, chcąc okrążyć radzieckie zgrupowanie broniące północno-zachodniego skraju przyczółka i otworzyć drogę na Kijów. Walki w lasach i na rozmokłych, potem zamarzających drogach przyniosły Niemcom lokalne sukcesy i ciężkie straty po obu stronach, ale nie zniszczyły sił Watutina, który dostawał z odwodów Stawki kolejne armie, w tym 1 Armię Pancerną i 18 Armię. Około 22 grudnia front ustabilizował się na zachód od Kijowa. Próba odzyskania stolicy Ukrainy ostatecznie się nie powiodła, a przyczółek – szeroki na kilkaset kilometrów – stał się podstawą wyjściową do kolejnej ofensywy.

Czerkasy i zakole Dniepru

Na południe od Kijowa, w wielkim zakolu Dniepru, 2 Front Ukraiński gen. armii Iwana Koniewa rozszerzał przyczółki zdobyte jesienią między Krzemieńczugiem a Dniepropetrowskiem. 10 grudnia wojska radzieckie zajęły Znamiankę, ważny węzeł kolejowy, a 14 grudnia, po miesiącu walk rozpoczętych desantem przez rzekę w połowie listopada, 52 Armia zdobyła Czerkasy. Pod koniec grudnia Koniew stał już na podejściach do Kirowohradu i Krzywego Rogu. W środkowym biegu Dniepru Niemcy utrzymywali jeszcze brzeg rzeki na odcinku od Kaniowa w stronę Czerkas – wysunięty występ, który w styczniu i lutym 1944 roku stał się pułapką dla dwóch niemieckich korpusów.

Nikopol i Krym

Najdalej na południe Hitler kazał utrzymywać pozycje, które z wojskowego punktu widzenia były trudne do obrony. Na lewym brzegu Dniepru, naprzeciw Nikopola, niemiecka 6 Armia gen. płk. Karla-Adolfa Hollidta broniła rozległego przyczółka. Chodziło o złoża rud manganu wokół Nikopola, niezbędne dla niemieckiego hutnictwa, a także o punkt wyjścia do ewentualnego uderzenia, które miało przywrócić łączność lądową z Krymem. 4 Front Ukraiński gen. armii Fiodora Tołbuchina atakował przyczółek w listopadzie i grudniu, lecz bez rozstrzygnięcia. Na północ od niego 3 Front Ukraiński gen. armii Rodiona Malinowskiego parł z przyczółków spod Dniepropetrowska w stronę Krzywego Rogu.

Krym był od początku listopada odcięty od lądu. Wojska Tołbuchina doszły do Przesmyku Perekopskiego i uchwyciły przyczółek po drugiej stronie Sywaszu, a od nocy na 1 listopada desanty przez Cieśninę Kerczeńską wysadziły wojska radzieckie pod Eltigenem i na północ od Kerczu. Broniąca półwyspu niemiecka 17 Armia gen. Erwina Jaeneckego, złożona z dywizji niemieckich i rumuńskich, była zaopatrywana drogą morską i powietrzną. Na początku grudnia wojska niemieckie i rumuńskie zlikwidowały okrążony przyczółek pod Eltigenem; część jego obrońców przebiła się na północ do Kerczu, na górę Mitrydat, skąd około 10–11 grudnia statki Flotylli Azowskiej kontradm. Siergieja Gorszkowa zdołały ewakuować część żołnierzy. Na przyczółku na północny wschód od Kerczu utrzymała się Samodzielna Armia Nadmorska gen. armii Iwana Pietrowa. Hitler odrzucał propozycje ewakuacji półwyspu, obawiając się wpływu takiej decyzji na Rumunię i Turcję oraz radzieckich ataków lotniczych na rumuńskie pola naftowe.

Proces w Charkowie

Połowa grudnia 1943 roku zapisała się na froncie wschodnim także wydarzeniem pozamilitarnym. 15 grudnia w Charkowie, wyzwolonym w sierpniu po niemal dwóch latach okupacji, radziecki trybunał wojskowy rozpoczął publiczny proces trzech Niemców: kapitana kontrwywiadu wojskowego Wilhelma Langhelda, SS-Untersturmführera Hansa Ritza i podoficera tajnej policji polowej (Geheime Feldpolizei) Reinharda Retzlaffa, a także radzieckiego kolaboranta, kierowcy Michaiła Bułanowa. Oskarżono ich o udział w masowych zbrodniach popełnionych na mieszkańcach miasta i obwodu oraz na jeńcach wojennych – rozstrzeliwaniach, torturowaniu więźniów i mordowaniu ludzi w samochodach przerobionych na ruchome komory gazowe, nazywanych w ZSRR „duszegubkami”.

Był to pierwszy otwarty proces niemieckich zbrodniarzy wojennych przed sądem radzieckim; latem 1943 roku w Krasnodarze sądzono kolaborantów. Rozprawy relacjonowali korespondenci prasy radzieckiej, brytyjskiej, amerykańskiej i francuskiej, a na sali zasiadali m.in. pisarze Aleksiej Tołstoj, Konstantin Simonow i Ilja Erenburg, a przebieg procesu utrwalono w filmie dokumentalnym. 18 grudnia wszystkich czterech oskarżonych skazano na śmierć przez powieszenie. Wyrok wykonano następnego dnia na placu targowym w Charkowie; według źródeł radzieckich egzekucji przyglądało się ponad 40 tysięcy ludzi. Proces był zarazem narzędziem propagandy i zapowiedzią rozliczeń: oskarżeni tłumaczyli się rozkazami przełożonych, a sąd uznał, że rozkaz nie zwalnia z odpowiedzialności, co później powtórzyły procesy norymberskie. Proces nawiązywał do deklaracji o odpowiedzialności Niemców za zbrodnie, przyjętej przez trzy mocarstwa na konferencji moskiewskiej w październiku 1943 roku: sprawcy mieli być sądzeni w krajach, w których popełnili zbrodnie.

Miejsce w wojnie

Połowa grudnia 1943 roku była na froncie wschodnim chwilą przed kolejnym uderzeniem, a nie przerwą w walkach. 24 grudnia 11 Armia Gwardii zdobyła Horodek, lecz do końca miesiąca wojskom Bagramiana nie udało się przełamać obrony przed Witebskiem i operacja pod Horodkiem zakończyła się 31 grudnia. Strona radziecka ogłosiła rozbicie kilku niemieckich dywizji, ale głównego celu – Witebska – nie osiągnęła; miasto padło dopiero w czerwcu 1944 roku, w pierwszych dniach operacji „Bagration”, która rozbiła Grupę Armii „Środek”.

Tego samego 24 grudnia 1 Front Ukraiński rozpoczął z przyczółka kijowskiego ofensywę żytomiersko-berdyczowską. Uderzenie w gęstej mgle zaskoczyło 4 Armię Pancerną; 29 grudnia Armia Czerwona zajęła Korosteń, 31 grudnia po raz drugi Żytomierz, a 5 stycznia 1944 roku Berdyczów. Manstein musiał ściągać z południa dywizje 1 Armii Pancernej, a zdobycze jego listopadowych i grudniowych przeciwnatarć przepadły w ciągu kilku dni. Ofensywa otworzyła trwającą do wiosny kampanię na prawobrzeżnej Ukrainie: w styczniu Koniew zdobył Kirowohrad, w styczniu i lutym oba fronty ukraińskie okrążyły niemieckie korpusy w występie kaniowsko-korsuńskim, w lutym padły Nikopol i Krzywy Róg, a w kwietniu i maju 1944 roku operacja krymska zakończyła się zniszczeniem 17 Armii w Sewastopolu. Na północy 14 stycznia 1944 roku zaczęła się operacja leningradzko-nowogrodzka, która w drugiej połowie stycznia zakończyła blokadę Leningradu.

Grudzień 1943 roku pokazał też nierówność dwóch stron. Armia Czerwona mogła prowadzić jednocześnie kilka operacji na odcinkach odległych od siebie o setki kilometrów, ponosząc przy tym bardzo ciężkie straty – czego dowodem były krwawe i bezowocne natarcia pod Orszą. Wehrmacht, związany zakazem odwrotu i coraz bardziej rozproszony między wschodem, Włochami a zachodem Europy, mógł już tylko gasić kolejne pożary. Dwa lata po tym, jak Armia Czerwona odbiła Kalinin pod Moskwą, wojna zbliżała się do przedwojennych granic Polski i Rumunii: w pierwszych dniach stycznia 1944 roku wojska radzieckie przekroczyły dawną granicę polsko-radziecką na Wołyniu.