Bitwa o Dniepr to seria radzieckich operacji zaczepnych na południowym skrzydle frontu wschodniego, prowadzonych od końca sierpnia do grudnia 1943 roku, bezpośrednio po bitwie na łuku kurskim. Pięć radzieckich frontów, łącznie ponad dwa i pół miliona żołnierzy, ruszyło na zachód na odcinku od okolic Briańska po Morze Azowskie. W ciągu czterech miesięcy wyparło wojska niemieckie z lewobrzeżnej Ukrainy i Zagłębia Donieckiego, w wyścigu z wycofującym się przeciwnikiem doszło do Dniepru, z marszu sforsowało tę szeroką rzekę w kilkudziesięciu miejscach, a 6 listopada wyzwoliło Kijów.

Hitler liczył, że na Dnieprze, jednej z największych rzek Europy, front zatrzyma się na zimę, a może na dłużej. Ta nadzieja upadła w ciągu kilku tygodni. Za cenę ogromnych strat Armia Czerwona przeniosła wojnę na prawy brzeg rzeki i przygotowała sobie podstawy wyjściowe do ofensywy, która w 1944 roku wypchnęła Niemców z całej Ukrainy.

Nazwa i daty

Radziecka i rosyjska historiografia (ros. Битва за Днепр) obejmuje tą nazwą działania od 26 sierpnia do 23 grudnia 1943 roku. Nie była to jedna operacja, lecz kilka następujących po sobie i częściowo równoległych ofensyw strategicznych:

operacja czernihowsko-połtawska (26 sierpnia – 30 września), natarcie Frontu Centralnego, Woroneskiego i Stepowego przez lewobrzeżną Ukrainę ku Dnieprowi;
operacja donbaska (13 sierpnia – 22 września), natarcie Frontu Południowo-Zachodniego i Południowego w Zagłębiu Donieckim; rozpoczęła się wcześniej, ale włącza się ją do bitwy jako jej południowe skrzydło;
operacja dolnodnieprzańska (26 września – 20 grudnia), walki o przyczółki w łuku Dniepru, o Zaporoże, Melitopol i Dniepropetrowsk oraz wyjście nad Krym;
kijowskie operacje zaczepne (październik i 3–13 listopada) oraz kijowska operacja obronna (13 listopada – 22 grudnia), czyli zdobycie Kijowa i odparcie niemieckiego przeciwnatarcia pod Żytomierzem.

Do bitwy zalicza się też nieudany desant powietrzny w łuku Dniepru pod Kaniowem (24/25 września). Data końcowa, 23 grudnia, to zakończenie działań w łuku Dniepru na południe od Krzemieńczuka; dzień później 1 Front Ukraiński rozpoczął już nową operację, żytomiersko-berdyczowską, uznawaną za początek kolejnej kampanii.

W trakcie bitwy, 20 października 1943 roku, fronty dostały nowe nazwy: Woroneski stał się 1 Frontem Ukraińskim, Stepowy 2 Frontem Ukraińskim, Południowo-Zachodni 3 Frontem Ukraińskim, a Południowy 4 Frontem Ukraińskim. Front Centralny przemianowano na Białoruski.

Tło

Latem 1943 roku Wehrmacht przegrał na wschodzie trzecią z rzędu kampanię. Operacja „Cytadela” załamała się w lipcu na łuku kurskim, a radzieckie kontrofensywy odbiły Orzeł i Biełgorod, a 23 sierpnia Charków — miasto, które Niemcy odzyskali zaledwie pięć miesięcy wcześniej w trzeciej bitwie o Charków. Grupa Armii „Południe” feldmarszałka Ericha von Mansteina, rozciągnięta od Briańska po Morze Azowskie, nie miała już rezerw, a jej dywizje pancerne po Kursku liczyły po kilkadziesiąt sprawnych czołgów.

Mimo to Adolf Hitler nie chciał słyszeć o oddaniu wschodniej Ukrainy. Zagłębie Donieckie dawało węgiel, okolice Nikopola mangan niezbędny przemysłowi zbrojeniowemu, Krzywy Róg rudę żelaza, a ukraińskie czarnoziemy zboże. Utrata Krymu otworzyłaby radzieckiemu lotnictwu drogę nad rumuńskie pola naftowe, a Hitler obawiał się też, że kolejny odwrót zachwieje sojusznikami Rzeszy, Rumunią i Węgrami. Dopiero w połowie sierpnia, gdy wynik bitwy na łuku kurskim był przesądzony, zgodził się na budowę linii obronnej na tyłach. Rozkaz z 11–12 sierpnia 1943 roku nakazywał wznieść Wał Wschodni (Ostwall): od Zatoki Fińskiej przez Witebsk i Homel, dalej wzdłuż Dniepru do Zaporoża, a stamtąd na południe wzdłuż rzeki Mołoczna przez Melitopol do Morza Azowskiego. Północną część nazywano pozycją „Pantera”, południową — „Wotan”.

Linia ta istniała jednak głównie na mapach. Niemcy nie mieli ani ludzi, ani materiałów, ani czasu, by na długości ponad tysiąca kilometrów zbudować prawdziwe umocnienia. Prace zaczęły się dopiero pod koniec sierpnia, prowadzono je głównie siłami miejscowej ludności zapędzonej do kopania rowów, a gdy wojska niemieckie doszły do rzeki, zastały w większości odcinków niewiele więcej niż wytyczone stanowiska. Przewagę dawała im przyroda: prawy, zachodni brzeg Dniepru jest na dużej długości wysoki i stromy, a lewy niski, piaszczysty i podmokły. Rzeka ma w środkowym biegu od kilkuset metrów do ponad kilometra szerokości.

Po stronie radzieckiej Józef Stalin i Stawka chcieli wykorzystać rozpęd po Kursku, zanim Niemcy okopią się za rzeką. Chodziło o odzyskanie najbogatszych terenów kraju i o to, by nie dać przeciwnikowi czasu na ich zniszczenie i wywiezienie ludności. Koordynację działań na kierunku kijowskim i połtawskim powierzono marszałkowi Gieorgijowi Żukowowi, a na południu, w Donbasie i nad dolnym Dnieprem — marszałkowi Aleksandrowi Wasilewskiemu, szefowi Sztabu Generalnego.

Siły były nierówne. Według niemieckiej historii oficjalnej (Das Deutsche Reich und der Zweite Weltkrieg, t. 8) pięć radzieckich frontów liczyło 26 sierpnia około 2,63 mln żołnierzy, ponad 51 tys. dział i moździerzy, około 2400 czołgów i dział pancernych oraz 2850 samolotów bojowych. Grupa Armii „Południe”, niemiecka 2 Armia ze składu Grupy Armii „Środek” i 6 Armia, która jesienią przeszła pod Grupę Armii „A”, miały razem około 1,1–1,2 mln ludzi; dochodziły do tego oddziały rumuńskie na Krymie i Kubaniu.

Po stronie radzieckiej walczyły:

Front Centralny generała armii Konstantego Rokossowskiego, na północnym skrzydle, na kierunku czernihowskim;
Front Woroneski generała armii Nikołaja Watutina, na kierunku kijowskim;
Front Stepowy generała armii Iwana Koniewa, od Charkowa na Połtawę i Krzemieńczuk;
Front Południowo-Zachodni generała armii Rodiona Malinowskiego, nad Dońcem i w Donbasie;
Front Południowy generała Fiodora Tołbuchina, nad Miusem, ku Morzu Azowskiemu.

Naprzeciw nich stały niemiecka 2 Armia (Grupa Armii „Środek” feldmarszałka Günthera von Klugego) oraz cztery armie Mansteina: 4 Armia Pancerna Hermanna Hotha, 8 Armia, 1 Armia Pancerna i 6 Armia. Na Kubaniu i Krymie stała 17 Armia z Grupy Armii „A” feldmarszałka Ewalda von Kleista.

Przebieg: wyścig do Dniepru (sierpień – wrzesień)

Donbas

Na południu walki zaczęły się jeszcze przed upadkiem Charkowa. 13 sierpnia Front Południowo-Zachodni uderzył nad Dońcem, a 18 sierpnia Front Południowy przełamał niemiecką obronę nad Miusem, tę samą, o którą bezskutecznie bił się zimą i wiosną. Niemiecka 6 Armia, zagrożona okrążeniem, zaczęła się cofać. 30 sierpnia wojska Tołbuchina zajęły Taganrog, a na początku września Hitler, wbrew sobie, zgodził się na odwrót z Zagłębia Donieckiego. 8 września Armia Czerwona weszła do Stalino (Donieck), a 10 września, przy wsparciu desantu Flotylli Azowskiej, do Mariupola. Do 22 września oba fronty doszły do pozycji „Wotan” nad Mołoczną, gdzie natarcie się zatrzymało.

Lewobrzeżna Ukraina

26 sierpnia ruszył Front Centralny. Jego natarcie na północ od Kurska początkowo szło ciężko, ale Rokossowski szybko przeniósł ciężar uderzenia na styk niemieckiej 2 Armii i 4 Armii Pancernej, gdzie obrona była najsłabsza, i wbił się klinem w lukę między Grupą Armii „Środek” a „Południe”. 6 września jego wojska zajęły Konotop, 15 września Nieżyn, a 21 września Czernihów; dzień później dotarły do Dniepru i ujścia Prypeci.

Front Woroneski Watutina i Front Stepowy Koniewa nacierały równolegle na zachód od Charkowa, przez Achtyrkę, Sumy (2 września), Romny i Pryłuki. Front Stepowy zdobył po ciężkich walkach ulicznych Połtawę (23 września), a 29 września lewobrzeżną część Krzemieńczuka.

Decyzja o odwrocie

Manstein przez cały sierpień i wrzesień ostrzegał, że bez kilkunastu nowych dywizji nie utrzyma frontu na otwartym stepie na wschód od Dniepru, i żądał albo posiłków, albo swobody manewru. Hitler odpowiadał, że posiłków nie ma — wojska były potrzebne we Włoszech, które właśnie wypadały z wojny — a odwrót odrzucał. Dopiero 15 września, na naradzie w kwaterze w Prusach Wschodnich, zgodził się na wycofanie Grupy Armii „Południe” za Dniepr. Manstein wydał wstępne rozkazy już dzień wcześniej.

Odwrót był trudnym manewrem: kilkaset tysięcy żołnierzy z ciężkim sprzętem, taborami i rannymi musiało przejść przez rzekę po zaledwie kilku mostach — pod Kijowem, Kaniowem, Czerkasami, Krzemieńczukiem, Dniepropetrowskiem i Zaporożem — a potem rozwinąć się na zachodnim brzegu na froncie kilkuset kilometrów. Niemcom udało się to do końca września, bez okrążenia większych sił, ale dywizje, które zajęły stanowiska za rzeką, były wykrwawione i rozciągnięte. Nad dolnym Dnieprem Hitler kazał przy tym utrzymać silny przyczółek na lewym brzegu pod Zaporożem i Nikopolem, ze względu na tamtejsze kopalnie manganu i osłonę Krymu.

Spalona ziemia

Odwrotowi towarzyszyła taktyka spalonej ziemi. Na mocy rozkazów z początku września (w tym wytycznych Heinricha Himmlera z 7 września dla wyższego dowódcy SS i Policji na Ukrainie) wojska niemieckie miały zabierać lub niszczyć wszystko, co mogło służyć przeciwnikowi: zboże, bydło, maszyny, tory kolejowe, mosty, zakłady przemysłowe i domy. Pędzono na zachód setki tysięcy cywilów, zwłaszcza mężczyzn zdolnych do pracy i służby wojskowej. Według relacji obu stron wiele wsi i miasteczek między Dońcem a Dnieprem spalono doszczętnie, a w miastach wysadzano elektrownie, wodociągi i fabryki. Radzieckie dowództwo traktowało pośpiech także jako sposób ratowania tego, co jeszcze zostało, a szybkie oddziały próbowały wyprzedzić niemieckie grupy niszczące.

Równocześnie na tyłach Niemców działała partyzantka: we wrześniu i październiku radzieckie oddziały partyzanckie prowadziły zmasowane akcje przeciwko kolejom (tzw. wojna szynowa, operacja „Koncert”), utrudniając zaopatrzenie i odwrót.

9 września Stawka wydała dyrektywę, która za sforsowanie dużych rzek, w tym Dniepru, obiecywała najwyższe odznaczenia, aż po tytuł Bohatera Związku Radzieckiego dla dowódców i żołnierzy, którzy pierwsi przejdą na drugi brzeg i się na nim utrzymają.

Przebieg: forsowanie rzeki (wrzesień – październik)

Z marszu na drugi brzeg

Stawka stała przed wyborem. Mogła zatrzymać wojska nad rzeką, podciągnąć sprzęt przeprawowy, artylerię i zaopatrzenie i dopiero potem uderzyć w jednym lub dwóch wybranych miejscach. Dałoby to jednak Niemcom kilka tygodni na okopanie się i ściągnięcie rezerw. Wybrano drugie rozwiązanie: forsować Dniepr natychmiast, z marszu, na całej szerokości frontu, gdziekolwiek nadarzy się okazja. Za tym wariantem stał przede wszystkim Stalin, któremu zależało na szybkim odzyskaniu Kijowa.

Sprzętu przeprawowego prawie nie było — pontony i mosty saperskie zostały daleko w tyle, a Niemcy przed odejściem niszczyli wszystkie łodzie na lewym brzegu. Pierwsze oddziały przeprawiały się więc na rybackich łodziach wydobytych z kryjówek przez miejscowych, na tratwach zbitych z desek, drzwi i beczek, na snopach słomy w płachtach namiotowych, a niekiedy wpław. Na prawym brzegu żołnierze wkopywali się w gliniaste jary i zbocza pod ogniem z góry. Pierwszy przyczółek powstał 22 września przy ujściu Prypeci, kolejne w następnych dniach: w wielkim łuku rzeki pod Wielkim Bukrynem na południe od Kijowa (22–23 września), pod Kamieńskiem (wówczas Dnieprodzierżyńsk) 24 września, pod Dniepropetrowskiem 25 września i pod Krzemieńczukiem 28 września. Pod koniec miesiąca na prawym brzegu było 23 przyczółki, niektóre na kilka kilometrów szerokie i ledwie na jeden–dwa kilometry głębokie.

Desant pod Kaniowem

Najbardziej obiecujący był przyczółek bukryński. 3 Gwardyjska Armia Pancerna Pawła Rybałki doszła tu do rzeki w nocy z 21 na 22 września, a po drugiej stronie stały w pierwszej chwili tylko drobne, naprędce zebrane oddziały niemieckie. Aby powiększyć przyczółek, zanim nadejdą niemieckie rezerwy, Front Woroneski rzucił w nocy z 24 na 25 września desant powietrzny: 3 i 5 Gwardyjską Brygadę Powietrznodesantową, w rejonie między Kaniowem a Rżyszczewem.

Operacja, przygotowana w ciągu trzech dni, zakończyła się klęską. Brakowało samolotów i paliwa, rozkazy docierały do dowódców kompanii w ostatniej chwili, a rozpoznanie lotnicze nie wykryło, że w rejon zrzutu właśnie wchodzą niemieckie dywizje, w tym 19 Dywizja Pancerna. Samoloty lecące pojedynczo w nocy rozrzuciły spadochroniarzy na obszarze kilkudziesięciu kilometrów, wielu prosto na stanowiska niemieckie. Według obliczeń Davida Glantza zrzucono około 4,5 tys. ludzi z planowanych ponad 6,5 tys.; wielu zginęło lub trafiło do niewoli pierwszej nocy i następnego dnia. Ocaleli zebrali się w kilkadziesiąt rozproszonych grup, część przyłączyła się do partyzantów. Pod dowództwem płk. Piotra Sidorczuka utworzyli w lasach na południu zgrupowanie, które walczyło na tyłach niemieckich do połowy listopada i połączyło się z wojskami frontu pod Czerkasami. Był to ostatni duży radziecki desant powietrzny tej wojny.

Walka o przyczółki

Niemcy kontratakowali przyczółki natychmiast, by zepchnąć je do rzeki, zanim przejdzie po nią ciężki sprzęt. Lotnictwo bombardowało przeprawy, a niemiecka artyleria z wysokiego brzegu biła w każdą łódź. Radzieckie lotnictwo myśliwskie i artyleria dopiero po kilku dniach zorganizowały skuteczne wsparcie. Wszystkie ważniejsze przyczółki zostały utrzymane, ale za ogromną cenę: na początku października wiele dywizji radzieckich miało po 25–50 procent stanów etatowych. Na Bukrynie Front Woroneski dwukrotnie, 12–15 i 21–24 października, próbował przebić się ku Kijowowi od południa; za każdym razem natarcie załamało się w trudnym, poprzecinanym jarami terenie, pod ogniem niemieckich dywizji pancernych.

Za forsowanie Dniepru tytuł Bohatera Związku Radzieckiego otrzymało 2438 żołnierzy i oficerów. Wielu odznaczono pośmiertnie, a sama liczba stała się w ZSRR symbolem tej bitwy.

Przebieg: dolny Dniepr i Krym (wrzesień – grudzień)

Melitopol i step nogajski

Na południu niemiecka 6 Armia broniła się na pozycji „Wotan” nad Mołoczną. 26 września Front Południowy rozpoczął operację melitopolską. Walki o tę linię i o sam Melitopol trwały prawie miesiąc; miasto zdobyto po długich walkach ulicznych dopiero 23 października. Wtedy obrona pękła. 4 Front Ukraiński wprowadził w lukę korpusy pancerne i kawalerię, które w pościgu przez step nogajski doszły na początku listopada do Przesmyku Perekopskiego i uchwyciły przyczółek na południowym brzegu zatoki Sywasz. Niemiecka 17 Armia, która do 9 października ewakuowała przyczółek kubański na Półwysep Tamański i dalej na Krym, została odcięta od lądu. Hitler zakazał ewakuacji półwyspu; armia przetrwała tam do wiosny 1944 roku, zaopatrywana morzem.

Na lewym brzegu Dniepru Niemcy utrzymali jednak przyczółek pod Nikopolem, osłaniający kopalnie manganu. Radzieckie próby jego likwidacji w listopadzie i grudniu nie powiodły się; przyczółek padł dopiero w lutym 1944 roku.

Zaporoże i Dniepropetrowsk

Zaporoże, z wielką zaporą i elektrownią na Dnieprze — jednym z symboli radzieckiej industrializacji, wysadzoną częściowo już przez wycofującą się Armię Czerwoną w 1941 roku — było dla Hitlera kluczem do obrony dolnego Dniepru. Front Południowo-Zachodni zdobył niemiecki przyczółek zaporoski w nocnym szturmie 14 października; Niemcy przed odwrotem ponownie wysadzili część zapory i urządzenia elektrowni.

Nad środkowym biegiem rzeki Front Stepowy Koniewa 15 października wyszedł z przyczółka pod Krzemieńczukiem i uderzył na południe, w głąb wielkiego łuku Dniepru, na Piatichatki i Krzywy Róg. Zagrożone okrążenie niemieckich wojsk w łuku Dniepru zmusiło je do opuszczenia pozycji nad rzeką. 25 października 3 Front Ukraiński Malinowskiego wyzwolił Dniepropetrowsk i Dnieprodzierżyńsk. Od 27 października niemieckie przeciwnatarcie 1 Armii Pancernej z wprowadzonymi świeżymi dywizjami zatrzymało jednak 2 Front Ukraiński na przedpolach Krzywego Rogu i odepchnęło go o kilkadziesiąt kilometrów. Walki w łuku Dniepru, o Czerkasy (zdobyte 14 grudnia), Aleksandrię i Znamienkę trwały do 23 grudnia, który przyjmuje się za końcową datę bitwy.

Desant kerczeński

Na skrajnym południu Front Północnokaukaski generała Iwana Pietrowa przeprowadził od 31 października operację desantową kerczeńsko-eltigeńską. W nocy z 31 października na 1 listopada desant 18 Armii wylądował pod Eltigenem na południe od Kerczu, a 3 listopada główne siły 56 Armii (od 20 listopada Samodzielnej Armii Nadmorskiej) na północny wschód od miasta. Przyczółek eltigeński, odcięty od morza przez niemieckie kutry i barki artyleryjskie oraz lotnictwo, a na lądzie otoczony przez oddziały niemieckie i rumuńskie, bronił się ponad miesiąc; na początku grudnia jego resztki przebiły się do Kerczu i zostały ewakuowane. Przyczółek północny przetrwał i posłużył w kwietniu 1944 roku do wyzwolenia Krymu.

Przebieg: Kijów i Żytomierz (październik – grudzień)

Przegrupowanie na Lutież

Po dwóch nieudanych natarciach z przyczółka bukryńskiego Stawka 24 października zmieniła plan. Kijów miał zostać zaatakowany od północy, z niewielkiego przyczółka pod wsią Lutież, który pod koniec września uchwyciły oddziały 38 Armii. Na przełomie października i listopada 3 Gwardyjska Armia Pancerna Rybałki, wraz z artylerią i jednostkami wsparcia, potajemnie przeszła spod Bukrynu na północ — nocami, po dwukrotnym przekroczeniu Dniepru i przez Desnę, przy zachowaniu ciszy radiowej. Na opuszczonych stanowiskach zostawiono makiety czołgów i dział, a 1 listopada wojska pozostałe na Bukrynie ponowiły natarcie, by związać tam niemieckie rezerwy.

Wyzwolenie Kijowa

3 listopada 1 Front Ukraiński uderzył z przyczółka lutieskiego siłami 38 Armii generała Kiriłła Moskalenki i 60 Armii, a 5 listopada do przełamania weszła 3 Gwardyjska Armia Pancerna. Obrona niemieckiej 4 Armii Pancernej pękła. W nocy z 5 na 6 listopada oddziały radzieckie wdarły się do miasta, a rano 6 listopada Kijów był wolny — w przeddzień rocznicy rewolucji październikowej, na którą Stalin chciał go mieć. W walkach o miasto brała udział 1 Czechosłowacka Samodzielna Brygada pułkownika Ludvíka Svobody.

Kijów, zajęty przez Niemców we wrześniu 1941 roku po wielkim okrążeniu, był zrujnowany i wyludniony. Główną ulicę, Chreszczatyk, wysadziły jeszcze w 1941 roku pozostawione przez NKWD ładunki, a w wąwozie Babi Jar Niemcy wymordowali we wrześniu 1941 roku dziesiątki tysięcy kijowskich Żydów, a potem tysiące innych ofiar. Latem i jesienią 1943 roku, przed odwrotem, specjalne komando Paula Blobla rozkopywało tam masowe groby i paliło zwłoki, by zatrzeć ślady zbrodni. Ludność, która pozostała w mieście, Niemcy jesienią 1943 roku w większości wysiedlili, ogłaszając rejon nad Dnieprem strefą zakazaną.

Po zdobyciu Kijowa wojska Watutina rozwinęły natarcie na zachód i południowy zachód: 7 listopada zajęły Fastów, ważny węzeł kolejowy, 12 listopada Żytomierz, a 17 listopada Korosteń. Wyłom w niemieckim froncie miał już ponad sto kilometrów głębokości.

Przeciwnatarcie Mansteina

Hitler obarczył winą za utratę Kijowa Hermanna Hotha i wkrótce odsunął go od dowództwa 4 Armii Pancernej. Manstein zebrał tymczasem w rejonie Białej Cerkwi i Fastowa ostatnie rezerwy: XLVIII Korpus Pancerny generała Hermanna Balcka z kilkoma dywizjami pancernymi, w tym dywizjami Waffen-SS „Leibstandarte” i „Das Reich”. 15 listopada uderzył on na rozciągnięte skrzydło 1 Frontu Ukraińskiego. 19 listopada Niemcy odbili Żytomierz, potem Brusiłów, a pod koniec miesiąca Korosteń. Na początku grudnia Manstein spróbował jeszcze okrążyć wojska radzieckie w rejonie Radomyśla i Malina. Uzyskał lokalne sukcesy, ale nie zdołał ani zniszczyć zgrupowania Watutina, ani odzyskać Kijowa. Do 22 grudnia front ustabilizował się na zachód od miasta, a 1 Front Ukraiński utrzymał szeroki przyczółek na prawym brzegu.

Na północnym skrzydle Front Białoruski Rokossowskiego w operacji homelsko-rzeczyckiej (10–30 listopada) zdobył 26 listopada Homel. Dowódca Grupy Armii „Środek” Kluge, ciężko ranny w wypadku samochodowym pod koniec października, musiał wcześniej oddać dowództwo feldmarszałkowi Ernstowi Buschowi.

Straty

Dokładne straty obu stron są trudne do ustalenia, bo bitwa składała się z wielu operacji o różnych granicach czasowych i terytorialnych. Według zestawienia opartego na danych zespołu generała Grigorija Kriwoszejewa straty radzieckie wyniosły około 1,29 mln ludzi, w tym około 349 tys. zabitych, zaginionych i zmarłych oraz około 937 tys. rannych i chorych. Były to jedne z najwyższych strat Armii Czerwonej w jednej kampanii; szczególnie krwawe było forsowanie rzeki i obrona przyczółków.

Straty niemieckie są szacowane bardzo różnie. Dziesięciodniowe meldunki niemieckiego naczelnego lekarza wojsk lądowych (Heeresarzt) dla Grupy Armii „Południe” i 2 Armii za okres 20 sierpnia – 20 grudnia 1943 roku wykazują około 280 tys. strat, w tym około 47,7 tys. zabitych, 31,5 tys. zaginionych i około 200 tys. rannych i chorych. Robert Forczyk ocenia je na ponad 370 tys., w tym około 102 tys. zabitych i zaginionych. Starsze szacunki radzieckie podawały liczby znacznie wyższe. Straty rumuńskie na Krymie i nad Morzem Azowskim nie są dokładnie znane.

Ogromne były straty ludności cywilnej i zniszczenia: setki miast i tysiące wsi lewobrzeżnej Ukrainy zostały spalone lub zrujnowane, a zakłady przemysłowe, kopalnie Donbasu i elektrownie — zniszczone przez obie strony w 1941 i ponownie przez Niemców w 1943 roku.

Znaczenie

Bitwa o Dniepr zakończyła niemieckie nadzieje na ustabilizowanie frontu wschodniego. Wał Wschodni, który miał być ostateczną linią obrony Rzeszy na wschodzie, został przerwany w ciągu kilku tygodni, zanim zdążył naprawdę powstać. Armia Czerwona odzyskała Donbas, lewobrzeżną Ukrainę i Kijów — tereny o ogromnym znaczeniu gospodarczym i politycznym — oraz odcięła 17 Armię na Krymie. Przyczółki utrzymane na zachodnim brzegu pod Kijowem, Czerkasami, Krzemieńczukiem i Dniepropetrowskiem dały jej punkty wyjścia do dalszego natarcia.

Bitwa pokazała zarazem, jak zmienił się charakter wojny na wschodzie. Armia Czerwona utrzymała rozpęd natarcia przez cztery miesiące, od końca lata do zimy, i forsowała z marszu jedną z największych rzek Europy. Płaciła za to bardzo wysoką cenę: przyczółki były okupione krwią, a nieudany desant pod Kaniowem i dwa natarcia na Bukrynie świadczyły o pośpiechu wymuszanym przez Stalina. Niemcy wykazali dużą sprawność w obronie ruchomej i w kontratakach, ale nie mieli już rezerw, by odwrócić bieg wydarzeń, a Hitler coraz częściej zabraniał odwrotu z pozycji, których nie dało się utrzymać, jak przyczółek nikopolski czy Krym.

Wyzwolenie Kijowa 6 listopada było dla ZSRR wydarzeniem o dużym wymiarze propagandowym i wzmocniło pozycję Stalina na konferencji w Teheranie (28 listopada – 1 grudnia 1943 roku), gdzie rozmawiano już o przyszłych granicach w Europie Środkowej i Wschodniej. 24 grudnia 1 Front Ukraiński wyszedł z przyczółka kijowskiego do operacji żytomiersko-berdyczowskiej, rozpoczynając kampanię dnieprowsko-karpacką, która do wiosny 1944 roku wyparła Niemców z niemal całej Ukrainy. Na początku stycznia 1944 roku wojska radzieckie przekroczyły w rejonie Sarn przedwojenną granicę polsko-radziecką, co otworzyło sprawę przyszłości ziem wschodnich Rzeczypospolitej. Zimą 1944 roku na prawym brzegu Dniepru doszło do bitwy w kotle pod Korsuniem, a Manstein, po kolejnych odwrotach, został w marcu 1944 roku odwołany. Watutin, główny zwycięzca spod Kijowa, został w lutym 1944 roku śmiertelnie ranny w zasadzce oddziału UPA i zmarł w kwietniu.

Bitwa o Dniepr