Flaga nad Reichstagiem

Rankiem 2 maja 1945 roku z piwnic gmachu Reichstagu wyszli z podniesionymi rękami ostatni niemieccy obrońcy. Nad wypalonym budynkiem, na resztkach kopuły, od dwóch dni powiewał czerwony sztandar, a tego samego dnia fotograf Jewgienij Chałdiej wspiął się z kilkoma żołnierzami na dach, by sfotografować flagę nad zdobytym Berlinem. Zdjęcie to stało się jednym z najbardziej znanych obrazów II wojny światowej, a sztandar zatknięty na Reichstagu – głównym symbolem radzieckiego zwycięstwa.

Popularne ujęcie, według którego wojska radzieckie „2 maja zdobyły Reichstag i zatknęły na nim flagę”, upraszcza przebieg wydarzeń. Szturm na budynek rozpoczął się 30 kwietnia (podejścia do niego zdobywano od 29 kwietnia), a flagi – w tym ta, którą uznano później za oficjalny Sztandar Zwycięstwa – zawisły na dachu w nocy z 30 kwietnia na 1 maja. 2 maja skapitulował garnizon broniący się w piwnicach, a Chałdiej wykonał swoje zdjęcie, które było inscenizacją.

Symbol bez znaczenia wojskowego

Gmach Reichstagu, wzniesiony w latach 1884–1894 według projektu Paula Wallota, od pożaru w lutym 1933 roku stał w dużej części pusty. Hitlerowski parlament, pozbawiony realnej władzy, zbierał się w pobliskiej operze Krolla; sam budynek służył w czasie wojny m.in. jako magazyn, szpital i schron, a w jego oknach zamurowano stanowiska ogniowe. Dla nazistów nie miał większego znaczenia – kojarzył się raczej z pogardzaną republiką weimarską.

Inaczej patrzyła na niego strona radziecka. W propagandzie Armii Czerwonej Reichstag był „sercem faszystowskiego zwierza”, a hasło zatknięcia nad nim czerwonej flagi towarzyszyło żołnierzom od przełomu na Wiśle i Odrze. Rozkaz Gieorgija Żukowa, dowódcy 1 Frontu Białoruskiego, wyznaczał zdobycie budynku i zawieszenie na nim „Sztandaru Zwycięstwa” jako zadanie 3 Armii Uderzeniowej gen. płk. Wasilija Kuzniecowa. Rada wojenna armii przygotowała dziewięć czerwonych flag, po jednej dla każdej z jej dywizji, by ta, która pierwsza dotrze do Reichstagu, mogła ją zatknąć. Według wielu relacji naciskał też Józef Stalin, który chciał, by budynek padł przed 1 maja, świętem robotniczym.

Szturm

Po okrążeniu Berlina 25 kwietnia i kilku dniach walk ulicznych w trakcie szturmu miasta oddziały 79 Korpusu Strzeleckiego gen. mjr. Siemiona Pierewiorkina dotarły w nocy z 28 na 29 kwietnia do Sprewy w dzielnicy Moabit. Przeszły przez uszkodzony, ale niezburzony most Moltkego i 29 kwietnia, po całodziennych walkach, zdobyły gmach Ministerstwa Spraw Wewnętrznych Rzeszy, nazywany przez żołnierzy „domem Himmlera”. Od Reichstagu dzielił je już tylko plac Königsplatz – kilkaset metrów otwartej przestrzeni, poprzecinanej rowem przeciwczołgowym i zalanym wykopem pod planowany tunel metra, ostrzeliwanej z budynku, z sąsiedniej opery Krolla i z wieży przeciwlotniczej w zoo.

Główny ciężar szturmu spoczął na 150 Dywizji Strzeleckiej gen. mjr. Wasilija Szatiłowa i 171 Dywizji Strzeleckiej płk. Aleksieja Niegody. W pierwszym rzucie szły trzy bataliony: 1 batalion 756 Pułku Strzeleckiego kpt. Stiepana Nieustrojewa, 1 batalion 674 pułku kpt. Wasilija Dawydowa i 1 batalion 380 pułku st. lejt. Konstantina Samsonowa. Według radzieckich opracowań rejon Reichstagu broniło około 5 tysięcy ludzi, w samym gmachu około tysiąca. Była to zbieranina z różnych formacji – według relacji obu stron żołnierze Wehrmachtu i Waffen-SS, marynarze Kriegsmarine przerzuceni do stolicy w ostatnich dniach, członkowie Volkssturmu i Hitlerjugend.

Rankiem 30 kwietnia pierwsze próby przebiegnięcia placu załamały się w ogniu obrońców. Przed południem na przedpolu Reichstagu ustawiono do strzelania na wprost kilkadziesiąt dział – radzieckie źródła mówią o 89 lufach – a o 13.00 rozpoczął się ogień przygotowawczy. Pod jego osłoną piechota przeskakiwała od leja do leja; po południu pierwsze grupy dotarły do zabarykadowanego głównego wejścia, a wieczorem bataliony Nieustrojewa, Dawydowa i Samsonowa wdarły się do wnętrza. Zaczęła się walka o kolejne sale, korytarze i klatki schodowe, w dymie z płonących mebli i dokumentów. Obrońcy, wyparci z wyższych kondygnacji, zeszli do rozległych piwnic i stamtąd prowadzili kontrataki.

Tego samego popołudnia w bunkrze pod Kancelarią Rzeszy, kilkaset metrów na południe, popełnił samobójstwo Adolf Hitler. Żołnierze walczący w Reichstagu nic o tym nie wiedzieli.

Wiele flag na jednym dachu

Historia samego zatknięcia flagi jest splątana – po części przez chaos walki, po części przez późniejszą propagandę, która z wielu epizodów wybrała jeden kanoniczny. Już 30 kwietnia po południu do sztabu Żukowa dotarły meldunki, że flaga powiewa nad Reichstagiem; na ich podstawie marszałek ogłosił zdobycie budynku, choć żołnierze w tym czasie nie byli jeszcze w jego wnętrzu, a korespondenci, którzy przyjechali to sprawdzić, utknęli pod ogniem na placu. Według różnych relacji czerwone płachty zrzucono też na dach z samolotów.

Później do pierwszeństwa zgłaszało się kilka grup. Według jednej wersji szeregowiec Grigorij Bułatow i lejtnant Rakymżan Koszkarbajew umocowali flagę najpierw w oknie, a potem wyżej, przy jednej z rzeźb na fasadzie. Grupa kpt. Władimira Makowa (z nim m.in. sierż. Michaił Minin) miała zatknąć sztandar na figurze bogini zwycięstwa na zachodnim szczycie budynku około 22.30–22.40. Kolejne flagi pojawiały się przy innych rzeźbach. Większość z nich nie przetrwała ostrzału w następnych godzinach.

Flaga, która przeszła do historii, była szturmowym sztandarem 150 Dywizji Strzeleckiej – jedną z dziewięciu przygotowanych przez radę wojenną armii – z odręcznym napisem podającym nazwę dywizji, korpusu, armii i frontu. Zgodnie z oficjalną radziecką wersją zatknęli ją na kopule zwiadowcy sierż. Michaił Jegorow i ml. sierż. Meliton Kantaria, prowadzeni przez zastępcę dowódcy batalionu do spraw politycznych lejt. Ołeksija Beresta. W kanonicznej narracji stało się to późnym wieczorem 30 kwietnia; dokumenty dywizji i część historyków przesuwają ten moment na wczesne godziny 1 maja (około 3.00). Flagę umocowano na szczycie wypalonej kopuły. Ponieważ jako jedyna z „oficjalnych” flag przetrwała walki, to ona została uznana za Sztandar Zwycięstwa. Historycy zwracają uwagę, że trójka Rosjanina, Gruzina i Ukraińca dobrze pasowała zarazem do propagandowego obrazu wielonarodowej armii.

Kapitulacja garnizonu 2 maja

Flaga na dachu nie oznaczała końca walki. 1 maja około 10.00 Niemcy przeprowadzili skoordynowany kontratak: z piwnic budynku i z zewnątrz, od strony Bramy Brandenburskiej, gdzie kilkuset żołnierzy z czołgami uderzyło na pozycje 674 pułku. W gmachu wybuchł pożar, który objął znaczną część wnętrz; żołnierze obu stron walczyli w dymie, a radzieckie pododdziały na wyższych piętrach na pewien czas zostały odcięte. Dopiero wieczorem ludzie Nieustrojewa zdołali zepchnąć obrońców z powrotem do podziemi. Po drugiej stronie placu do północy trwała walka o operę Krolla; według danych radzieckich wzięto tam do niewoli około 850 Niemców.

Późnym wieczorem 1 maja dowództwo garnizonu w piwnicach zgłosiło gotowość do rozmów, ale – jak wspominał Nieustrojew – zażądało, by po stronie radzieckiej prowadził je oficer w stopniu co najmniej pułkownika. Na rozmowy wysłano więc rosłego lejt. Beresta w pożyczonej kurtce, przedstawionego jako pułkownik, z Nieustrojewem w roli jego adiutanta. Pertraktacje w ciemnych podziemiach przeciągały się, a wraz z nimi wymiana ognia. Wczesnym rankiem 2 maja garnizon Reichstagu złożył broń.

Działo się to równolegle z kapitulacją całego Berlina. Po fiasku rozmów, które gen. Hans Krebs prowadził 1 maja od świtu do popołudnia, i po śmierci Goebbelsów dowódca obrony miasta gen. Helmuth Weidling poddał się rankiem 2 maja i w kwaterze gen. Wasilija Czujkowa podpisał rozkaz o zaprzestaniu walki. W ciągu dnia opór w śródmieściu wygasał; ostatnie grupy w okolicach Reichstagu i Tiergartenu kapitulowały do popołudnia. Według meldunku szefa sztabu 150 Dywizji przy zdobywaniu Reichstagu zabito około 2,5 tysiąca obrońców, a 1650 wzięto do niewoli – liczby te obejmują walki w całym rejonie gmachu i, jak wiele meldunków z ostatnich dni wojny, należy je traktować ostrożnie. Strat radzieckich za sam Reichstag nie podano osobno; w całej operacji berlińskiej trzy fronty radzieckie straciły, według danych Grigorija Kriwoszejewa, ponad 78 tysięcy zabitych i zaginionych.

Zdjęcie Chałdieja

2 maja do zdobytego budynku dotarł Jewgienij Chałdiej, fotoreporter agencji TASS, autor zdjęć z całej wojny – od Murmańska przez Kercz po Belgrad i Wiedeń. Przywiózł z Moskwy czerwone flagi, uszyte według jego relacji z obrusów przez znajomego krawca. Wcześniejsze flagi na dachu zostały zniszczone lub nie nadawały się do zdjęcia, a do nocnego zatknięcia Sztandaru Zwycięstwa nikt nie wykonał fotografii. Chałdiej poprosił więc przypadkowo spotkanych żołnierzy o pomoc. Na krawędzi dachu flagę mocował – według samego fotografa – 18-letni Aleksiej Kowalow, a podtrzymywali go Abdułchakim Ismaiłow z Dagestanu i Leonid Goryczew z Mińska. Z jednej rolki filmu powstała seria ujęć, z których jedno, z panoramą zrujnowanego miasta w tle, obiegło świat.

Zdjęcie, opublikowane 13 maja 1945 roku w tygodniku „Ogoniok”, zostało poprawione. Redakcja zauważyła, że Ismaiłow ma na obu przegubach zegarki, co sugerowało grabież; Chałdiej wydrapał jeden z nich z negatywu (późniejsze relacje mówią, że drugim „zegarkiem” mógł być kompas). Dodał też dym nad miastem, wmontowany z innego negatywu, dla większego dramatyzmu. Przez dziesięciolecia fotografię przedstawiano jako zapis zatknięcia flagi przez Jegorowa i Kantarię, a nazwiska rzeczywistych uczestników sesji pozostawały w cieniu. Szerzej o kulisach zdjęcia Chałdiej opowiadał dopiero w latach 90. Podobnie jak zdjęcie flagi na Iwo Jimie, wykonane dwa i pół miesiąca wcześniej – według relacji samego Chałdieja jedna z jego inspiracji – fotografia z Reichstagu nie była zapisem „pierwszej” flagi, lecz jej późniejszego, starannie skomponowanego obrazu.

Polska flaga na Kolumnie Zwycięstwa

W walkach w centrum Berlina uczestniczyły także oddziały 1 Warszawskiej Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki, skierowane 30 kwietnia do wsparcia radzieckiej 2 Armii Pancernej Gwardii i walczące w dzielnicy Charlottenburg oraz w rejonie Tiergartenu. Rankiem 2 maja, według polskich opracowań około 6.00, podczas natarcia przez park Großer Tiergarten kanonierzy 7 baterii 3 dywizjonu 1 Pułku Artylerii Lekkiej zatknęli biało-czerwoną flagę na Kolumnie Zwycięstwa (Siegessäule), wzniesionej na pamiątkę zwycięstw Prus w wojnach z lat 1864–1871. Polskie relacje wspominają o kilku flagach zawieszonych tego dnia na kolumnie przez żołnierzy różnych baterii; za członków jednej z grup uchodzą ppor. Mikołaj Troicki, plut. Kazimierz Otap, kpr. Antoni Jabłoński oraz kanonierzy Aleksander Kasprowicz i Eugeniusz Mierzejewski. Na pamiątkę tego wydarzenia 2 maja obchodzony jest od 2004 roku Dzień Flagi Rzeczypospolitej Polskiej.

Napisy na ścianach

Po kapitulacji Reichstag stał się dla żołnierzy Armii Czerwonej miejscem pielgrzymek. Tysiące z nich zostawiały na ścianach, kolumnach i w korytarzach napisy węglem, kredą lub wydrapane bagnetem: nazwiska, nazwy rodzinnych miast, przebytą drogę („od Moskwy do Berlina”, „od Stalingradu”), daty, a także przekleństwa pod adresem Hitlera i Niemiec. Budynek znalazł się w brytyjskim sektorze Berlina, tuż przy granicy z sektorem radzieckim; po 1961 roku tuż za nim biegł mur berliński.

W latach 50. i 60. gmach odbudowano w uproszczonej formie, a napisy zakryto. Odsłonięto je w czasie przebudowy według projektu Normana Fostera w latach 1995–1999, przed przeniesieniem do Reichstagu siedziby Bundestagu. Część z nich – po uzgodnieniu z rosyjskimi dyplomatami – usunięto jako obraźliwe, w tym napisy o treści rasistowskiej i seksualnej; pozostałe zachowano celowo, jako świadectwo historii budynku. Wnioski o ich usunięcie powracały także później, ale napisy pozostały. Do dziś można je oglądać w wielu pomieszczeniach parlamentu.

Losy sztandaru i jego bohaterów

Sztandar Zwycięstwa zdjęto z Reichstagu w czerwcu 1945 roku i 20 czerwca przewieziono samolotem do Moskwy. Miał zostać przeniesiony na czele defilady podczas Parady Zwycięstwa 24 czerwca, ale według relacji jej uczestników ze względu na słabe wyniki prób postanowiono go nie wnosić na plac Czerwony. Po raz pierwszy pokazano go publicznie w czasie parady w 1965 roku, a później stał się jednym z najważniejszych eksponatów Centralnego Muzeum Sił Zbrojnych w Moskwie. W rosyjskich obchodach Dnia Zwycięstwa 9 maja niesie się dziś jego kopie.

8 maja 1946 roku tytuł Bohatera Związku Radzieckiego otrzymali Jegorow, Kantaria, Nieustrojew, Dawydow i Samsonow. Berest, który prowadził obu zwiadowców na dach i negocjował z garnizonem, dostał tylko Order Czerwonego Sztandaru; przyczyn pominięcia nie wyjaśniono, a jego rola przez lata była przemilczana. Zginął w 1970 roku w Rostowie nad Donem, ratując dziecko spod nadjeżdżającego pociągu; w 2005 roku pośmiertnie nadano mu tytuł Bohatera Ukrainy. Koszkarbajew najwyższe odznaczenie za udział w szturmie otrzymał dopiero w niepodległym Kazachstanie, w 1999 roku. Jegorow zginął w wypadku samochodowym w 1975 roku, Kantaria zmarł w 1993 roku w Moskwie.

Znaczenie

Wojskowo zdobycie Reichstagu niewiele zmieniało – o losie Berlina przesądziły okrążenie miasta, śmierć Hitlera i kapitulacja Weidlinga – ale stało się symbolicznym zwieńczeniem bitwy. Dla radzieckiej propagandy flaga nad Reichstagiem była najbardziej czytelnym znakiem, że wojna, która rozpoczęła się w czerwcu 1941 roku niemieckim najazdem, a jesienią dotarła pod Moskwę, skończyła się w sercu Niemiec. Pięć i sześć dni później, 7 maja w Reims i 8 maja w berlińskim Karlshorst, Niemcy podpisały bezwarunkową kapitulację.

Zdjęcie Chałdieja, tak jak fotografia z Iwo Jimy, utrwaliło obraz zwycięstwa, który z czasem przesłonił złożoną rzeczywistość: wiele flag i wiele grup szturmowych, nocne zatknięcie bez świadków z aparatem, inscenizację po walce i retusz. Dla Berlina wiosna 1945 roku oznaczała zarazem dziesiątki tysięcy zabitych mieszkańców, zniszczone śródmieście i przemoc żołnierzy wobec ludności cywilnej, zwłaszcza masowe gwałty na kobietach. Gmach Reichstagu, przez dziesięciolecia ruina na granicy podzielonego miasta, po zjednoczeniu Niemiec ponownie stał się siedzibą parlamentu – z zachowanymi śladami pocisków i napisami żołnierzy, którzy go zdobyli.