Zamachy w Mediolanie

W połowie listopada 1943 roku do aliantów docierały coraz liczniejsze wiadomości o oporze przeciw Niemcom w okupowanych północnych Włoszech. Kronikarskie zestawienia wydarzeń wojny notują pod datą 16 listopada wybuchy w Mediolanie, największym ośrodku przemysłowym kraju. Włoska historiografia nie wiąże z tym dniem żadnego jednego, szczególnie głośnego zamachu – dobrze udokumentowane są natomiast akcje, które mediolańscy konspiratorzy przeprowadzali od października, m.in. wysadzenie składu paliwa na lotnisku Taliedo 2 października i zamach bombowy na niemieckie biuro informacyjne na Dworcu Centralnym 7 listopada. Zapis z 16 listopada dobrze oddaje jednak to, co się wówczas działo: w miastach północy zaczynała się wojna partyzancka, prowadzona przez małe komunistyczne grupy bojowe GAP, a w górach powstawały pierwsze oddziały partyzanckie.

Po 8 września

Ogłoszenie zawieszenia broni między Włochami a aliantami 8 września 1943 roku zastało większość kraju bez ochrony. W ramach operacji Achse Wehrmacht w ciągu kilku dni rozbroił armię włoską, zajął Rzym i całą północ, a setki tysięcy włoskich żołnierzy wywiózł do obozów w Rzeszy. Wkrótce potem niemieccy spadochroniarze uwolnili Mussoliniego z Gran Sasso, a Benito Mussolini stanął na czele nowego państwa faszystowskiego w okupowanej części Włoch, nazwanego 1 grudnia Włoską Republiką Socjalną, a potocznie republiką Salò. Rząd marszałka Pietra Badoglia, który schronił się na południu, 13 października wypowiedział Niemcom wojnę.

Włosi nie czekali biernie. Pod koniec września Neapol podczas czterech dni powstania sam wyparł Niemców przed nadejściem aliantów. Już 9 września w Rzymie partie antyfaszystowskie – komuniści, socjaliści, Partia Akcji, chadecy, liberałowie i demokraci pracy – powołały Komitet Wyzwolenia Narodowego (CLN). W Mediolanie podobny komitet działał od wiosny 1943 roku; po zawieszeniu broni przekształcił się w mediolański CLN, a w lutym 1944 roku, z upoważnienia komitetu rzymskiego, w Komitet Wyzwolenia Narodowego Północnych Włoch (CLNAI), który kierował ruchem oporu na całej okupowanej północy.

Grupy Akcji Patriotycznej

Najbardziej zdecydowani w przejściu do walki zbrojnej byli komuniści. Włoska Partia Komunistyczna (PCI) utworzyła w Mediolanie dowództwo generalne Brygad Garibaldiego, swoich oddziałów partyzanckich; na jego czele stali Luigi Longo i Pietro Secchia. Pod koniec października 1943 roku dowództwo to powołało Gruppi di Azione Patriottica (GAP) – Grupy Akcji Patriotycznej. Wzorem były grupy francuskich komunistycznych Wolnych Strzelców i Partyzantów (FTP), z którymi część włoskich działaczy zetknęła się na emigracji. Wielu organizatorów GAP było weteranami Brygad Międzynarodowych z wojny domowej w Hiszpanii.

GAP działały w miastach, w małych, kilkuosobowych komórkach, których członkowie żyli pod fałszywymi nazwiskami i często nie znali się nawzajem. Ich bronią były pistolety i ładunki wybuchowe, a celem niemieccy żołnierze i oficerowie, funkcjonariusze faszystowskiej partii i milicji, policjanci, donosiciele oraz obiekty wojskowe: składy, linie kolejowe i tramwajowe, garaże i biura. Komuniści chcieli w ten sposób pokazać, że okupant i jego włoscy sojusznicy nie są nigdzie bezpieczni, i zmusić ludność do opowiedzenia się po którejś stronie. W listopadzie kierownictwo PCI w Mediolanie ponaglało nawet towarzyszy w Rzymie, wyrzucając im zbyt małą aktywność zbrojną.

Mediolan, Turyn, Genua, Rzym

W Mediolanie pierwszy oddział GAP powstał wśród robotników wielkich zakładów w Sesto San Giovanni, przemysłowym przedmieściu miasta. Następne grupy zorganizowano w robotniczych dzielnicach – Niguardzie, przy Porta Romana, Porta Vittoria i Porta Ticinese. Razem z rodzącymi się oddziałami w górach nad jeziorem Como i w okolicach Lecco utworzyły one 3 Brygadę Garibaldiego „Lombardia”, kierowaną przez komitet złożony z weteranów Hiszpanii. Według włoskich opracowań brygada przeprowadziła między październikiem 1943 a styczniem 1944 roku 56 akcji zbrojnych, z czego 33 w samym mieście. Do najgłośniejszych należał zamach z 18 grudnia 1943 roku, w którym zginął federalny sekretarz partii faszystowskiej w Mediolanie Aldo Resega.

W Turynie GAP organizowali Ilio Barontini i Giovanni Pesce, także weterani Hiszpanii; ich grupy podkładały ładunki na liniach kolejowych i tramwajowych i zabijały faszystowskich funkcjonariuszy. Podobne komórki powstały w Genui, Bolonii, Florencji i Rzymie, gdzie najsłynniejszą akcją GAP stał się zamach na niemiecką kolumnę policyjną przy via Rasella w marcu 1944 roku. Mniej liczne miejskie grupy bojowe tworzyli także socjaliści i Partia Akcji.

Metody GAP od początku budziły spory, także wewnątrz ruchu oporu. Zamachy w miastach pociągały za sobą represje, które spadały na zakładników i przypadkowych mieszkańców. Komuniści uważali to za nieuniknioną cenę walki; część chadeków i liberałów w CLN wolała czekać na aliantów i nie narażać ludności.

Pierwsze oddziały w górach i odwet

Równolegle z miejską konspiracją w Alpach i Apeninach powstawały pierwsze oddziały partyzanckie. Tworzyli je żołnierze rozbitej armii, którzy nie chcieli trafić do niewoli, zbiegli jeńcy alianccy, młodzi ludzie uciekający przed poborem do armii Mussoliniego i działacze partii antyfaszystowskich. Obok komunistycznych Brygad Garibaldiego powstawały oddziały „Giustizia e Libertà” Partii Akcji, w której ważną rolę odgrywał Ferruccio Parri, oraz formacje „autonomiczne”, prowadzone przez zawodowych oficerów.

Jedną z pierwszych była grupa żołnierzy porucznika Ignazio Viana w górach nad Boves koło Cuneo w Piemoncie. 19 września 1943 roku jej członkowie pojmali dwóch żołnierzy dywizji SS „Leibstandarte Adolf Hitler”. W potyczce, która się wywiązała, zginął jeden Niemiec. Choć jeńców oddano dzięki mediacji miejscowego proboszcza, ks. Giuseppe Bernardiego, esesmani pod dowództwem Joachima Peipera podpalili miasteczko. Według oficjalnych danych spłonęło około 350 domów, a zginęło – zależnie od źródła – od 23 do 25 mieszkańców, w tym ks. Bernardi, spalony żywcem. Boves stało się pierwszym w długiej serii niemieckich masakr ludności cywilnej we Włoszech.

Bezwzględni byli także faszyści z Salò. W dniach 14–16 listopada 1943 roku w Weronie obradował pierwszy zjazd Republikańskiej Partii Faszystowskiej, który przyjął program nowego państwa. W trakcie obrad dotarła wiadomość, że wieczorem 13 listopada pod Ferrarą zastrzelono federalnego sekretarza partii w tym mieście Igina Ghiselliniego. Okoliczności zabójstwa do dziś pozostają niejasne – obok antyfaszystów podejrzewano porachunki wśród samych faszystów – ale sekretarz partii Alessandro Pavolini wysłał do Ferrary uzbrojone oddziały z Werony i Padwy. Aresztowały one dziesiątki osób uznanych za przeciwników reżimu, a rankiem 15 listopada rozstrzelały jedenaście z nich pod murami zamku Estensów. W Mediolanie, Turynie i innych miastach policja i milicja republiki Salò urządzały obławy, a niemiecka policja bezpieczeństwa zapełniała więzienia, takie jak mediolańskie San Vittore.

Strajki

Opór nie ograniczał się do broni. Robotnicy wielkich zakładów północy – zmęczeni głodowymi racjami, inflacją, nalotami i niemieckimi wywózkami na roboty – coraz częściej sięgali po strajk. Już w marcu 1943 roku, jeszcze za rządów Mussoliniego, fala strajków w Turynie i Mediolanie pokazała słabość reżimu. Jesienią protesty wróciły: w drugiej połowie listopada 1943 roku zastrajkowały zakłady FIAT i inne fabryki Turynu, a w grudniu fala objęła Mediolan i Genuę. Robotnicy domagali się wyższych płac i lepszego zaopatrzenia; Niemcy i władze Salò odpowiadali na zmianę ustępstwami, groźbami i aresztowaniami.

Szczytem tego ruchu był strajk generalny w marcu 1944 roku, zorganizowany przez komunistów i CLN w całych północnych Włoszech. Według różnych szacunków wzięło w nim udział kilkaset tysięcy robotników – często uważa się go za największy masowy protest robotniczy w okupowanej Europie. Niemcy odpowiedzieli aresztowaniami i deportacjami: setki strajkujących wywieziono do obozu koncentracyjnego Mauthausen i innych obozów w Rzeszy.

Miejsce w wojnie

Jesień 1943 roku była początkiem włoskiego ruchu oporu jako zorganizowanej siły. Z kilku tysięcy ludzi w górach i kilkuset w miejskich grupach GAP wyrósł w ciągu półtora roku ruch liczący – według różnych szacunków – ponad sto tysięcy partyzantów, kierowany przez CLNAI w Mediolanie, który alianci i rząd w Rzymie uznali pod koniec 1944 roku za swojego przedstawiciela na północy. Włoski ruch oporu wiązał niemieckie siły, sabotował produkcję i transport, a w kwietniu 1945 roku podjął powstanie w miastach północy. 25 kwietnia 1945 roku CLNAI ogłosił powstanie i Mediolan wyzwolili sami powstańcy, zanim dotarli tam alianci; dzień ten jest dziś włoskim świętem wyzwolenia.

Była to też wojna domowa, prowadzona z wielkim okrucieństwem po obu stronach. Za zamachy GAP Niemcy i faszyści płacili zakładnikami: w marcu 1944 roku, po zamachu przy via Rasella, Niemcy rozstrzelali w Grotach Ardeatyńskich 335 osób, a w sierpniu 1944 roku na mediolańskim placu Loreto włoscy faszyści z rozkazu Niemców rozstrzelali piętnastu partyzantów i zostawili ich ciała na widok publiczny. W tym samym miejscu 29 kwietnia 1945 roku powieszono ciała Mussoliniego i jego towarzyszy. Komunistyczny rodowód GAP i Brygad Garibaldiego sprawił zaś, że PCI wyszła z wojny jako największa partia komunistyczna Zachodu, z ogromnym prestiżem zdobytym w walce.