Alianckie Ekspedycyjne Siły Powietrzne

15 listopada 1943 roku w Wielkiej Brytanii formalnie powołano do życia Alianckie Ekspedycyjne Siły Powietrzne (Allied Expeditionary Air Force, AEAF) – wspólne brytyjsko-amerykańskie dowództwo, które miało przygotować i poprowadzić w powietrzu inwazję na okupowaną Francję. Na jego czele stanął głównodowodzący brytyjskiego lotnictwa myśliwskiego, marszałek lotnictwa Trafford Leigh-Mallory, wyznaczony na to stanowisko już w sierpniu 1943 roku; z objęciem nowej funkcji awansowano go do stopnia głównego marszałka lotnictwa (Air Chief Marshal).

Chronologie wojny, oparte na angielskiej Wikipedii, zapisują pod tą datą, że „oficjalnie utworzono Alianckie Siły Ekspedycyjne do inwazji na Europę”. To uproszczenie, które trzeba sprostować. 15 listopada powstał wyłącznie lotniczy człon przyszłej machiny inwazyjnej. Naczelnego dowódcy całej operacji jeszcze nie było, a jego sztab – Supreme Headquarters Allied Expeditionary Force (SHAEF), Naczelne Dowództwo Alianckich Sił Ekspedycyjnych – utworzono dopiero w lutym 1944 roku, gdy kierownictwo objął Dwight Eisenhower.

Od COSSAC do lotniczego dowództwa inwazji

Od wiosny 1943 roku inwazję przez kanał La Manche planował w Londynie niewielki anglo-amerykański sztab gen. Fredericka Morgana, nazywany od skrótu jego funkcji COSSAC (Chief of Staff to the Supreme Allied Commander – szef sztabu przyszłego naczelnego dowódcy). Jego plan, nazwany Overlord, zatwierdzili w sierpniu Franklin Delano Roosevelt, Winston Churchill i Połączeni Szefowie Sztabów na konferencji w Quebecu. Od początku zakładał on, że desant powiedzie się tylko wtedy, gdy alianci zdobędą panowanie w powietrzu nad Normandią, a lotnictwo odetnie pole bitwy od niemieckich odwodów.

Doświadczenia z Afryki Północnej i Sycylii pokazały, że wojska lądowe potrzebują lotnictwa taktycznego – myśliwców, myśliwców bombardujących i średnich bombowców – działającego pod jednym dowództwem i w ścisłym związku z armią. W Wielkiej Brytanii takie siły dopiero się tworzyły. 1 czerwca 1943 roku z dawnego Dowództwa Współpracy z Armią powstały brytyjskie 2 Taktyczne Siły Powietrzne (Second Tactical Air Force), złożone z dywizjonów oddanych przez Fighter Command i Bomber Command. 16 października 1943 roku Amerykanie odtworzyli w Anglii swoją 9 Armię Lotniczą (Ninth Air Force), dotąd walczącą na Bliskim Wschodzie i w Afryce. Jej dowódcą został gen. Lewis Brereton, a trzonem – średnie bombowce B-26 Marauder przejęte od 8 Armii Lotniczej oraz nowe dywizjony myśliwców i samolotów transportowych dla wojsk powietrznodesantowych.

Leigh-Mallory był do tej roli kandydatem naturalnym, choć nie jedynym. Od listopada 1942 roku dowodził RAF Fighter Command, a w sierpniu 1942 roku kierował osłoną lotniczą rajdu na Dieppe – największą bitwą powietrzną nad Francją od 1940 roku. Na początku 1943 roku, po podróży do sztabów w Afryce, sam zabiegał o utworzenie jednolitego dowództwa wszystkich alianckich sił powietrznych przeznaczonych do inwazji.

Nowa struktura z 15 listopada

Tego samego dnia, w którym powstało AEAF, zniknęła dawna nazwa Fighter Command. Myśliwskie dowództwo, które w 1940 roku pod wodzą Hugh Dowdinga wygrało bitwę o Anglię, podzielono: część dywizjonów przeszła do sił taktycznych, a pozostała, odpowiedzialna za obronę samych Wysp, otrzymała historyczne miano Obrony Powietrznej Wielkiej Brytanii (Air Defence of Great Britain, ADGB). Jej dowódcą został marszałek lotnictwa Roderic Hill. Nazwę Fighter Command przywrócono jesienią 1944 roku.

Leigh-Mallory otrzymał więc pod swoje rozkazy trzy główne składniki: brytyjskie 2 Taktyczne Siły Powietrzne (do stycznia 1944 roku pod dowództwem marszałka lotnictwa Johna d’Albiaca, potem Arthura Coninghama, twórcy taktyki wsparcia wojsk na pustyni), amerykańską 9 Armię Lotniczą Breretona oraz – w zakresie operacyjnym – ADGB. Do tego dochodziły jednostki transportowe przeznaczone do zrzutu spadochroniarzy i holowania szybowców. Amerykanie zgodzili się podporządkować mu swoje lotnictwo taktyczne tylko operacyjnie; sprawy administracyjne, zaopatrzenie i obsadę stanowisk zachowali we własnych rękach.

Bez ciężkich bombowców

Najważniejsze było jednak to, czego AEAF nie dostało. Poza jego władzą pozostały oba wielkie lotnictwa strategiczne: brytyjskie RAF Bomber Command marszałka lotnictwa Arthura Harrisa i amerykańska 8 Armia Lotnicza. Prowadziły one od czerwca 1943 roku – zgodnie z dyrektywą wywodzącą się z ustaleń konferencji w Casablance – połączoną ofensywę bombową przeciw Niemcom, nazwaną „Pointblank”. Ich dowódcy uważali, że same bombardowania strategiczne mogą złamać Rzeszę, a odciąganie ciężkich bombowców do celów taktycznych we Francji osłabi tę ofensywę. Amerykanie płacili za nią w tym czasie bardzo wysoką cenę: w „czarny czwartek” nad Schweinfurtem 14 października 1943 roku stracili 60 bombowców, co pokazało, że bez myśliwców eskortowych dalekiego zasięgu dzienne naloty w głąb Niemiec są zbyt kosztowne.

Do sporu o kompetencje dochodziły kwestie osobiste. Leigh-Mallory nie cieszył się sympatią wielu lotników – zarówno brytyjskich (pamiętano jego rolę w odsunięciu Dowdinga i Keitha Parka w 1940 roku), jak i amerykańskich, którzy uważali go za człowieka sztywnego i nieznającego bombardowań strategicznych. Ani Harris, ani gen. Carl Spaatz, od 1 stycznia 1944 roku dowódca Strategicznych Sił Powietrznych USA w Europie, nie zamierzali przyjmować od niego rozkazów.

Miejsce w wojnie

Utworzenie AEAF było pierwszym krokiem do zbudowania dowództwa inwazji, ale spór, który ujawnił się już w listopadzie 1943 roku, rozstrzygnięto dopiero wiosną następnego roku. W grudniu 1943 roku Roosevelt powierzył dowództwo operacji Overlord Eisenhowerowi, a jego zastępcą został lotnik, marszałek lotnictwa Arthur Tedder. W połowie lutego 1944 roku powstał SHAEF, który wchłonął sztab COSSAC. Wokół celów dla bombowców toczyła się wtedy zacięta dyskusja. Leigh-Mallory i Tedder, opierając się na analizach naukowca Solly’ego Zuckermana, popierali tzw. plan transportowy – systematyczne niszczenie węzłów i warsztatów kolejowych we Francji i Belgii, aby sparaliżować przerzut niemieckich posiłków do Normandii. Harris twierdził, że jego bombowce nie trafią w tak małe cele, a Spaatz chciał uderzać w niemiecki przemysł paliwowy. Obawiano się też ofiar wśród francuskich cywilów. Ostatecznie, pod naciskiem Eisenhowera, od połowy kwietnia 1944 roku oba lotnictwa strategiczne zostały na czas inwazji oddane pod jego kierownictwo – ale za pośrednictwem Teddera, a nie AEAF.

W dniu desantu, 6 czerwca 1944 roku, Leigh-Mallory dowodził siłami taktycznymi, które zapewniły aliantom niemal całkowitą przewagę w powietrzu nad plażami Normandii. Jego zasługi doceniał gen. Bernard Montgomery, który latem 1944 roku pisał do brytyjskiego Ministerstwa Wojny, że Leigh-Mallory jest jedynym lotnikiem naprawdę zdecydowanym wygrać bitwę lądową. AEAF rozwiązano w październiku 1944 roku, a Leigh-Mallory, mianowany dowódcą lotnictwa Dowództwa Azji Południowo-Wschodniej, zginął 14 listopada 1944 roku w katastrofie samolotu w Alpach francuskich, w drodze na nowe stanowisko.

Choć samo AEAF nigdy nie stało się tym, czym miało być – jednym dowództwem wszystkich alianckich sił powietrznych na Zachodzie – jego powstanie 15 listopada 1943 roku pokazało, że przygotowania do otwarcia drugiego frontu we Francji, którego od dawna domagał się Józef Stalin, weszły w fazę organizacyjną. Na wyspach brytyjskich zaczęto skupiać tysiące samolotów, lotnisk i ludzi, które pół roku później miały osłaniać największą operację desantową w historii.