Niemcy pod Leningradem

W drugiej połowie sierpnia 1941 roku wojna stanęła u bram Leningradu. Grupa Armii „Północ” feldmarsz. Wilhelma von Leeba, która w lipcu na kilka tygodni utknęła nad rzeką Ługą, 8 sierpnia wznowiła natarcie i w ciągu dwóch tygodni rozbiła linię obrony, budowaną od czerwca przez dziesiątki tysięcy mieszkańców miasta. 16 sierpnia Niemcy zajęli Nowogród Wielki, 17 sierpnia Kingisiepp i Narwę, 20 sierpnia Czudowo na magistrali kolejowej Moskwa–Leningrad. Około 22 sierpnia ich czołówki stały już kilkadziesiąt kilometrów od miasta, na przedpolach Krasnogwardiejska, jak nazywała się wówczas Gatczyna. W samym Leningradzie mieszkańcy nadal kopali rowy przeciwczołgowe i budowali schrony, a władze miasta i dowództwo wojskowe gorączkowo przygotowywały obronę. 23 sierpnia powstał Front Leningradzki.

Na koniec miesiąca kalendaria odnotowują „pierwsze oznaki oblężenia”. Rzeczywiście, 30–31 sierpnia niemiecka dywizja zmotoryzowana zajęła stację kolejową Mga na południowy wschód od Leningradu i przecięła ostatnią linię kolejową, która łączyła miasto z resztą kraju. Pełne odcięcie od lądu nastąpiło jednak dopiero 8 września, gdy Niemcy doszli do jeziora Ładoga. Pod 22 sierpnia te same kalendaria mówią z kolei, że Niemcy „zbliżają się” do Leningradu, a jego mieszkańcy „nadal improwizują umocnienia”. Ten opis jest trafny, trzeba tylko dodać, że przełamanie linii Ługi nastąpiło w dniach 8–20 sierpnia, a 22 sierpnia Armia Czerwona zaczęła wycofywać się z samego miasta Ługa, którego Niemcy przez cały miesiąc nie zdołali zdobyć od czoła.

Plan nowego natarcia

Po kontruderzeniu pod Solcami w połowie lipca Leeb wstrzymał natarcie wojsk pancernych, dopóki nie nadejdzie piechota 16 i 18 Armii. Termin wznowienia ofensywy przesuwano kilka razy, bo piechota posuwała się wolno, a część sił wciąż walczyła w Estonii. W dyrektywie nr 34 z 30 lipca Adolf Hitler potwierdził, że głównym zadaniem na północy jest okrążenie Leningradu i połączenie z Finami. Leeb szacował, że do wszystkich zadań potrzebuje około 35 dywizji, a miał 26.

Grupa Armii „Północ” podzieliła siły na trzy zgrupowania. Na lewym skrzydle XLI Korpus Zmotoryzowany gen. Georga-Hansa Reinhardta, z trzema dywizjami pancernymi, miał ruszyć z lipcowych przyczółków nad dolną Ługą koło Kingisiepp na Krasnogwardiejsk i Leningrad, omijając silnie umocniony rejon samej Ługi. W centrum LVI Korpus Ericha von Mansteina z dywizją SS „Polizei” miał wiązać obrońców na szosie Psków–Ługa–Leningrad. Na prawym skrzydle grupa „Szimsk”, czyli I i XXVIII Korpus Armijny, miała uderzyć na północ od jeziora Ilmen na Nowogród i Czudowo, by odciąć Leningrad od Moskwy. Na południe od Ilmenu 16 Armia gen. Ernsta Buscha nacierała na Starą Russę, a w Estonii 18 Armia gen. Georga von Küchlera miała zdobyć Tallinn i wybrzeże.

Po stronie radzieckiej przedpola miasta osłaniały wojska Frontu Północnego gen. Markiana Popowa i Frontu Północno-Zachodniego gen. Piotra Sobiennikowa, podporządkowane naczelnemu dowództwu Kierunku Północno-Zachodniego marsz. Klimienta Woroszyłowa. Linię nad Ługą podzielono w lipcu na trzy odcinki: kingiseppski, łużski i wschodni, z którego na początku sierpnia utworzono 48 Armię. Broniły jej dywizje rozbite w krajach bałtyckich i uzupełnione w pośpiechu, kursanci szkół wojskowych, marynarze Floty Bałtyckiej i dywizje leningradzkiego pospolitego ruszenia, złożone z robotników, studentów i urzędników, często bez przeszkolenia i dostatecznej ilości broni.

Przełamanie linii Ługi

Natarcie ruszyło 8 sierpnia z przyczółków pod Kingisiepp, w ulewnym deszczu, który uniemożliwił wsparcie lotnicze. Pierwszego dnia obrońcy, wśród nich 2 Dywizja Pospolitego Ruszenia i kursanci leningradzkiej szkoły piechoty, zatrzymali Niemców. 9 sierpnia 1 Dywizja Pancerna przerwała jednak front i wyszła na tyły wojsk radzieckich, a korpus Reinhardta skręcił na wschód. 14 sierpnia przeciął kolej z Krasnogwardiejska do Kingisiepp, a około 21 sierpnia stanął na południowy zachód od Krasnogwardiejska, frontem na północ, w obawie przed kontratakiem od strony miasta. Na lewym skrzydle niemiecka piechota 17 sierpnia zdobyła Kingisiepp, a tego samego dnia Armia Czerwona ostatecznie opuściła Narwę, o której los rozstrzygnęło już wyjście 18 Armii nad Zatokę Fińską 7 sierpnia. Radziecka 8 Armia, odcięta od głównych sił, cofała się wzdłuż wybrzeża w stronę Kronsztadu, gdzie we wrześniu utrzymała przyczółek oranienbaumski.

Najszybciej posuwało się prawe skrzydło. 10 sierpnia, gdy przestało padać, grupa „Szimsk” przy wsparciu bombowców nurkujących VIII Korpusu Lotniczego przełamała obronę 48 Armii, a 11 sierpnia zajęła Szimsk nad Ilmenem. 13 sierpnia front 48 Armii się załamał. 15 sierpnia niemiecka piechota doszła do przedmieść Nowogrodu Wielkiego, a wczesnym rankiem 16 sierpnia pułk 126 Dywizji Piechoty zajął średniowieczny kreml. Walki o wschodnią część miasta, za Wołchowem, trwały jeszcze kilka dni. Po zajęciu Nowogrodu I Korpus skręcił na północ i 20 sierpnia 21 Dywizja Piechoty zdobyła Czudowo, przecinając magistralę kolejową Leningrad–Moskwa, najważniejsze połączenie miasta ze stolicą.

W centrum korpus Mansteina nie zdołał przebić się przez umocnienia przed miastem Ługa. 15 sierpnia przerwał natarcie, a jego sztab z najlepszą dywizją, 3 Zmotoryzowaną, został w pośpiechu przerzucony pod Starą Russę. Tam bowiem 12 sierpnia świeża radziecka 34 Armia uderzyła na odsłonięte skrzydło X Korpusu Armijnego, posunęła się o kilkadziesiąt kilometrów i przecięła kolej Stara Russa–Dno. Było to kontruderzenie podobne do tego spod Solców i podobnie skończyło się dla Armii Czerwonej: 19 sierpnia Manstein, wzmocniony dywizją SS „Totenkopf”, uderzył na skrzydło 34 Armii, która do 25 sierpnia cofnęła się za rzekę Łować, tracąc według niemieckich danych ponad 18 tysięcy jeńców. Na kilka dni odciągnęło to jednak spod Leningradu część niemieckich wojsk szybkich.

Obrońcy Ługi utrzymali się dłużej, niż mieli szanse przetrwać. Gdy Niemcy obeszli ich z obu stron, 22 sierpnia zaczął się odwrót z miasta, a 24 sierpnia dywizja SS „Polizei” zajęła Ługę po ciężkich walkach z radzieckimi strażami tylnymi. Kilka radzieckich dywizji, w tym dwie dywizje pospolitego ruszenia, znalazło się w kotle w lasach na północ od miasta. Część żołnierzy przebiła się do swoich w małych grupach, reszta zginęła albo trafiła do niewoli do połowy września.

Leningrad przygotowuje się do obrony

W mieście, którego przedwojenna ludność wynosiła ponad trzy miliony, przygotowania trwały od pierwszych dni wojny. Od 29 czerwca obowiązywała powszechna powinność pracy przy umocnieniach: mężczyźni w wieku od 16 do 50 lat i kobiety od 16 do 45 lat, jeśli pracowali, kopali po trzy godziny po pracy, a niepracujący po osiem godzin dziennie. Według radzieckich danych na linii Ługi, na odcinku około 175 kilometrów, zbudowano około 570 schronów bojowych i ponad 90 kilometrów rowów przeciwczołgowych. W sierpniu, gdy linia ta padała, kobiety, młodzież i starsi mężczyźni kopali już kolejne pasy umocnień, od Peterhofu przez Krasnogwardiejsk po Kołpino, a potem bezpośrednio na przedmieściach i w samym mieście. Według różnych szacunków przy fortyfikacjach pracowało w lecie 1941 roku w sumie ponad milion ludzi. Niektóre grupy kopaczy dostawały się pod ostrzał niemieckiej artylerii i lotnictwa, a w pierwszych dniach po przełamaniu frontu zdarzało się, że niemieckie czołówki docierały do miejsc, gdzie wciąż kopano rowy.

20 sierpnia Woroszyłow i Andriej Żdanow, pierwszy sekretarz partii w Leningradzie i członek rady wojennej Kierunku Północno-Zachodniego, zebrali partyjny aktyw miasta i ogłosili, że wróg stoi u bram. Tego dnia lokalne władze powołały Radę Wojenną Obrony Leningradu, która miała kierować budową umocnień, szkoleniem wojskowym ludności i produkcją broni, a także sformować około 150 batalionów robotniczych po 600 ludzi. 21 sierpnia gazety opublikowały odezwę Woroszyłowa, Żdanowa i przewodniczącego rady miejskiej Piotra Popkowa do wszystkich mieszkańców, wzywającą do obrony miasta. Józef Stalin przyjął te inicjatywy ze złością. W rozmowie przez telegraf z Leningradem 22 sierpnia zarzucił obu przywódcom, że utworzyli radę bez zgody Państwowego Komitetu Obrony i sami do niej nie weszli. Według części relacji krytykował też pomysł wybierania dowódców batalionów robotniczych przez samych ochotników. 24 sierpnia przewodnictwo rady objął Woroszyłow, a jej członkiem został Żdanow. Rada działała krótko, a jej zadania przejęła rada wojenna frontu.

Moskwa reorganizowała dowodzenie. 23 sierpnia dyrektywa Kwatery Głównej (Stawki) podzieliła rozciągnięty od Morza Barentsa po Leningrad Front Północny na Front Karelski i Front Leningradzki. Dowódcą tego drugiego, z 8, 23 i 48 Armią, został gen. Popow, a członkiem jego rady wojennej Żdanow. Sobiennikowa zastąpił na czele Frontu Północno-Zachodniego gen. Pawieł Kuroczkin. 26 sierpnia przyjechała do miasta komisja Państwowego Komitetu Obrony z Wiaczesławem Mołotowem, Gieorgijem Malenkowem i Aleksiejem Kosyginem, by ocenić sytuację i przyspieszyć ewakuację. 27 sierpnia rozwiązano naczelne dowództwo Kierunku Północno-Zachodniego, a fronty podporządkowano bezpośrednio Stawce. Woroszyłow, któremu Stalin coraz mniej ufał, pozostał w Leningradzie i na początku września objął dowództwo Frontu Leningradzkiego.

Ewakuacja ludności szła powoli. Wiele rodzin nie chciało opuszczać domów, a część dzieci wywieziono w czerwcu i lipcu na wsie obwodu leningradzkiego, prosto na drogę niemieckiego natarcia, skąd trzeba je było ściągać z powrotem. Według rosyjskich zestawień od 29 czerwca do 27 sierpnia z miasta wyjechało niespełna 490 tysięcy leningradczyków, w tym około 220 tysięcy dzieci, a także około 150 tysięcy uchodźców z krajów bałtyckich i Karelii. 27 sierpnia ewakuacja koleją stała się niemożliwa. W mieście zostało, według najczęściej przytaczanych szacunków, ponad dwa i pół miliona cywilów, w tym około 400 tysięcy dzieci.

Ostatnia kolej: Mga

Po zdobyciu Czudowa Niemcy ruszyli wzdłuż magistrali na północny zachód, prosto na Leningrad. Hitler, który 12 sierpnia postanowił wzmocnić natarcie na Leningrad kosztem kierunku moskiewskiego, przekazał Leebowi XXXIX Korpus Zmotoryzowany gen. Rudolfa Schmidta z Grupy Armii „Środek”. Jego dywizje zaczęły wchodzić do walki od 24 sierpnia. 25 sierpnia niemiecka 20 Dywizja Zmotoryzowana zajęła stację Lubań, 28 sierpnia piechota wkroczyła do Tosna, a pod stacją Słudzica wojska 4 Grupy Pancernej połączyły się z 16 Armią w jednolity front na południe od Leningradu. Pod Krasnogwardiejskiem i Kołpinem Armia Czerwona zdołała natarcie zatrzymać.

30 sierpnia niemieckie oddziały doszły do Newy w rejonie wsi Iwanowskoje i Otradnoje, a 20 Dywizja Zmotoryzowana, odrzucając radziecką brygadę strzelców górskich, zajęła stację Mga na linii kolejowej z Leningradu przez Wołchowstroj na wschód. Rosyjskie opracowania podają jako datę zdobycia Mgi 30 albo 31 sierpnia. Była to ostatnia kolej łącząca Leningrad z krajem. O Mgę toczyły się jeszcze ciężkie walki z udziałem przerzuconej w pośpiechu 1 Dywizji wojsk NKWD i stacja przechodziła z rąk do rąk, ale na początku września ostatecznie została w rękach niemieckich. Tego samego dnia, 30 sierpnia, ustały dostawy prądu z elektrowni wodnych na Wołchowie i Świrze. Od tej chwili do Leningradu można było dotrzeć tylko drogami i przez wąski pas lądu między Newą a Ładogą.

Finowie na Przesmyku Karelskim

Od północy szli Finowie, którzy od końca czerwca prowadzili wojnę z ZSRR, nazywaną przez nich wojną kontynuacyjną. Na Przesmyku Karelskim II Korpus zaatakował 31 lipca, a 22 sierpnia IV Korpus ruszył na Wyborg. Osłabiona radziecka 23 Armia, z której część dywizji oddano na front niemiecki, nie zdołała utrzymać linii, a 29 sierpnia Finowie wkroczyli do Wyborga. 31 sierpnia marsz. Carl Gustaf Mannerheim zatrzymał natarcie na Przesmyku w pobliżu dawnej granicy z 1939 roku, w niektórych miejscach wychodząc poza nią, około 30 kilometrów od centrum Leningradu. Odmówił udziału w szturmie miasta, o który zabiegali Niemcy, ale zbliżenie się Finów do starej granicy wiązało znaczne siły radzieckie na północnych przedpolach.

Znaczenie

Sierpniowa ofensywa przyniosła Grupie Armii „Północ” wielki sukces. W ciągu trzech tygodni Niemcy przełamali linię, nad którą od czerwca pracowały setki tysięcy ludzi, zajęli Nowogród, przecięli obie magistrale kolejowe łączące Leningrad z krajem i stanęli kilkadziesiąt kilometrów od miasta. Na początku września Leeb i Naczelne Dowództwo Wojsk Lądowych spodziewali się, że Armia Czerwona porzuci Leningrad. Według zestawień rosyjskiego historyka Grigorija Kriwoszejewa w całej obronie przedpoli Leningradu od 10 lipca do 30 września 1941 roku Armia Czerwona i Flota Bałtycka straciły około 214 tysięcy zabitych, zaginionych i wziętych do niewoli oraz około 131 tysięcy rannych i chorych.

Przełamanie miało jednak swoją cenę. Grupa Armii „Północ” rozciągnęła się na ogromnym froncie od Zatoki Fińskiej po jezioro Seliger, kontruderzenia pod Solcami i Starą Russą kosztowały ją tygodnie, a obrońcy Ługi i Krasnogwardiejska dali Leningradowi czas na umocnienie bliższych przedpoli. 8 września 1941 roku niemiecka 20 Dywizja Zmotoryzowana zajęła Szlisselburg nad Ładogą i odcięła miasto od reszty kraju na lądzie. Zaczęła się blokada Leningradu, która trwała do stycznia 1944 roku i według różnych szacunków pochłonęła życie od około 650 tysięcy do ponad miliona mieszkańców. Natarcie na samo miasto w połowie września utknęło na wzgórzach pułkowskich, Woroszyłowa zastąpił gen. Gieorgij Żukow, a Hitler, zamiast szturmować Leningrad, postanowił zagłodzić go blokadą i ostrzałem. Związki pancerne Leeba odeszły wkrótce na kierunek moskiewski, a jesienna próba połączenia z Finami nad Świrem przez Tichwin zakończyła się w grudniu niepowodzeniem.