Otto Kretschmer

Otto Kretschmer był niemieckim oficerem marynarki, dowódcą okrętów podwodnych U-23 i U-99, który w ciągu półtora roku wojny zatopił więcej statków niż jakikolwiek inny dowódca U-Boota w drugiej wojnie światowej. Atakował nocą, na powierzchni, z wnętrza konwojów, kierując się zasadą „jedna torpeda, jeden statek”, a jego wyniki z lat 1940–1941 nie zostały pobite do końca wojny, choć sam w marcu 1941 roku trafił do brytyjskiej niewoli. W przeciwieństwie do Günthera Priena unikał rozgłosu i propagandy, za co nazywano go „milczącym Ottonem”. Po wojnie wrócił do służby w marynarce Republiki Federalnej Niemiec i dosłużył się stopnia admiralskiego. Jego kariera pokazuje zarówno skuteczność niemieckiej wojny podwodnej w pierwszym okresie bitwy o Atlantyk, jak i to, jak szybko ten okres się skończył.

Młodość i Reichsmarine

Urodził się 1 maja 1912 roku we wsi Heidau koło Nysy na Śląsku, dziś Hajduki Nyskie w Polsce, jako syn nauczyciela miejscowej szkoły ludowej. Dobrze radził sobie z matematyką i chemią i w wieku siedemnastu lat zdał maturę. Był za młody, by wstąpić do marynarki, więc ojciec wysłał go do Anglii: przez osiem miesięcy studiował w University College of the South West of England w Exeterze i nauczył się dobrze angielskiego. Do Niemiec wrócił po śmierci matki.

1 kwietnia 1930 roku wstąpił do Reichsmarine jako kandydat na oficera, w roczniku 1930 („Crew 30”). Odbył szkolenie na żaglowcu szkolnym „Niobe”, a potem ponad roczny rejs szkolny na krążowniku lekkim „Emden”, który zaprowadził go przez Morze Śródziemne i Kanał Sueski aż na Daleki Wschód, do Chin i Japonii. Po szkole oficerskiej w Mürwik służył na okręcie pancernym „Deutschland” (późniejszym „Lützowie”) i na krążowniku „Köln”. 1 października 1934 roku został podporucznikiem marynarki.

Flota podwodna

W styczniu 1936 roku, kilka miesięcy po tym, jak Niemcy, korzystając z układu morskiego z Wielką Brytanią, jawnie wznowili budowę okrętów podwodnych, przeszedł do floty podwodnej. W 1937 roku był oficerem wachtowym, a przez krótki czas zastępczym dowódcą okrętu U-35, który patrolował wody hiszpańskie w czasie wojny domowej. 1 października 1937 roku objął dowództwo małego okrętu przybrzeżnego U-23 typu IIB.

W ćwiczeniach przed wojną wypracował własny sposób walki, odmienny od ówczesnych regulaminów. Zamiast strzelać salwami torped z dużej odległości, podchodził blisko i strzelał pojedynczą torpedą do każdego celu. Wolał atakować na powierzchni niż z zanurzenia, przywiązywał wielką wagę do czujności obserwatorów i uważał, że okręt podwodny nocą, na powierzchni, lepiej widzi przeciwnika, niż przeciwnik jego. Według powojennych wyliczeń większość jego ataków odbyła się na powierzchni, a około siedemdziesięciu procent wystrzelonych przez niego torped trafiło w cel. 1 czerwca 1939 roku został kapitanem marynarki (Kapitänleutnant).

Na U-23

U-23 wyszedł na pierwszy patrol tydzień przed wybuchem wojny, 25 sierpnia 1939 roku. Mały okręt typu II mógł działać tylko na Morzu Północnym, u wschodnich wybrzeży Anglii i Szkocji. Pierwszy statek, mały brytyjski „Glen Farg”, Kretschmer zatopił 4 października 1939 roku, pozwalając wcześniej załodze zejść do szalup. Kolejne ofiary atakował już zwykle bez ostrzeżenia, także statki neutralne: duński „Scotia” w grudniu i norweskie „Fredville” i „Varild” w styczniu 1940 roku zatonęły z większością albo całością załóg. 12 stycznia 1940 roku wszedł do zatoki pod Kirkwall na Orkadach i storpedował stojący na kotwicy duński tankowiec „Danmark”. 18 lutego 1940 roku, w czasie lutowej ofensywy U-Bootów, zatopił na wschód od Orkadów brytyjski niszczyciel HMS „Daring”, eskortujący konwój z Norwegii; zginęło 157 marynarzy, ocalało tylko pięciu.

U-99 i „szczęśliwe czasy”

W kwietniu 1940 roku przejął w kilońskiej stoczni Germaniawerft nowy oceaniczny okręt U-99 typu VIIB i 18 kwietnia wcielił go do służby. Godłem okrętu stała się podkowa, malowana na kiosku. Od lipca 1940 roku U-99 działał z Lorient, zdobytego po klęsce Francji, co skracało drogę na Atlantyk o setki mil. Kretschmer zaczął tam stosować na szeroką skalę nocne ataki na powierzchni, wpływając między kolumny statków i strzelając z bliska. Brytyjskim oficerom wydawało się to tak ryzykowne, że niektórzy uznawali pierwsze takie ataki za przypadek. 28 lipca zatopił duży statek chłodniowiec „Auckland Star”, a 4 sierpnia 1940 roku otrzymał Krzyż Rycerski Krzyża Żelaznego.

Jesienią 1940 roku U-99 brał udział w największych bitwach konwojowych tego okresu. We wrześniu zaczął atak na konwój HX 72, a w nocy z 18 na 19 października wpłynął w środek wolnego konwoju SC 7 i zatopił sześć statków. Na początku listopada zatopił dwa brytyjskie krążowniki pomocnicze, „Laurentic” i „Patroclus”, a 2 grudnia trzeci, „Forfar”, na którym zginęło 176 ludzi. Krążowniki, przebudowane z liniowców, wypełniono beczkami dla zwiększenia pływalności i Kretschmer zużył na nie wiele torped. 4 listopada 1940 roku, jako drugi dowódca okrętu podwodnego po Prienie, otrzymał Liście Dębu do Krzyża Rycerskiego. Wezwany potem do Berlina, rozmawiał z wielkim admirałem Erichem Raederem i z Adolfem Hitlerem, skarżąc się na brak wsparcia lotnictwa nad Atlantykiem. Według relacji jego biografów był też w tych dniach gościem Hitlera na obiedzie w czasie wizyty Wiaczesława Mołotowa w Berlinie.

Pod koniec 1940 roku był już najskuteczniejszym dowódcą U-Bootów, „królem tonażu”. Mówiono wtedy, że Prien jest najsłynniejszy, Joachim Schepke najbardziej lubiany przez publiczność, a Kretschmer najskuteczniejszy. Przydomek „milczący Otto” (der schweigsame Otto) zawdzięczał temu, że na morzu rzadko nadawał meldunki radiowe, a na lądzie unikał mikrofonów i kronik filmowych. Był patriotą i lojalnym oficerem reżimu, ale według historyków nie lubił, gdy propaganda robiła z niego bohatera.

Ostatni patrol

22 lutego 1941 roku U-99 wyszedł z Lorient na ostatni patrol. Przez prawie dwa tygodnie Kretschmer nie odnosił sukcesów. Pod koniec lutego próbował wraz z Prienem atakować konwój OB 290, ale odpędziły go niszczyciele, a jedyna torpeda wystrzelona do statku „Holmelea” chybiła. 7 marca, w ataku na konwój OB 293, zatopił ogromny statek bazę wielorybniczą „Terje Viken” i tankowiec „Athelbeach”; tej samej nocy zaginął Prien z U-47.

W nocy z 16 na 17 marca 1941 roku, na południowy wschód od Islandii, U-99 wszedł w szyk konwoju HX 112 i w ciągu około godziny zatopił pięć statków, w tym trzy tankowce, i uszkodził szósty. Konwój osłaniała jednak doświadczona 5 Grupa Eskortowa komandora Donalda Macintyre’a. Niszczyciel HMS „Vanoc” staranował U-100, przy czym zginął Schepke, a gdy U-99, z pustymi wyrzutniami, zanurzył się, by uniknąć „Vanoca”, wykrył go ASDIC niszczyciela HMS „Walker” Macintyre’a. Po kilku seriach bomb głębinowych uszkodzony okręt zszedł na ogromną głębokość, zanim udało się go wynurzyć. O 3.43 17 marca Kretschmer, pod ogniem brytyjskich okrętów, kazał zatopić U-99 i poprosił „Walkera” o ratunek dla załogi. Zginęło trzech ludzi, wśród nich mechanik okrętu, a czterdziestu dostało się do niewoli. Sam Kretschmer, osłabiony w lodowatej wodzie, został wciągnięty na pokład przez brytyjskiego marynarza.

Według zestawień serwisu uboat.net Kretschmer zatopił 47 statków o łącznej pojemności 274 418 BRT, w tym niszczyciel i trzy krążowniki pomocnicze, a pięć dalszych uszkodził. Inne opracowania podają nieco mniejsze liczby. W marcu 1941 roku, jeszcze w niewoli, został awansowany na komandora podporucznika (Korvettenkapitän), a 26 grudnia 1941 roku otrzymał, jako pierwszy dowódca okrętu podwodnego, Miecze do Krzyża Rycerskiego.

Niewola

Kretschmera przesłuchiwano w Londynie. Brytyjski raport opisywał go jako człowieka spokojnego, rozważnego, wyglądającego „bardziej na studenta niż na dowódcę U-Boota”, o poglądach „mniej skrajnie nazistowskich, niż zakładano”, który przyznał, że od pewnego czasu jest zmęczony wojną. Trafił do obozu jenieckiego dla oficerów w Grizedale Hall w Krainie Jezior, gdzie jako najstarszy stopniem był rzecznikiem jeńców. Jesienią 1941 roku, po zdobyciu przez Brytyjczyków okrętu U-570 (późniejszego HMS „Graph”), Kretschmer zwołał nielegalny obozowy „sąd honorowy”, który uznał dowódcę i pierwszego oficera tego okrętu winnymi tchórzostwa. Pierwszy oficer, Bernhard Berndt, uciekł w październiku 1941 roku z obozu, według relacji po to, by zrehabilitować się zniszczeniem zdobytego okrętu, i zginął zastrzelony przez żołnierzy Home Guard. Po wojnie sprawa ta nie doczekała się procesu.

W 1942 roku Kretschmera przewieziono do obozu w Bowmanville w Kanadzie. Utrzymywał stamtąd, za pomocą szyfrowanych listów, kontakt ze sztabem Karla Dönitza. W 1943 roku Kriegsmarine przygotowała jego ucieczkę: okręt podwodny U-536 miał zabrać zbiegłych dowódców z wybrzeża Kanady, ale Kanadyjczycy wykryli plan i operacja „Kiebitz” się nie powiodła. Kretschmer wrócił do Niemiec jako jeden z ostatnich oficerów Kriegsmarine w grudniu 1947 roku.

W Bundesmarine

Po powrocie studiował prawo i pracował jako tłumacz. W 1948 roku ożenił się. Przewodniczył związkowi weteranów marynarki Deutscher Marinebund. 1 grudnia 1955 roku, jako jeden z pierwszych żołnierzy, wstąpił do nowo tworzonej marynarki wojennej Republiki Federalnej, Bundesmarine. Według niemieckich źródeł proponowano go na attaché morskiego w Londynie, ale kandydaturę odrzucono z powodu jego wojennej przeszłości. W 1957 roku dowodził 1 Eskadrą Eskortową, a od 1958 do 1962 roku był pierwszym dowódcą sił desantowych Bundesmarine. Pracował potem w sztabie marynarki w Ministerstwie Obrony, ukończył kurs w NATO Defense College w Paryżu, a w latach 1965–1969 był szefem sztabu sojuszniczego dowództwa sił morskich NATO u wejścia na Bałtyk (COMNAVBALTAP) w Kilonii. Ostatni rok służby spędził w wywiadzie zagranicznym RFN. We wrześniu 1970 roku przeszedł w stan spoczynku w stopniu admiralskim: według niemieckich źródeł flotylladmirała (Flottillenadmiral), według części anglojęzycznych kontradmirała. W 1955 roku Macintyre oddał mu lornetkę, którą zatrzymał w 1941 roku, a w 1973 roku Kretschmer wystąpił jako świadek historii w brytyjskim serialu dokumentalnym „The World at War”.

Zmarł 5 sierpnia 1998 roku w szpitalu w Straubingu, trzy dni po upadku na stromych schodach statku wycieczkowego, którym płynął z żoną po Dunaju, świętując pięćdziesiątą rocznicę ślubu. Jego prochy rozsypano nad morzem.

Znaczenie

Kretschmer był najlepszym praktykiem wojny podwodnej, jaki wyszedł ze szkoły Dönitza. Jego taktyka nocnych ataków na powierzchni z bliskiej odległości była najskuteczniejsza w okresie, gdy brytyjskie eskorty były nieliczne, źle zgrane i pozbawione radaru, a ASDIC wykrywał tylko okręty zanurzone. Ta sama taktyka stała się zabójcza, gdy eskorty nauczyły się ją rozpoznawać: przy konwoju HX 112 sprawna grupa eskortowa w jedną noc zniszczyła dwa najlepsze niemieckie okręty. Wraz z Prienem i Schepkem, którzy zginęli w tym samym miesiącu, Kretschmer symbolizuje „szczęśliwe czasy” niemieckiej floty podwodnej, które skończyły się w marcu 1941 roku.

Pamięć o nim jest mniej obciążona propagandą niż pamięć o Prienie. Brytyjczycy, którzy go pojmali, szanowali go jako przeciwnika, a brytyjski autor Terence Robertson poświęcił mu w 1955 roku biografię „The Golden Horseshoe”, wydaną po polsku jako „Wilk na Atlantyku”. Jego skuteczność miała jednak cenę, o której łatwo zapomnieć: setki marynarzy handlowych, także z państw neutralnych, zginęły na statkach, które zatopił. Przypadek Kretschmera pokazuje też ciągłość niemieckich elit wojskowych: as wojny podwodnej Hitlera po kilku latach niewoli został admirałem marynarki RFN w sojuszu z dawnymi przeciwnikami.