Japończycy na Wyspach Salomona

W wielu kalendariach pod 14 marca 1942 roku można przeczytać, że Japończycy wysadzili wojska na Wyspach Salomona. Tego dnia na archipelagu nie doszło do żadnego desantu. Japońskie samoloty i okręty pojawiały się nad północnymi wyspami już od stycznia, według części opracowań japońskie jednostki zawinęły do Cieśniny Buka już około 9 marca, ale pierwsze stałe garnizony powstały dopiero pod koniec miesiąca. 30 marca japońska piechota morska wylądowała na wyspach Shortland, mniej więcej w tym samym czasie zajęła wysepkę Sohano w Cieśninie Buka, a na początku kwietnia port Kieta na wschodnim wybrzeżu Bougainville’a. Tulagi, stolicę brytyjskiego protektoratu, Japończycy zajęli dopiero 3 maja, a budowę lotniska na Guadalcanalu rozpoczęli na początku lipca. Marzec był jednak miesiącem, w którym wojna na dobre przyszła na Wyspy Salomona: po zajęciu Rabaulu i lądowaniu w Lae i Salamaui archipelag stał się następnym celem japońskiej ekspansji.

Archipelag podzielony na dwie części

Wyspy Salomona ciągną się na długości prawie półtora tysiąca kilometrów na południowy wschód od Nowej Brytanii, w dwóch równoległych łańcuchach wysp, rozdzielonych szerokim pasem wody, który Amerykanie nazwali później „Szczeliną” (The Slot). Politycznie archipelag był podzielony. Dwie największe północne wyspy, Buka i Bougainville, były przed 1914 rokiem częścią Niemieckiej Nowej Gwinei, a po pierwszej wojnie światowej weszły w skład australijskiego terytorium mandatowego, administrowanego z Rabaulu. Reszta archipelagu, od wysp Shortland po Guadalcanal i Malaitę, stanowiła brytyjski protektorat ze stolicą w maleńkim Tulagi, na wysepce przy wybrzeżu Florydy.

Ani Brytyjczycy, ani Australijczycy nie mieli tu sił zdolnych do obrony. Na Bukę wysłano pluton australijskiej 1 Samodzielnej Kompanii komandosów, by strzegł lotniska polowego, a drugi oddział tej kompanii stał w Tulagi, gdzie na sąsiedniej wysepce Gavutu działała wysunięta baza łodzi latających australijskiego lotnictwa. Od 22 stycznia Tulagi było regularnie bombardowane. W lutym ewakuowano do Australii większość europejskich cywilów, a rezydent komisarz William Marchant przeniósł siedzibę władz na Malaitę. Na Bougainville’u i Buce europejscy plantatorzy i misjonarze w większości wyjechali; zostali głównie misjonarze katoliccy, którzy nie chcieli opuścić swoich parafii.

Japońskie bazy na północy

Dla japońskiej marynarki Wyspy Salomona były przedłużeniem obrony Rabaulu. Wiceadmirał Shigeyoshi Inoue, dowódca 4 Floty, chciał mieć na archipelagu bazy wodnosamolotów i lotniska, z których rozpoznanie sięgnie daleko na południe, ku szlakom łączącym Australię ze Stanami Zjednoczonymi. Na północnych wyspach nie było czego zdobywać, wystarczyło je obsadzić. 30 marca japońskie okręty weszły do portu na wyspach Shortland i wysadziły dwa plutony piechoty morskiej. Jeden z nich został na miejscu i zaczął budowę bazy wodnosamolotów. W Cieśninie Buka Japończycy zajęli Sohano, siedzibę administracji okręgu. Australijski pluton z lotniska na Buce nie podjął walki; został wycofany w głąb wyspy, a następnie ewakuowany. Na początku kwietnia Japończycy wkroczyli do Kiety. W kolejnych miesiącach zbudowali lotniska na Buce, na półwyspie Bonis, pod Kietą i na południu Bougainville’a, a zatoka pod Buin i wody wysp Shortland stały się kotwicowiskami floty.

Obserwatorzy wybrzeża

Zanim Japończycy przyszli, na archipelagu przygotowano sieć, która miała okazać się dla nich jednym z najgroźniejszych przeciwników. Od lat dwudziestych australijska marynarka utrzymywała na wyspach Melanezji i na wybrzeżach Australii sieć obserwatorów wybrzeża: urzędników, plantatorów, misjonarzy i radiooperatorów, którzy w razie wojny mieli meldować o ruchach obcych okrętów. Od 1939 roku kierował nią komandor podporucznik Eric Feldt, były urzędnik administracji Nowej Gwinei, który znał większość swoich ludzi osobiście. Wyposażył ich w ciężkie krótkofalówki, przenoszone przez kilkunastu tragarzy, i nadał całej organizacji kryptonim „Ferdinand”, od imienia byka z popularnej książki dla dzieci, który wolał wąchać kwiaty, niż walczyć. Obserwatorzy mieli się ukrywać i patrzeć, nie walczyć.

Gdy Japończycy zajmowali północne wyspy, w górach Bougainville’a zostało dwóch ludzi, którzy zapisali się w historii tej wojny. Jack Read, zastępca urzędnika okręgowego w Cieśninie Buka, obserwował japoński desant w Sohano ze wzgórz, a potem przeniósł się na stanowisko w Porapora, skąd widział całą Bukę i niebo nad drogą z Rabaulu na południe. Paul Mason, plantator, który mieszkał na Bougainville’u od kilkunastu lat, założył punkt obserwacyjny nad Kietą, a potem nad Buin. Obu, podobnie jak innych obserwatorów, mianowano oficerami lub podoficerami rezerwy marynarki, w nadziei, że w razie schwytania Japończycy potraktują ich jak jeńców wojennych, a nie szpiegów. Dalej na południu działał Donald Kennedy, urzędnik okręgowy, który w kwietniu założył bazę na wyspie Santa Isabel, a potem na Nowej Georgii, a na Guadalcanalu został urzędnik okręgowy Martin Clemens. Wszyscy opierali się na pomocy miejscowej ludności: Melanezyjczycy nosili ich sprzęt, dostarczali żywność, ostrzegali przed japońskimi patrolami i sami zbierali informacje, ryzykując życie swoje i swoich wiosek.

Australia czuje się otoczona

Wiadomości z Wysp Salomona nadchodziły w tygodniach, w których Australia czuła się bardziej zagrożona niż kiedykolwiek w swojej historii. W ciągu niespełna dwóch miesięcy padły Rabaul i Singapur, Japończycy zbombardowali Darwin i Broome, zajęli Jawę i stanęli na Nowej Gwinei. Japońskie bazy na Wyspach Salomona zagrażały wschodniej flance Nowej Gwinei, a w dalszej perspektywie Nowej Kaledonii, Fidżi i Samoa, przez które wiodła droga posiłków ze Stanów Zjednoczonych. Właśnie w marcu Amerykanie zaczęli zabezpieczać tę drogę: po Samoa ich wojska wylądowały 12 marca w Nowej Kaledonii. Premier John Curtin domagał się powrotu australijskich dywizji z Bliskiego Wschodu i przyspieszenia amerykańskiej pomocy. 17 marca do Australii przybył generał Douglas MacArthur, który miał objąć dowództwo sił alianckich na południowo-zachodnim Pacyfiku.

Japończycy rzeczywiście myśleli o odcięciu Australii. Ich plany, uzgadniane w marcu i kwietniu, przewidywały zajęcie Port Moresby i Tulagi, a następnie Nowej Kaledonii, Fidżi i Samoa. Inwazji na sam kontynent, którą proponowała część oficerów marynarki, armia odmówiła, ale Australijczycy nie mogli tego wiedzieć.

Miejsce w wojnie

Japońskie bazy na północnych Wyspach Salomona były pierwszym ogniwem łańcucha, który w ciągu kilku miesięcy wydłużył się aż po Guadalcanal. 3 maja oddział piechoty morskiej kontradmirała Kiyohide Shimy zajął opuszczone tuż wcześniej przez Australijczyków Tulagi; była to część operacji, której kulminacją stała się bitwa na Morzu Koralowym. W czerwcu Japończycy zbadali równinę nad rzeką Lunga na północnym wybrzeżu Guadalcanalu, a na początku lipca zaczęli budować tam lotnisko. Obserwatorzy wybrzeża i lotnictwo rozpoznawcze natychmiast zameldowali o tym aliantom. 7 sierpnia 1942 roku amerykańska piechota morska wylądowała na Guadalcanalu i Tulagi, a zdobyte prawie ukończone lotnisko, nazwane Henderson Field, stało się osią półrocznych walk o Guadalcanal, jednej z przełomowych kampanii wojny na Pacyfiku.

W tych walkach obserwatorzy z Bougainville’a odegrali rolę, której nikt w marcu nie przewidywał. Read i Mason, ukryci na trasie przelotu japońskich bombowców z Rabaulu, niemal codziennie ostrzegali Amerykanów na Guadalcanalu o nadlatujących wyprawach, co dawało myśliwcom czas na start i nabranie wysokości. Admirałowi Williamowi Halseyowi przypisuje się zdanie, że obserwatorzy wybrzeża uratowali Guadalcanal, a Guadalcanal uratował południowy Pacyfik. Bougainville pozostał w japońskich rękach znacznie dłużej. Nad tą wyspą 18 kwietnia 1943 roku amerykańskie myśliwce zestrzeliły samolot admirała Isoroku Yamamoto. W listopadzie 1943 roku Amerykanie wylądowali na zachodnim wybrzeżu Bougainville’a w ramach operacji Cartwheel, ale garnizony na Buce, w Buin i na wyspach Shortland skapitulowały dopiero po zakończeniu wojny, we wrześniu 1945 roku. Dla mieszkańców wysp, zmuszanych do pracy przy budowie lotnisk, a później bombardowanych przez aliantów i głodujących w czasie blokady, okupacja, która zaczęła się wiosną 1942 roku, trwała ponad trzy lata.