Iwan Czerniachowski

Iwan Czerniachowski był najmłodszym dowódcą frontu w dziejach Armii Czerwonej i jednym z najszybciej awansujących generałów wojny niemiecko-radzieckiej. Ukraiński sierota z rodziny kolejarza, w 1941 roku dowodził dywizją pancerną rozbitą w pierwszych dniach wojny, w 1943 roku jego 60 Armia zajęła Kursk i forsowała Dniepr, a od wiosny 1944 roku prowadził 3 Front Białoruski przez Witebsk, Mińsk, Wilno i Kowno aż do Prus Wschodnich. W 37. roku życia miał stopień generała armii i dwie Złote Gwiazdy Bohatera Związku Radzieckiego. Zginął 18 lutego 1945 roku pod Pieniężnem, trafiony odłamkiem pocisku. W Rosji pozostaje jednym z bohaterów wojny, na Litwie i w Polsce kojarzy się także z rozbrojeniem i aresztowaniem żołnierzy Armii Krajowej pod Wilnem w lipcu 1944 roku.

Dzieciństwo i droga do armii

Urodził się 29 czerwca 1907 roku (16 czerwca według kalendarza juliańskiego) we wsi Oksanino koło Humania, w ówczesnej guberni kijowskiej; część opracowań, w tym polska Wikipedia, podaje rok 1906. Był Ukraińcem, synem kolejarza, który po powrocie z frontu pierwszej wojny światowej pracował jako ekonom w majątku na Podolu. Wiosną 1919 roku, w czasie wojny domowej, oboje rodzice zmarli na tyfus plamisty, a sześcioro dzieci zostało sierotami. Iwan przerwał naukę w szkole kolejowej, pasł krowy, a w 1921 roku zakładał we wsi komórkę Komsomołu, której członkowie walczyli w oddziałach specjalnego przeznaczenia (CzON) z antybolszewickimi oddziałami w okolicznych lasach. Potem pracował na kolei i w cementowni w Noworosyjsku.

W 1924 roku wstąpił ochotniczo do Armii Czerwonej. Uczył się w szkole piechoty w Odessie, a w 1928 roku ukończył szkołę artylerii w Kijowie i wstąpił do partii bolszewickiej. Kilka lat służył w artylerii na Ukrainie, a w latach 1931–1936 studiował w Leningradzie i Moskwie na wydziale mechanizacji, z którego powstała Wojskowa Akademia Mechanizacji i Motoryzacji. W czasie studiów doniesiono na niego, że „ukrył pochodzenie społeczne” jako syn ekonoma; sprawa nie przerwała mu kariery. Akademię ukończył z wyróżnieniem i przeszedł do wojsk pancernych.

Jak wielu oficerów jego pokolenia awansował szybko na miejsca opróżnione przez wielką czystkę. W 1937 roku dowodził batalionem czołgów, w 1938 roku – samodzielnym pułkiem czołgów lekkich na Białorusi, w 1940 roku był zastępcą dowódcy 2 Dywizji Pancernej w Nadbałtyckim Okręgu Wojskowym, utworzonym na terenie zajętej właśnie Litwy. 11 marca 1941 roku, w wieku 33 lat, objął dowództwo 28 Dywizji Pancernej 12 Korpusu Zmechanizowanego.

1941–1942: od Szawli do Woroneża

Po ataku Niemiec na ZSRR 28 Dywizja Pancerna, wyposażona głównie w przestarzałe czołgi lekkie BT-7, wzięła udział w kontrnatarciach Frontu Północno-Zachodniego na południowy zachód od Szawli w dniach 23–25 czerwca 1941 roku, w czasie bitwy pod Rosieniami. Kontrnatarcie skończyło się klęską i dywizja straciła niemal wszystkie czołgi, ale jej resztki wycofywały się w porządku przez Łotwę nad Dźwinę i dalej pod Nowogród. Latem 1941 roku walczyła pod Sołcami i Nowogrodem jako piechota, a w grudniu przeformowano ją w 241 Dywizję Strzelecką. Czerniachowski otrzymał stopień pułkownika, a zimą 1941/1942 roku jego dywizja uczestniczyła w okrążaniu niemieckiego zgrupowania pod Diemiańskiem. 5 maja 1942 roku, w wieku niespełna 35 lat, został generałem majorem.

W czerwcu 1942 roku objął 18 Korpus Pancerny i rzucony z nim pod Woroneż, w pierwszych dniach niemieckiej ofensywy letniej, próbował zatrzymać natarcie na miasto. 26 lipca 1942 roku Stawka powierzyła mu 60 Armię Frontu Woroneskiego, broniącą przyczółka i przedmieść Woroneża. Dowodził nią przez blisko dwa lata.

60 Armia: Kursk, Dniepr i Ukraina

Zimą 1943 roku, w ofensywie, która nastąpiła po okrążeniu wojsk niemieckich pod Stalingradem, armia Czerniachowskiego uczestniczyła w operacji woroneżsko-kastornieńskiej i wyzwoleniu Woroneża, a potem, wyprzedzając sąsiadów, szybkim uderzeniem przez śnieżne stepy 8 lutego 1943 roku zajęła Kursk – miasto, które Niemcy zdobyli w listopadzie 1941 roku. 14 lutego 1943 roku otrzymał stopień generała porucznika. Latem 1943 roku 60 Armia, już w składzie Frontu Centralnego Konstantego Rokossowskiego, stała na zachodniej ścianie łuku kurskiego i w bitwie na łuku kurskim nie znalazła się w centrum niemieckiego natarcia.

Sławę przyniosła mu jesień 1943 roku. Pod koniec sierpnia, w operacji czernihowsko-prypeckiej, 60 Armia miała zadać na drugorzędnym kierunku uderzenie pomocnicze, lecz przełamała słabą obronę niemiecką i ruszyła na zachód: 30 sierpnia zajęła Głuchów, a w ciągu trzech tygodni pokonała ponad 200 kilometrów, przez Konotop i Nieżyn ku Dnieprowi. Rokossowski, oceniwszy sytuację na miejscu, przeniósł w jej pas główny wysiłek całego frontu. Pod koniec września oddziały armii sforsowały Dniepr i Prypeć na północ od Kijowa. W bitwie o Dniepr i wyzwoleniu Kijowa 6 listopada 1943 roku, już w składzie 1 Frontu Ukraińskiego, 60 Armia osłaniała od zachodu prawe skrzydło uderzenia na miasto. Dekretem z 17 października 1943 roku Czerniachowski otrzymał tytuł Bohatera Związku Radzieckiego za forsowanie Dniepru.

Zimą i wiosną 1944 roku jego armia walczyła w operacjach żytomiersko-berdyczowskiej i rówieńsko-łuckiej, a 4 marca 1944 roku razem z 1 Armią Gwardii otworzyła ofensywę płoskirowsko-czerniowiecką, która zaprowadziła 1 Front Ukraiński aż do podnóża Karpat. W marcu 1944 roku Czerniachowski został generałem pułkownikiem.

3 Front Białoruski: Witebsk, Mińsk, Wilno

W kwietniu 1944 roku Józef Stalin powierzył Czerniachowskiemu Front Zachodni, przemianowany 24 kwietnia na 3 Front Białoruski. Miał 36 lat i był najmłodszym dowódcą frontu w Armii Czerwonej. W operacji „Bagration”, rozpoczętej 22–23 czerwca 1944 roku i koordynowanej na jego odcinku przez marsz. Aleksandra Wasilewskiego, 3 Front Białoruski uderzył razem z 1 Frontem Nadbałtyckim Iwana Bagramiana na Witebsk, okrążony i zdobyty 26–27 czerwca, a jego lewe skrzydło zajęło Orszę i otworzyło szosę mińską. 5 Armia Pancerna Gwardii Pawła Rotmistrowa przeszła przez Berezynę i 3 lipca, razem z wojskami 1 Frontu Białoruskiego, wkroczyła do Mińska, zamykając kocioł, w którym znalazło się ponad 100 tysięcy żołnierzy niemieckich. 28 czerwca, w trakcie operacji, Czerniachowski otrzymał stopień generała armii.

Następnym celem było Wilno. Od 7 lipca o miasto walczyły oddziały Okręgów Wilno i Nowogródek AK w operacji „Ostra Brama”, a Czerniachowski skierował na nie 5 Armię gen. Nikołaja Kryłowa i armię pancerną Rotmistrowa; po ciężkich walkach ulicznych Wilno zostało zdobyte 13 lipca. Zaraz potem rozegrał się epizod, który w Polsce przesądza o pamięci o nim. Komendant Okręgu Wilno AK ppłk Aleksander Krzyżanowski „Wilk” prowadził z dowództwem frontu rozmowy o dalszej współpracy; według relacji polskich uczestników Czerniachowski przyjął go i zgodził się na odtworzenie z oddziałów AK polskiej dywizji, a polskie oddziały zgrupowano na skraju Puszczy Rudnickiej. Tymczasem do Wilna przybył zastępca ludowego komisarza spraw wewnętrznych Iwan Sierow z oddziałami NKWD. 17 lipca „Wilk”, zaproszony na rozmowy do podwileńskich Bogusz, został tam aresztowany razem z szefem sztabu, a wieczorem pod Wołkorabiszkami zatrzymano większość jego oficerów, a w kolejnych dniach wojska NKWD i frontu otoczyły i rozbroiły tysiące żołnierzy AK. Według raportu Sierowa i Czerniachowskiego dla Stalina rozbrojono w ciągu kilku dni ponad 6 tysięcy ludzi, z czego około 4 tysiące trafiło do obozu w Miednikach Królewskich; Ławrientij Beria meldował o łącznie 7924 zatrzymanych. Akcję zaplanowano w Moskwie i prowadzili ją ludzie Berii, ale dowódca frontu brał w niej udział i współpodpisał meldunek – w polskiej historiografii obciąża się go, obok Sierowa, odpowiedzialnością za podstęp, który zakończył „Burzę” na Wileńszczyźnie.

Kowno i granica Prus

Front poszedł dalej nad Niemen: 16 lipca zajął Grodno, a 1 sierpnia zdobył Kowno. 29 lipca 1944 roku Czerniachowski otrzymał drugą Złotą Gwiazdę Bohatera Związku Radzieckiego za Witebsk, Mińsk i Wilno. 17 sierpnia dywizje jego 5 Armii doszły do granicy Prus Wschodnich nad Szeszupą – po raz pierwszy w tej wojnie wojska radzieckie stanęły u granic Rzeszy. Jesienią front wspierał uderzenie nad Bałtyk, a 16 października rozpoczął operację gąbińsko-gołdapską, pierwszą próbę wdarcia się w głąb Prus Wschodnich. Po dwóch tygodniach natarcie zatrzymało się przed Gąbinem; to w jego pasie, w Nemmersdorfie, żołnierze radzieccy zabili – według badań Bernharda Fischa – od 19 do około 30 cywilów, co niemiecka propaganda nagłośniła i wyolbrzymiła.

Prusy Wschodnie i śmierć

13 stycznia 1945 roku armie Czerniachowskiego ruszyły do natarcia między Pilkałami a Stołupianami, otwierając operację wschodniopruską. Pierwszego dnia wbiły się w niemiecką obronę zaledwie na 2–3 kilometry; dopiero gdy dowódca frontu przeniósł ciężar natarcia na skrzydło 39 Armii i wprowadził w wyłom 1 Korpus Pancerny i 11 Gwardyjską Armię, obrona 3 Armii Pancernej pękła. 19–20 stycznia padła Tylża, potem Gąbin, a w nocy 21/22 stycznia Wystruć (Insterburg). Pod koniec stycznia wojska 3 Frontu Białoruskiego doszły do Królewca i odcięły go od Sambii, a 2 Front Białoruski Rokossowskiego, który 26 stycznia dotarł nad Zalew Wiślany pod Tolkmickiem, zamknął Prusy Wschodnie od zachodu. Za frontem trwała ucieczka ludności cywilnej, opóźniona zakazem ewakuacji Ericha Kocha, a przemoc żołnierzy radzieckich wobec Niemców – zabójstwa, gwałty, grabieże – stała się jednym z najciemniejszych rozdziałów tej kampanii.

W lutym front Czerniachowskiego ścieśniał zgrupowanie niemieckiej 4 Armii, przyparte do Zalewu Wiślanego w rejonie Lidzbarka Warmińskiego, Pieniężna i Braniewa. 18 lutego 1945 roku generał jechał na stanowisko dowodzenia 3 Armii gen. Aleksandra Gorbatowa. Na rozwidleniu dróg na skraju Pieniężna (Mehlsack) obok jego samochodu wybuchł pojedynczy pocisk artyleryjski. Według relacji Gorbatowa w aucie siedziało pięć osób, a odłamek trafił tylko dowódcę frontu – w pierś. Zmarł wkrótce potem w pobliskim batalionie medycznym. Krążyły też niepotwierdzone wersje o strzale z radzieckiego czołgu, oddanym w zemście; większość historyków uważa za najbardziej prawdopodobny przypadkowy pocisk niemiecki. 3 Front Białoruski objął marsz. Wasilewski, który w kwietniu doprowadził do zdobycia Królewca.

Czerniachowskiego pochowano z honorami wojskowymi w Wilnie, na jednym z centralnych placów miasta, który nazwano jego imieniem. W 1946 roku Wystruć przemianowano na Czerniachowsk.

Pamięć

W Związku Radzieckim Czerniachowski był wzorem młodego, wykształconego dowódcy, którego kariery nie zdążyły skomplikować ani porażki, ani powojenne rozgrywki na Kremlu; jego imię nosiły miasto, ulice i szkoły. Na Litwie i w Polsce wspomnienie jest inne. W Wilnie stał na jego grobie pomnik dłuta Nikołaja Tomskiego. Po odzyskaniu niepodległości władze litewskie uznały grób i pomnik za symbol sowieckiej okupacji: 19 listopada 1991 roku szczątki generała przeniesiono do Moskwy i pochowano na Cmentarzu Nowodziewiczym, a zdemontowany pomnik wywieziono do Woroneża, gdzie odsłonięto go ponownie w maju 1993 roku.

W Pieniężnie, w miejscu jego śmierci, stał radziecki pomnik generała. Władze miasta w 2014 roku postanowiły go rozebrać, uzasadniając to tym, że dla Polaków jest symbolem komunizmu i sowietyzacji; w debacie przypominano też rozbrojenie wileńskiej AK. Pomnik zdemontowano 17 września 2015 roku, w 76. rocznicę radzieckiej agresji na Polskę. Rosja ostro protestowała. Te dwa sposoby pamiętania nie dają się pogodzić: dla jednych Czerniachowski był młodym zwycięzcą spod Witebska, Wilna i Królewca, dla drugich – dowódcą armii, która wypędziła Niemców, ale przyniosła na Litwę i Wileńszczyznę nową okupację, i generałem, który rozmawiał z „Wilkiem”, zanim NKWD go aresztowało.