Operacja „Bagration”

Operacja „Bagration” (ros. Операция «Багратион»), w historiografii radzieckiej i rosyjskiej nazywana Białoruską Strategiczną Operacją Zaczepną, była letnią ofensywą Armii Czerwonej przeciwko niemieckiej Grupie Armii „Środek”. Rozpoczęła się 22 czerwca 1944 roku, w trzecią rocznicę ataku Niemiec na ZSRR, od rozpoznania walką, a główne uderzenia czterech frontów spadły na pozycje niemieckie 23 i 24 czerwca. W ciągu niespełna dwóch tygodni Armia Czerwona okrążyła i zniszczyła trzon niemieckich wojsk na Białorusi, 3 lipca wyzwoliła Mińsk, a w lipcu i sierpniu doszła do Zatoki Ryskiej, granicy Prus Wschodnich, Narwi i Wisły.

Wielu historyków uważa „Bagration” za największą klęskę Wehrmachtu w całej wojnie – większą pod względem strat niż Stalingrad. Operacja nosiła imię gruzińskiego księcia i rosyjskiego generała Piotra Bagrationa, śmiertelnie rannego pod Borodino w 1812 roku. Toczyła się jednocześnie z walkami w Normandii i przesądziła o tym, że latem 1944 roku Niemcy ponosiły klęski na obu frontach naraz.

Nazwa i daty

Kryptonim nadał operacji Józef Stalin w maju 1944 roku, przy zatwierdzaniu planu. Daty operacji podawane są różnie. Oficjalna radziecka chronologia, którą przyjmuje między innymi rosyjskie zestawienie strat pod redakcją Grigorija Kriwoszejewa, obejmuje okres od 23 czerwca do 29 sierpnia 1944 roku. Za początek operacji można jednak przyjąć 22 czerwca, ponieważ tego dnia batalionowe oddziały rozpoznawcze 1 Frontu Nadbałtyckiego i 3 Frontu Białoruskiego przeprowadziły rozpoznanie walką na odcinku witebskim i w kilku miejscach wdarły się w pierwszą linię niemiecką, a pod Mohylewem artyleria radziecka ostrzelała pozycje niemieckie. Pełne natarcie artyleryjsko-piechotne ruszyło na północnym skrzydle i pod Mohylewem 23 czerwca, a 1 Front Białoruski na kierunku bobrujskim uderzył 24 czerwca. Część opracowań kończy operację 31 sierpnia, część zachodnich – 19 sierpnia; data 29 sierpnia odpowiada dyrektywie Kwatery Głównej, która nakazała wojskom na tym kierunku przejście do obrony.

Operacja składała się z dwóch etapów. W pierwszym (23 czerwca – 4 lipca) fronty przełamały obronę niemiecką, rozbiły skrzydła Grupy Armii „Środek” pod Witebskiem i Bobrujskiem i zamknęły kocioł na wschód od Mińska; w radzieckiej nomenklaturze były to operacje witebsko-orszańska, mohylewska, bobrujska, mińska i połocka. W drugim (5 lipca – 29 sierpnia) wojska radzieckie ścigały rozbitego przeciwnika: wyzwoliły Wilno, Grodno, Białystok, Kowno i Brześć, a lewe skrzydło 1 Frontu Białoruskiego przeprowadziło operację brzesko-lubelską i wyszło nad Wisłę. Obok tych działań, ale jako osobna operacja 1 Frontu Ukraińskiego, od 13 lipca toczyła się operacja lwowsko-sandomierska.

Tło

Grupa Armii „Środek” była tą częścią Wehrmachtu, która w 1941 roku zadała Armii Czerwonej najcięższe ciosy: rozbiła radzieckie fronty pod Białymstokiem i Mińskiem, zdobyła Smoleńsk i doszła pod Moskwę. Po klęsce pod Moskwą zimą 1941/1942 roku utrzymała się na występie rżewsko-wiaziemskim, a w 1942 roku krwawo odparła radzieckie natarcia w operacji rżewsko-wiaziemskiej i operacji „Mars”. Dopiero po bitwie na Łuku Kurskim jesienią 1943 roku cofnęła się na zachód, oddając Smoleńsk i Homel. Wiosną 1944 roku jej front tworzył wielki łuk wysunięty na wschód – tak zwany „balkon białoruski” – od rejonu Połocka i Witebska przez Orszę, Mohylew i Bobrujsk po bagna Polesia.

Na północ i na południe od tego łuku front przesunął się daleko na zachód. Zimą i wiosną 1944 roku Armia Czerwona odepchnęła Grupę Armii „Północ” spod Leningradu nad Narwę i jezioro Pejpus, a na Ukrainie w ofensywie dnieprowsko-karpackiej doszła do Karpat i granicy Rumunii; już w styczniu przekroczyła przedwojenną granicę Polski na Wołyniu. Grupa Armii „Środek”, dowodzona od października 1943 roku przez feldmarszałka Ernsta Buscha, miała więc oba skrzydła odsłonięte. W czerwcu 1944 roku składała się z 3 Armii Pancernej gen. Georga-Hansa Reinhardta (rejon Witebska), 4 Armii gen. Kurta von Tippelskircha (Orsza i Mohylew), 9 Armii gen. Hansa Jordana (Bobrujsk) oraz 2 Armii na Polesiu. Liczebność grupy armii wraz z tyłami szacuje się zwykle na około 800–850 tysięcy żołnierzy (w samych dywizjach pierwszej linii było ich znacznie mniej), jednak brakowało jej czołgów i lotnictwa.

Niemieckie dowództwo spodziewało się letniej ofensywy radzieckiej na południu – z Ukrainy w kierunku Lublina, Warszawy i wybrzeża Bałtyku albo na Bałkany. Tam też, w Grupie Armii „Północna Ukraina” feldmarszałka Waltera Modela, skupiono większość dywizji pancernych frontu wschodniego. Według ustaleń niemieckiej historiografii wojskowej (Karl-Heinz Frieser) Grupa Armii „Środek” musiała wiosną oddać na południe znaczną część swojej artylerii i niszczycieli czołgów oraz prawie wszystkie czołgi, a utrzymywała front długości ponad tysiąca kilometrów. Hitler nie zgadzał się na skrócenie linii. Rozkazem z 8 marca 1944 roku wprowadził pojęcie „miejsc umocnionych” (feste Plätze) – miast, które miały być bronione do końca, nawet w okrążeniu. Na Białorusi takimi „twierdzami” ogłoszono między innymi Witebsk, Orszę, Mohylew i Bobrujsk, co wiązało w nich całe dywizje.

Plan i przygotowania

Decyzja o głównym uderzeniu na Białorusi zapadła w Kwaterze Głównej (Stawce) wiosną 1944 roku; na konferencji teherańskiej Stalin zobowiązał się, że ofensywa radziecka zbiegnie się w czasie z inwazją aliantów zachodnich we Francji. Plan opracowano w Sztabie Generalnym pod kierunkiem marsz. Aleksandra Wasilewskiego i gen. Aleksieja Antonowa, omówiono go na naradzie w Kwaterze Głównej 22–23 maja (część opracowań podaje 20 maja), a dyrektywy dla frontów zatwierdzono 30–31 maja 1944 roku. W historiografii utrwaliła się opowieść, wywodząca się z pamiętników marsz. Konstantego Rokossowskiego, że dowódca 1 Frontu Białoruskiego obronił wówczas przed Stalinem koncepcję dwóch równoczesnych uderzeń na Bobrujsk – z północy i z południa; część historyków uważa ten epizod za upiększony.

Do operacji przeznaczono cztery fronty. Na północy 1 Front Nadbałtycki gen. armii Iwana Bagramiana miał obejść Witebsk od północnego zachodu, a 3 Front Białoruski gen. płk. Iwana Czerniachowskiego – od południa, a następnie uderzyć wzdłuż autostrady Moskwa – Mińsk przez Orszę i Borysów. 2 Front Białoruski gen. płk. Gieorgija Zacharowa miał wiązać niemiecką 4 Armię frontalnym natarciem na Mohylew, a 1 Front Białoruski gen. armii Rokossowskiego – okrążyć 9 Armię pod Bobrujskiem, a potem iść na Mińsk od południa i na Baranowicze. Działania 1 Frontu Nadbałtyckiego i 3 Frontu Białoruskiego koordynował jako przedstawiciel Stawki Wasilewski, a 1 i 2 Frontu Białoruskiego – marsz. Gieorgij Żukow. Celem pierwszego etapu było rozbicie obu skrzydeł niemieckiego łuku i zamknięcie głównych sił Grupy Armii „Środek” w okrążeniu na wschód od Mińska.

Siły radzieckie były ogromne. Według danych przytaczanych w literaturze radzieckiej i rosyjskiej cztery fronty liczyły na początku operacji około 1,7 miliona żołnierzy (z odwodami wprowadzanymi później Kriwoszejew podaje ponad 2,3 miliona), około 4 tysięcy czołgów i dział samobieżnych, ponad 30 tysięcy dział i moździerzy oraz ponad 5 tysięcy samolotów czterech armii lotniczych, wspieranych przez lotnictwo dalekiego zasięgu. Do przewozu wojsk i zaopatrzenia użyto dziesiątków tysięcy samochodów ciężarowych, w dużej części amerykańskich studebakerów dostarczonych w ramach Lend-Lease.

Kluczową rolę odegrało maskowanie (maskirowka). Przegrupowania odbywały się nocą, przy ścisłej ciszy radiowej; armie i korpusy pancerne przerzucane z Ukrainy przez pewien czas pozostawiano w łączności radiowej na dawnych miejscach, a na południu imitowano koncentrację wojsk. Niemiecki wywiad rozpoznał wprawdzie gromadzenie sił przed Grupą Armii „Środek” i część dowódców ostrzegała przed natarciem, ale OKH uznało je za uderzenie pomocnicze, a zgrupowań pancernych – przede wszystkim 5 Armii Pancernej Gwardii – w ogóle nie wykryło. Jeszcze 19 czerwca dowództwo grupy armii odnotowało niepokojącą koncentrację lotnictwa radzieckiego naprzeciw swoich linii, lecz w ocenie OKH nie było to podstawą do zmiany rozkładu sił.

W nocy z 19 na 20 czerwca 1944 roku na tyłach Grupy Armii „Środek” do akcji przystąpiła partyzantka radziecka. Partyzanci na Białorusi liczyli według danych radzieckich około 140 tysięcy ludzi. Tej nocy, według niemieckich meldunków przytaczanych przez historyków zachodnich, podłożyli na torach kolejowych około 10,5 tysiąca ładunków wybuchowych; część z nich Niemcy rozbroili, ale ruch na głównych liniach – Mińsk – Orsza, Mołodeczno – Połock, Mińsk – Bobrujsk – był przez kilka dni sparaliżowany. Akcja ta kontynuowała „wojnę szynową” z 1943 roku. Niemcy przez blisko trzy lata walczyli z partyzantką akcjami pacyfikacyjnymi, w których zginęły dziesiątki tysięcy białoruskich cywilów, a setki wsi spalono wraz z mieszkańcami.

Przebieg: przełamanie i kotły (22 czerwca – 29 czerwca)

22 czerwca oddziały rozpoznawcze 1 Frontu Nadbałtyckiego i 3 Frontu Białoruskiego zaatakowały pozycje niemieckie na północ i na południe od Witebska. Rano 23 czerwca, po kilkugodzinnym przygotowaniu artyleryjskim i lotniczym, do natarcia przeszły główne siły obu frontów oraz 2 Frontu Białoruskiego pod Mohylewem; 24 czerwca uderzył 1 Front Białoruski. Front niemiecki na kilku odcinkach rozpadł się już w pierwszych dwóch dniach.

Pod Witebskiem 43 Armia Bagramiana i 39 Armia Czerniachowskiego obeszły miasto z dwóch stron i 25 czerwca zamknęły okrążenie wokół LIII Korpusu Armijnego gen. Friedricha Gollwitzera (cztery–pięć dywizji, około 30–35 tysięcy ludzi). Hitler zgodził się na wycofanie z „twierdzy” zbyt późno i z pozostawieniem w niej jednej dywizji; próba przebicia się zakończyła się rozbiciem korpusu w lasach na zachód od miasta. Witebsk został zdobyty 26 czerwca, a 27 czerwca Gollwitzer skapitulował z resztkami wojsk. Niemiecka 3 Armia Pancerna straciła w ten sposób połowę sił, a w linii frontu na północ od autostrady powstała wyrwa, w którą weszły radzieckie korpusy pancerne.

Na kierunku Orszy 11 Armia Gwardii i 31 Armia napotkały najsilniejszy opór, ale przełamanie na odcinku 5 Armii na południe od Witebska pozwoliło Czerniachowskiemu wprowadzić do walki Grupę Konno-Zmechanizowaną gen. Nikołaja Osłikowskiego, a następnie 5 Armię Pancerną Gwardii marsz. wojsk pancernych Pawła Rotmistrowa. Orsza padła 27 czerwca. Pod Mohylewem 2 Front Białoruski 27 czerwca sforsował Dniepr, a 28 czerwca zdobył miasto, bronione do końca przez 12 Dywizję Piechoty, której dowódca, gen. Rudolf Bamler, dostał się do niewoli. Niemiecka 4 Armia, której Hitler i Busch długo zakazywali odwrotu, zaczęła wycofywać się za Dniepr i Berezynę zbyt późno – drogami zatłoczonymi przez kolumny i pod stałymi atakami radzieckiego lotnictwa.

Na południu 1 Front Białoruski uderzył na Bobrujsk dwoma zgrupowaniami. Natarcie 3 Armii znad Dniepru w rejonie Rohaczowa utknęło w pierwszym dniu w silnej obronie niemieckiej, natomiast na południu, przez bagna w rejonie Paryczy uważane przez Niemców za nieprzebyte, 65 Armia gen. Pawła Batowa i 28 Armia szybko przełamały obronę 9 Armii. Do wyłomu weszły 1 Korpus Pancerny Gwardii i Grupa Konno-Zmechanizowana gen. Issy Plijewa. 27 czerwca oba ramiona kleszczy zamknęły się na zachód od Bobrujska; w okrążeniu znalazły się XXXV Korpus Armijny i XXXXI Korpus Pancerny, łącznie około 70 tysięcy ludzi. Część z nich przebiła się 29 czerwca na północny zachód, ku Osipowiczom, ale większość zginęła lub dostała się do niewoli; Bobrujsk został zdobyty 29 czerwca. Tego dnia Rokossowski otrzymał stopień marszałka Związku Radzieckiego.

Klęska na obu skrzydłach przesądziła o losie dowódcy grupy armii. Busch, który wykonywał rozkazy Hitlera i nie zdołał wymóc zgody na odwrót, został 28 czerwca odwołany. Jego miejsce zajął Model, zachowując jednocześnie dowództwo Grupy Armii „Północna Ukraina”. Z frontu północnej Ukrainy zaczęto przerzucać na Białoruś dywizje pancerne, ale docierały one pojedynczo i nie mogły już zamknąć wyrwy szerokiej na kilkaset kilometrów.

Przebieg: Mińsk i kocioł na wschód od miasta (30 czerwca – 11 lipca)

Po rozbiciu obu skrzydeł radzieckie zgrupowania szybkie skierowały się zbieżnie na Mińsk: od północnego wschodu 5 Armia Pancerna Gwardii i 2 Korpus Pancerny Gwardii 3 Frontu Białoruskiego, od południowego wschodu 1 Korpus Pancerny Gwardii 1 Frontu Białoruskiego. Przeprawy przez Berezynę pod Borysowem, gdzie w 1812 roku przeprawiała się Wielka Armia Napoleona, zostały zdobyte 1 lipca. 3 lipca 1944 roku wojska radzieckie wkroczyły do Mińska. Stolica Białorusi, okupowana od przełomu czerwca i lipca 1941 roku, była w znacznej części zniszczona; w czasie okupacji Niemcy wymordowali tu dziesiątki tysięcy Żydów z mińskiego getta i deportowanych z Rzeszy. Dzień 3 lipca jest dziś na Białorusi świętem państwowym.

Na wschód od Mińska, w lasach między Berezyną a miastem, zostały okrążone główne siły niemieckiej 4 Armii i resztki 9 Armii – według różnych szacunków około 100 tysięcy ludzi. Okrążone kolumny próbowały przebijać się na zachód, ale bez paliwa, amunicji i łączności rozpadły się na grupy, które wojska radzieckie i partyzanci niszczyli przez kolejny tydzień. Walki w kotle zakończyły się około 11 lipca; dowodzący częścią okrążonych wojsk gen. Vincenz Müller podpisał 8 lipca rozkaz kapitulacji XII Korpusu Armijnego. Według danych radzieckich do niewoli wzięto tu około 35 tysięcy ludzi, a dziesiątki tysięcy zginęły.

Zniszczenie Grupy Armii „Środek” było niemal całkowite. Według niemieckich ustaleń z 47 generałów dowodzących korpusami i dywizjami 31 poległo, zaginęło lub dostało się do niewoli. W ciągu dwóch tygodni w niemieckim froncie powstała luka szerokości około 400 kilometrów, której Model nie miał czym zamknąć. Jednocześnie 4 lipca 1 Front Nadbałtycki zdobył Połock, rozdzielając Grupę Armii „Środek” od Grupy Armii „Północ”.

Moskwa wykorzystała zwycięstwo propagandowo. 17 lipca 1944 roku ulicami Moskwy przeprowadzono około 57 tysięcy niemieckich jeńców wziętych głównie pod Mińskiem, z kilkunastoma generałami na czele. Ten „marsz pokonanych” miał pokazać ZSRR i światu rozmiar klęski Wehrmachtu, a także odpowiedzieć na wątpliwości zachodniej prasy co do radzieckich komunikatów. Po przejściu kolumn ulice umyto polewaczkami.

Przebieg: pościg na Litwę, do Polski i nad Zatokę Ryską (5 lipca – 29 sierpnia)

Od 5 lipca wszystkie cztery fronty prowadziły pościg. 3 Front Białoruski kierował się na Wilno i Kowno, 2 Front Białoruski na Grodno i Białystok, a prawe skrzydło 1 Frontu Białoruskiego na Baranowicze (zdobyte 8 lipca) i Brześć.

Pod Wilnem do walki włączyła się Armia Krajowa. W ramach akcji „Burza” dowódca Okręgu Wileńskiego AK ppłk Aleksander Krzyżanowski „Wilk” przygotował operację „Ostra Brama” – próbę wyzwolenia miasta własnymi siłami przed nadejściem Armii Czerwonej. Według polskich szacunków oddziały partyzanckie AK w okręgach wileńskim i nowogródzkim liczyły około 15 tysięcy żołnierzy. Natarcie rozpoczęło się o świcie 7 lipca, wcześniej niż planowano, gdy pod miasto zbliżały się już czołówki radzieckie; do ataku zdążyło przystąpić tylko około 4 tysięcy żołnierzy AK i poniosło ciężkie straty od silnego garnizonu niemieckiego. Wilno, ogłoszone przez Hitlera „twierdzą”, zdobyły do 13 lipca wojska 3 Frontu Białoruskiego – głównie 5 Armia i oddziały 5 Armii Pancernej Gwardii – przy współudziale oddziałów AK; część niemieckiej załogi gen. Rainera Stahela wyrwała się z okrążenia. 13 lipca żołnierze AK zawiesili polską flagę na wieży Góry Zamkowej.

Współdziałanie pod Wilnem skończyło się tragicznie dla AK. Po zdobyciu miasta dowództwo radzieckie nakazało oddziałom polskim opuścić Wilno; Krzyżanowski skierował je na skraj Puszczy Rudnickiej i rozpoczął rozmowy z Czerniachowskim o uzbrojeniu dywizji piechoty i brygady kawalerii. 17 lipca, gdy przybył na umówione spotkanie, został aresztowany w Boguszach przez NKWD wraz z towarzyszącymi mu oficerami; wieczorem tego samego dnia pod Wołkorabiszkami, na zwołanej przez Rosjan odprawie, zatrzymano większość dowódców AK, a także przedstawicieli Delegatury Rządu. Oddziały w puszczy otoczono, a według danych polskich historyków schwytano i internowano około 5–6 tysięcy żołnierzy. Oficerów wywieziono w głąb ZSRR, szeregowych osadzono w obozie w Miednikach, a część przymusowo wcielono do jednostek radzieckich lub do armii Berlinga. Podobny przebieg miały wydarzenia w okręgu nowogródzkim i – w drugiej połowie lipca – we Lwowie, gdzie toczyła się już osobna operacja 1 Frontu Ukraińskiego.

Na północy 1 Front Nadbałtycki po zdobyciu Połocka szedł na Dyneburg i Szawle. 27 lipca zdobył Szawle, a 3 Gwardyjski Korpus Zmechanizowany wykonał rajd na północ: 30 lipca zajął Tukums i 31 lipca doszedł do brzegu Zatoki Ryskiej, odcinając Grupę Armii „Północ” od reszty frontu. Niemcy w połowie sierpnia przeprowadzili kontrnatarcie (operacja „Doppelkopf”), odbili Tukums i przywrócili wąski korytarz wzdłuż wybrzeża, ale front na Łotwie i Litwie pozostał wysunięty i zagrożony. 3 Front Białoruski zdobył 1 sierpnia Kowno, a w połowie sierpnia jego oddziały doszły do granicy Prus Wschodnich – po raz pierwszy w tej wojnie wojska radzieckie stanęły u granicy Rzeszy.

2 Front Białoruski 16 lipca zdobył Grodno, a 27 lipca Białystok. Do końca sierpnia jego wojska doszły do Narwi i Biebrzy, gdzie zatrzymał je niemiecki opór na umocnieniach osłaniających Prusy Wschodnie. Armie obu skrzydeł 1 Frontu Białoruskiego (od północy 28 Armia, od wschodu 61, od południa 70) okrążyły niemieckie wojska w rejonie Brześcia, zdobytego 28 lipca.

Przebieg: lewe skrzydło 1 Frontu Białoruskiego – Lublin, Wisła i przedpola Warszawy

18 lipca do natarcia przeszło lewe skrzydło 1 Frontu Białoruskiego, skoncentrowane w rejonie Kowla. Uderzenie operacji brzesko-lubelskiej trafiło w osłabiony styk Grupy Armii „Środek” i „Północna Ukraina”. Wojska radzieckie przekroczyły Bug, a wraz z nimi walczyła 1 Armia Wojska Polskiego gen. Zygmunta Berlinga, której pierwsze oddziały przekroczyły rzekę 20–22 lipca. 22 lipca zajęto Chełm, a 24 lipca – Lublin. Na przedmieściach Lublina wojska radzieckie zajęły opuszczony w pośpiechu obóz koncentracyjny na Majdanku – pierwszy wielki niemiecki obóz, którego infrastrukturę wyzwoliciele zastali w dużej części nienaruszoną; jego zdjęcia i relacje obiegły wkrótce prasę światową. W lipcu i sierpniu oddziały AK z Lubelszczyzny, które w ramach „Burzy” wsparły walki z Niemcami, były rozbrajane, a ich dowódcy aresztowani.

Z marszem na Lublin wiązały się decyzje polityczne. 21 lipca w Moskwie powołano Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego – podporządkowany Moskwie ośrodek władzy, konkurencyjny wobec rządu RP w Londynie. Jego manifest, datowany na 22 lipca w Chełmie, ogłoszono przez radio z Moskwy, a pod koniec lipca komitet przeniósł się do Lublina. Stalin traktował go jako zalążek przyszłego rządu Polski, a działalności Polskiego Państwa Podziemnego na ziemiach zajmowanych przez Armię Czerwoną nie uznawał.

Pancerne czołówki 1 Frontu Białoruskiego wyszły nad Wisłę pod koniec lipca. 69 Armia zdobyła przyczółek w rejonie Puław, a 8 Armia Gwardii gen. Wasilija Czujkowa 1 sierpnia przekroczyła rzekę pod Magnuszewem; o utrzymanie przyczółka warecko-magnuszewskiego toczyły się w sierpniu ciężkie walki, w których od 9 sierpnia uczestniczyła także 1 Brygada Pancerna im. Bohaterów Westerplatte (bitwa pod Studziankami). Oddziały 1 Armii WP próbowały na przełomie lipca i sierpnia sforsować Wisłę pod Dęblinem i Puławami, ponosząc straty.

Równocześnie 2 Armia Pancerna, idąca z Lublina na północ, dotarła 31 lipca na przedpola Pragi. Między 30 lipca a 5 sierpnia niemieckie dywizje pancerne, ściągnięte przez Modela, kontratakowały ją w rejonie Radzymina, Wołomina i Okuniewa i rozbiły jeden z jej korpusów pancernych. 1 sierpnia 1944 roku w Warszawie wybuchło powstanie, zaplanowane przez Komendę Główną AK w przekonaniu, że Armia Czerwona lada dzień wejdzie do miasta. Sprawa radzieckiej postawy wobec powstania – na ile zatrzymanie pod Warszawą wynikało z wyczerpania wojsk i niemieckiego kontrnatarcia, a na ile z decyzji politycznej Stalina – należy do najbardziej spornych w historiografii. Pewne jest, że w sierpniu Stalin odmawiał alianckim samolotom zaopatrującym powstańców prawa lądowania na lotniskach radzieckich, a wojska frontu dopiero we wrześniu podjęły ponowną próbę zdobycia Pragi.

29 sierpnia Kwatera Główna nakazała frontom na kierunku zachodnim przejście do obrony. Operację „Bagration” uznano za zakończoną.

Straty

Dokładne straty niemieckie nie są znane, ponieważ w czasie katastrofy przestał działać system meldunkowy wielu dywizji, a szacunki różnią się w zależności od przyjętego okresu i metody. Najczęściej przytaczane liczby mieszczą się w przedziale około 300–450 tysięcy zabitych, rannych, zaginionych i wziętych do niewoli. Karl-Heinz Frieser w niemieckiej historii wojny wydanej przez Wojskowy Urząd Badań Historycznych (MGFA), opierając się na meldunkach dziesięciodniowych, oblicza straty Grupy Armii „Środek” od 22 czerwca do 31 sierpnia 1944 roku na około 400 tysięcy ludzi, w tym ponad 260 tysięcy zaginionych – w większości poległych lub wziętych do niewoli. Niektóre szacunki przekraczają 500 tysięcy. Według niemieckich danych zniszczeniu uległo lub zostało rozwiązanych kilkadziesiąt dywizji; samo rozbicie sił w czerwcu i lipcu było większe niż pod Stalingradem.

Straty radzieckie również były bardzo duże. Według zestawienia Kriwoszejewa w okresie od 23 czerwca do 29 sierpnia 1944 roku wojska czterech frontów straciły 178 507 zabitych i zaginionych oraz 587 308 rannych i chorych; z doliczeniem 1 Armii Wojska Polskiego liczby te wynoszą odpowiednio około 180 tysięcy i 591 tysięcy. Według tych samych danych stracono prawie 3 tysiące czołgów i dział samobieżnych, około 2,4 tysiąca dział i ponad 800 samolotów. Straty niektórych armii, jak 3 Armii pod Rohaczowem czy 49 Armii pod Mohylewem, były bardzo ciężkie już w pierwszych dniach natarcia.

Nie sposób dokładnie policzyć strat ludności cywilnej w strefie walk. Białoruś, przez którą przeszedł front w 1941 i w 1944 roku, należała do krajów najbardziej wyniszczonych w całej wojnie: w czasie okupacji zginęła – według szacunków historyków – co czwarta albo nawet co trzecia osoba spośród jej mieszkańców, w tym niemal cała ludność żydowska. Wycofujący się Niemcy wywozili ludność do pracy przymusowej, palili wsie i niszczyli zakłady, mosty i linie kolejowe.

Znaczenie

Operacja „Bagration” była największym zwycięstwem Armii Czerwonej w całej wojnie i jednym z najszybszych pościgów na froncie wschodnim. W ciągu dwóch miesięcy wojska radzieckie przesunęły się o 500–600 kilometrów na zachód, wyzwoliły Białoruś, większą część Litwy i wschodnie ziemie Polski i zniszczyły zgrupowanie, które przez trzy lata stanowiło trzon niemieckiej obrony na kierunku moskiewskim. Pierwszy raz radzieckie dowództwo w pełni wykorzystało maskowanie, współdziałanie z partyzantką i operacje głębokie wojsk szybkich – zgodnie z teorią, którą w latach trzydziestych rozwijali Tuchaczewski i jego współpracownicy.

Klęska na Białorusi zbiegła się z inwazją w Normandii i z radziecką ofensywą przeciw Finlandii na Przesmyku Karelskim. Niemcy nie mieli już odwodów, by łatać front jednocześnie na wschodzie i na zachodzie. Odciągnięcie dywizji pancernych spod Lwowa i z Rumunii na Białoruś ułatwiło Armii Czerwonej kolejne ofensywy: lwowsko-sandomierską w lipcu i jasko-kiszyniowską w sierpniu, która doprowadziła do zmiany frontu przez Rumunię. W Rzeszy wrażenie katastrofy na wschodzie i lądowania na zachodzie przyspieszyło decyzję spiskowców o zamachu na Hitlera 20 lipca.

Dla Polski skutki operacji okazały się przełomowe i dwuznaczne zarazem. Armia Czerwona wypędziła Niemców z Wilna, Grodna, Białegostoku, Brześcia i Lublina, ale jednocześnie NKWD rozbrajało oddziały AK, które walczyły z Niemcami w ramach „Burzy”, a w Lublinie zaczął działać podporządkowany Moskwie PKWN. Wojska radzieckie stanęły na Wiśle w chwili, gdy 1 sierpnia wybuchło powstanie warszawskie, i do stycznia 1945 roku pozostały na przyczółkach pod Magnuszewem, Puławami i Sandomierzem. Z tych przyczółków w styczniu 1945 roku wyszła ofensywa wiślańsko-odrzańska, a z linii Narwi i granicy Prus Wschodnich – uderzenie na Prusy. Odcięta nad Bałtykiem Grupa Armii „Północ” skończyła w kotle kurlandzkim, w którym przetrwała aż do kapitulacji Niemiec w maju 1945 roku.