Atak na Trincomalee

Rankiem 9 kwietnia 1942 roku japońskie lotniskowce wiceadmirała Chūichiego Nagumo zadały drugi cios Cejlonowi. Cztery dni po ataku na Kolombo ponad sto trzydzieści samolotów zbombardowało bazę Royal Navy w Trincomalee (Trikunamalai) na wschodnim wybrzeżu wyspy i pobliskie lotnisko China Bay. Port, ostrzeżony poprzedniego dnia, był w dużej części pusty, ale kilka godzin później japońskie bombowce nurkujące znalazły na morzu okręty, które z niego uciekły. U wybrzeży koło Madakalapuwy (Batticaloa) zatonęły lotniskowiec „Hermes”, pierwszy na świecie okręt od początku projektowany jako lotniskowiec, australijski niszczyciel „Vampire”, korweta „Hollyhock” i kilka statków. Był to ostatni akord japońskiego rajdu na Ocean Indyjski.

Między Kolombo a Trincomalee

Po nalocie na Kolombo 5 kwietnia i zatopieniu krążowników „Cornwall” i „Dorsetshire” brytyjska Flota Wschodnia admirała Jamesa Somerville’a przez kilka dni krążyła na zachód od Cejlonu, unikając bitwy, której nie mogła wygrać. 6 kwietnia nasłuch radiowy potwierdził, że Japończycy mają co najmniej cztery lotniskowce i trzy pancerniki – kilkakrotnie więcej samolotów niż oba brytyjskie lotniskowce razem wzięte. 8 kwietnia flota wróciła na tajną bazę na atolu Addu na Malediwach, by zatankować.

W tych samych dniach drugi japoński zespół, tzw. Siły Malajskie wiceadmirała Jisaburō Ozawy – lekki lotniskowiec „Ryūjō”, sześć ciężkich krążowników, lekki krążownik i niszczyciele – wyszedł 1 kwietnia z Mergui w Birmie na żeglugę w Zatoce Bengalskiej. Brytyjczycy nie mieli tam czym bronić statków: kilka indyjskich slupów i grecki niszczyciel, a cała Flota Wschodnia była daleko na południu. 5 i 6 kwietnia Ozawa podzielił siły na trzy grupy, które przeczesały wschodnie wybrzeże Indii. Jego samoloty i działa okrętów zatopiły w ciągu kilku dni, według różnych zestawień, od 20 do 23 statków o łącznej pojemności ponad 100 tys. BRT, a 6 kwietnia samoloty z „Ryūjō” zbombardowały porty Visakhapatnam i Kakinada. Szkody były niewielkie, ale nalot wywołał ucieczkę mieszkańców z wybrzeża, a w Kalkucie wstrzymano wyjścia statków. Równolegle japońskie okręty podwodne zatopiły kilka statków u zachodnich wybrzeży Indii. Pod osłoną tego zamieszania Japończycy przeprowadzili do Rangunu konwój z posiłkami dla swych wojsk w Birmie.

Nagumo tymczasem zatoczył szeroki łuk na południe i wschód od Cejlonu. Po południu 8 kwietnia brytyjska Catalina wykryła jego zespół, zmierzający w stronę Trincomalee. Wiceadmirał Geoffrey Arbuthnot, dowódca stacji Indii Wschodnich, nakazał w nocy opróżnić port. Lotniskowiec „Hermes” w eskorcie australijskiego niszczyciela „Vampire”, korweta „Hollyhock”, stawiacz min, tankowce i statki pomocnicze miały do świtu odejść co najmniej 40 mil morskich na południe wzdłuż wybrzeża. „Hermes” płynął bez samolotów: jego dywizjon Swordfishów, przygotowywany do planowanej operacji przeciw Madagaskarowi, pozostał na lądzie w China Bay.

Oba okręty miały za sobą długą służbę. „Hermes”, zaprojektowany jeszcze w czasie pierwszej wojny światowej i wcielony do służby w 1924 roku, był pierwszym okrętem na świecie od początku budowanym jako lotniskowiec, ale z niewiele ponad tuzinem samolotów nie nadawał się już do walki z nowoczesnymi zespołami. W 1940 roku jego Swordfishe zaatakowały w Dakarze francuski pancernik „Richelieu”, a w 1941 roku okręt wspierał wojska brytyjskie w kampanii wschodnioafrykańskiej i podczas wojny z Irakiem, patrolując potem Ocean Indyjski. „Vampire”, niszczyciel zbudowany w 1917 roku dla Royal Navy i przekazany marynarce australijskiej, w latach 1940–1941 woził zaopatrzenie do oblężonego Tobruku w tzw. „flotylli złomu” na Morzu Śródziemnym, a w styczniu 1942 roku wyszedł cało ze starcia z japońską eskortą konwoju pod Endau na Malajach.

Nalot na bazę

O świcie 9 kwietnia kanadyjska Catalina z laguny Koggala zdołała jeszcze dostrzec japońskie okręty około 200 mil morskich na wschód od Trincomalee, zanim zestrzeliły ją myśliwce – była to trzecia łódź latająca utracona od 4 kwietnia. Tym razem radar w Trincomalee spełnił zadanie: około 7.00 wykrył nadlatującą wyprawę – 91 samolotów Nakajima B5N uzbrojonych w bomby i 41 myśliwców Zero pod dowództwem Mitsuo Fuchidy. Obrońcy zdążyli poderwać 17 Hurricane’ów 261 Dywizjonu RAF i sześć Fulmarów Fleet Air Arm.

Mimo to Japończycy, mając przewagę liczebną i lepsze maszyny, zbombardowali lotnisko China Bay, warsztaty i nabrzeża stoczni marynarki oraz magazyny paliwa. Pożar jednego ze zbiorników ropy trwał według relacji kilka dni. Uszkodzony został monitor „Erebus”, który przypłynął do Trincomalee jako dodatkowa osłona przeciwlotnicza, a statek „Sagaing” z samolotami i amunicją na pokładzie stanął w ogniu i został porzucony. Brytyjczycy stracili w powietrzu osiem Hurricane’ów i Fulmara, a kilka niesprawnych maszyn spłonęło na ziemi; Japończycy – według ich zapisów – trzy Zero i jeden B5N. Jak w Kolombo, obie strony znacznie zawyżyły liczbę zestrzeleń.

Około 10.25 nad japońskim zespołem pojawiło się dziewięć brytyjskich bombowców Blenheim z 11 Dywizjonu RAF, bez osłony myśliwskiej. Nikt ich nie wykrył na czas – Japończycy nie mieli radaru, a załoga „Hiryū”, która dostrzegła samoloty, nie ostrzegła innych okrętów. Bomby zrzucone z wysokości około 3400 metrów spadły obok lotniskowca „Akagi”, okrętu flagowego Nagumo, nie trafiając go. Pięć Blenheimów zestrzeliły myśliwce. Był to pierwszy w tej wojnie atak samolotów bazowania lądowego na zespół lotniskowców Nagumo – i zapowiedź słabości japońskiej obrony przeciwlotniczej, która dwa miesiące później okazała się zgubna pod Midway.

Zatopienie „Hermesa” i „Vampire’a”

„Hermes” i „Vampire” były w chwili nalotu na bazę około 65 mil morskich na południe od Trincomalee. Około 9.00 zawróciły w stronę portu i krótko potem dostrzegł je wodnosamolot z pancernika „Haruna”. Nagumo trzymał w rezerwie bombowce nurkujące przeznaczone do ataku na okręty; około 80 samolotów Aichi D3A z czterech lotniskowców wystartowało natychmiast. Brytyjczycy przechwycili meldunek japońskiego zwiadowcy i próbowali wysłać okrętom osłonę myśliwską, ale bez skutku.

Około 10.35 bombowce nurkujące zaatakowały „Hermesa” niedaleko Madakalapuwy. Stary, mały lotniskowiec, bez własnych samolotów i z kilkoma działami przeciwlotniczymi, nie miał żadnych szans. Otrzymał około czterdziestu trafień i bliskich wybuchów i w ciągu kilkunastu minut – według większości relacji około 10.55 – przewrócił się i zatonął. Zginęło 307 ludzi, wśród nich dowódca okrętu, kmdr Richard Onslow. Kilkanaście bombowców zaatakowało płynący obok niszczyciel Royal Australian Navy „Vampire”, weterana sprzed ćwierć wieku, który w grudniu osłaniał pancerniki „Prince of Wales” i „Repulse” i ratował ich rozbitków. Niszczyciel przełamał się na pół i zatonął kilka minut po „Hermesie”. Zginęli jego dowódca kmdr por. William Moran i – według różnych źródeł – siedmiu lub ośmiu marynarzy; reszta załogi przeżyła. Nieopodal znajdował się szpitalny statek „Vita”, którego Japończycy nie zaatakowali; po odlocie samolotów wyłowił on około 600 rozbitków, inni dopłynęli do brzegu.

Inne grupy bombowców nurkujących, m.in. z lotniskowca „Sōryū”, dopadły pozostałe jednostki uciekające z Trincomalee. Zatonęła korweta „Hollyhock” – z 53 zabitymi – wraz z eskortowanym przez nią tankowcem floty „Athelstane”, a także tankowiec „British Sergeant” i norweski frachtowiec „Norviken”. Brytyjskie Fulmary, które przyleciały z lądu za późno, by obronić „Hermesa”, zestrzeliły cztery bombowce nurkujące, tracąc dwie maszyny.

Japończycy odchodzą

O 13.25 na lotniskowce wróciły ostatnie samoloty i Nagumo skierował zespół na wschód, a wieczorem na północny wschód, ku Andamanom i Cieśninie Malakka. Bilans całego rajdu wydawał się dla Japończyków znakomity: zatopili lotniskowiec, dwa ciężkie krążowniki, dwa niszczyciele, krążownik pomocniczy, korwetę i – wliczając działania Ozawy i okrętów podwodnych – kilkadziesiąt statków handlowych. Sami stracili, według własnych zapisów, 17 samolotów: dziesięć bombowców nurkujących, sześć myśliwców i jeden B5N. Japońscy lotnicy porównywali zatapianie brytyjskich okrętów do bombardowania okrętu-celu na ćwiczeniach. Nie zdołali jednak tego, co było głównym celem operacji: Flota Wschodnia przetrwała.

Utrata wyszkolonych załóg, choć niewielka, nie była bez znaczenia, a okręty i ludzie Nagumo, od grudnia nieustannie w morzu, potrzebowali odpoczynku i remontów. Po przejściu przez Cieśninę Malakka lotniskowce „Shōkaku” i „Zuikaku” odłączyły się i popłynęły na południowy Pacyfik, reszta zespołu pod koniec kwietnia wróciła do Japonii.

Znaczenie

Rajd na Cejlon był ostatnim wielkim sukcesem japońskich lotniskowców. Zespół Nagumo w ciągu czterech miesięcy przeszedł od Pearl Harbor przez Darwin po Cejlon, nie tracąc żadnego okrętu. Brytyjczycy wyciągnęli z ataków na Kolombo i Trincomalee wnioski: Somerville przeniósł bazę starych pancerników do Kilindini koło Mombasy w Afryce Wschodniej, a szybki zespół z lotniskowcami do Bombaju, na kilka miesięcy oddając wschodnią część Oceanu Indyjskiego przeciwnikowi. Cejlon otrzymał więcej myśliwców, samolotów torpedowych i radarów oraz australijskie brygady do obrony.

Strach przed dalszą japońską ofensywą – i przed tym, że Japończycy zechcą użyć jako bazy Madagaskaru, należącego do Francji Vichy – przyspieszył przygotowania do zajęcia tej wyspy. Brytyjski desant w zatoce Diego Suarez nastąpił na początku maja. Japończycy nie mieli jednak zamiaru wracać na Ocean Indyjski w sile: armia nie dała wojsk do inwazji na Cejlon, a marynarka szykowała się do operacji na Pacyfiku. Kilka tygodni później „Shōkaku” i „Zuikaku” walczyły na Morzu Koralowym, a w czerwcu trzy z lotniskowców, które atakowały Cejlon – „Akagi”, „Sōryū” i „Hiryū” – zatonęły wraz z „Kagą” pod Midway. Ocean Indyjski pozostał do końca wojny areną działań głównie japońskich okrętów podwodnych, a Flota Wschodnia, wzmocniona w latach 1944–1945, przeszła w nim do ofensywy.