Czang Kaj-szek przewodniczącym rządu

10 października 1943 roku, w rocznicę wybuchu rewolucji z 1911 roku, Czang Kaj-szek złożył w Chongqingu przysięgę jako przewodniczący Rządu Narodowego Republiki Chińskiej, czyli formalna głowa państwa. Zastąpił zmarłego w sierpniu Lin Sena, który przez dwanaście lat pełnił ten urząd głównie reprezentacyjnie. Przed objęciem stanowiska przez Czanga zmieniono ustawę ustrojową tak, by przewodniczący miał rzeczywistą władzę. Przywódca, który od lat faktycznie rządził Chinami jako szef partii i wojska, stał się teraz także ich konstytucyjną głową, w chwili gdy alianci zaczynali traktować Chiny jako jedno z czterech mocarstw koalicji.

Rząd Narodowy i jego przewodniczący

Rząd Narodowy (Guomin Zhengfu) był najwyższym organem państwa, które Kuomintang zbudował po zjednoczeniu kraju w 1928 roku. Zgodnie z doktryną Sun Jat-sena Chiny przechodziły okres „kurateli politycznej”, w którym partia sprawowała władzę w imieniu narodu do czasu uchwalenia konstytucji. Rząd dzielił się na pięć izb, zwanych juanami: wykonawczą, ustawodawczą, sądowniczą, egzaminacyjną i kontrolną. Nad nimi stał przewodniczący Rządu Narodowego, a nad nim Komitet Wykonawczy Centralny Kuomintangu.

W latach 1928–1931 przewodniczącym był sam Czang Kaj-szek i urząd ten dawał mu pełnię władzy. W 1931 roku spór w partii, wywołany aresztowaniem przez Czanga Hu Hanmina, połączył się z kryzysem po japońskim ataku w Mandżurii. W grudniu 1931 roku Czang ustąpił. Jego przeciwnicy w partii chcieli uniknąć powtórki rządów jednego człowieka, dlatego zmieniono ustawę organiczną: przewodniczący stał się głową państwa bez odpowiedzialności politycznej i bez realnych uprawnień, a władza wykonawcza przeszła na Juan Wykonawczy. Na urząd wybrano Lin Sena, szanowanego weterana rewolucji, który objął go formalnie 1 stycznia 1932 roku.

Lin Sen nie próbował rządzić. Mieszkał skromnie, podpisywał ustawy i przyjmował ambasadorów, a amerykański tygodnik „Time” nazywał go złośliwie „marionetkowym prezydentem”. Tymczasem Czang Kaj-szek wrócił do władzy już w 1932 roku jako przewodniczący Komisji Spraw Wojskowych i to on, a nie Lin, decydował o polityce Chin. Rozdział urzędów nie przeszkadzał mu, dopóki realna władza była w jego rękach.

Śmierć Lin Sena

Wiosną 1943 roku samochód Lin Sena miał w Chongqingu wypadek. Wkrótce potem starszy już polityk doznał udaru mózgu. Według chińskich źródeł w czasie choroby nalegał, by w powojennym porządku przewidzieć powrót Tajwanu do Chin. Zmarł 1 sierpnia 1943 roku w wieku 75 lat. Jeszcze tego samego dnia Stały Komitet Komitetu Wykonawczego Centralnego Kuomintangu na nadzwyczajnym posiedzeniu powierzył Czang Kaj-szekowi obowiązki przewodniczącego Rządu Narodowego. W kraju ogłoszono miesiąc żałoby.

Plenum wrześniowe i nowa ustawa

Od 6 do 13 września 1943 roku w Chongqingu obradowało jedenaste plenum Komitetu Wykonawczego Centralnego Kuomintangu piątej kadencji. Zmieniło ono ustawę organiczną Rządu Narodowego. Przewodniczący miał odtąd być głową państwa, reprezentować Chiny na zewnątrz i sprawować naczelne dowództwo nad wojskami lądowymi, morskimi i lotnictwem. Jego kadencja wynosiła trzy lata z prawem ponownego wyboru, a przewodniczący pięciu juanów stali się odpowiedzialni przed nim. On sam odpowiadał przed Komitetem Wykonawczym Centralnym partii. W ten sposób urządzenia z 1931 roku, pomyślane jako zabezpieczenie przed dominacją jednej osoby, odwrócono na rzecz tej samej osoby, przed którą miały chronić.

13 września plenum wybrało Czang Kaj-szeka przewodniczącym Rządu Narodowego. Uchwalono też, że w ciągu roku po zakończeniu wojny zostanie zwołane Zgromadzenie Narodowe, które przyjmie konstytucję i zakończy okres kurateli partii. W sprawie komunistów Czang zapowiedział na plenum, że problem ten jest polityczny i powinien zostać rozwiązany środkami politycznymi. Słowa te zabrzmiały pojednawczo, ale nie zmieniły faktu, że najlepsze dywizje rządowe nadal blokowały bazę komunistów w Shaanxi. Dwa tygodnie po plenum w Sinciangu, którego gubernator Sheng Shicai zwrócił się przeciw komunistom i ZSRR, stracono Mao Zemina, brata Mao Zedonga.

Przysięga w dniu Podwójnej Dziesiątki

Na uroczyste objęcie urzędu wybrano 10 października, święto narodowe Republiki Chińskiej, zwane Podwójną Dziesiątką. Tego dnia w 1911 roku wybuchło powstanie w Wuchangu, od którego zaczęła się rewolucja Xinhai i upadek dynastii Qing. Data podkreślała ciągłość między rewolucją Sun Jat-sena a władzą Czanga, który przedstawiał się jako jego spadkobierca. Uroczystość odbyła się w wojennej stolicy, w Chongqingu, mieście od lat niszczonym japońskimi nalotami.

Źródła zgodnie potwierdzają, że tego dnia Czang Kaj-szek złożył przysięgę jako przewodniczący Rządu Narodowego. Warto tylko pamiętać, że wybór nastąpił już 13 września, a obowiązki przewodniczącego Czang pełnił od 1 sierpnia. 10 października było formalnym objęciem urzędu.

Wszystkie urzędy w jednych rękach

Przysięga z 10 października dopełniła skupienia władzy, jakiego Chiny republikańskie nie znały. Od 1938 roku Czang był dyrektorem generalnym (zongcai) Kuomintangu, czyli przywódcą partii z prawem weta wobec jej organów. Przewodniczył Komisji Spraw Wojskowych, która kierowała całą wojną z Japonią, i Najwyższej Radzie Obrony Narodowej. Od grudnia 1939 roku był też przewodniczącym Juanu Wykonawczego, czyli szefem rządu w ścisłym sensie. Codzienną pracą gabinetu kierował jego szwagier Kong Xiangxi, wicepremier i minister finansów, a sprawami zagranicznymi drugi szwagier, Song Ziwen. Teraz do tych funkcji doszła godność głowy państwa.

Krytycy, także w samym Kuomintangu, widzieli w tym kolejny krok ku dyktaturze. Wiosną 1943 roku ukazała się książka Czanga „Los Chin”, która obwiniała nierówne traktaty i obce wpływy o wszystkie nieszczęścia kraju, a zarazem atakowała zarówno komunizm, jak i zachodni liberalizm. Zachodni dyplomaci czytali ją z niepokojem. Zwolennicy Czanga odpowiadali, że państwo prowadzące od sześciu lat wojnę z Japonią, z okupowanymi wybrzeżami i wielkimi miastami, potrzebuje jednego ośrodka decyzji.

Dwa rządy narodowe

Przysięga w Chongqingu miała też wymiar propagandowy. W okupowanym Nankinie od 1940 roku działał projapoński Rząd Narodowy Wang Jingweia, który używał tej samej nazwy, flagi i symboliki Sun Jat-sena i podawał się za prawowitą władzę Chin. Jego przewodniczącym był sam Wang, a w styczniu 1943 roku jego reżim wypowiedział wojnę Stanom Zjednoczonym i Wielkiej Brytanii. Objęcie przez Czanga pełni władzy w dniu święta rewolucji przypominało, który z dwóch rządów uznaje świat walczący z Japonią.

Czang w oczach Waszyngtonu

Prezydent Franklin Delano Roosevelt chciał, by Chiny po wojnie były jednym z czterech „policjantów” pilnujących pokoju obok Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii i ZSRR. W styczniu 1943 roku Amerykanie i Brytyjczycy zrzekli się w Chinach praw eksterytorialnych, a wizyta żony Czanga, Song Meiling, w Stanach Zjednoczonych zimą i wiosną tego roku, z przemówieniem przed Kongresem, przyniosła Chinom ogromną sympatię amerykańskiej opinii publicznej. Dla wielu Amerykanów Czang był bohaterem, który od 1937 roku stawiał czoło Japonii.

Na miejscu obraz wyglądał inaczej. Gen. Joseph Stilwell, który od 1942 roku był szefem sztabu Czanga, uważał go za nieudolnego wodza, oszczędzającego armię na powojenną rozprawę z komunistami. Ambasada amerykańska donosiła o korupcji, inflacji i głodzie. Właśnie w tygodniach po wyborze trwał najpoważniejszy do tamtej pory kryzys wokół Stilwella, gdy Czang zażądał jego odwołania. Roosevelt postawił jednak na Czanga jako przywódcę Chin, a nowy tytuł głowy państwa wzmacniał jego pozycję w rozmowach z aliantami.

Miejsce w wojnie

Jako przewodniczący Rządu Narodowego Czang Kaj-szek wziął udział w konferencji kairskiej z Rooseveltem i Winstonem Churchillem w listopadzie 1943 roku. Była to jedyna konferencja wielkich mocarstw, w której uczestniczył przywódca Chin. Deklaracja kairska zapowiedziała zwrot Chinom Mandżurii, Tajwanu i Peskadorów. Wcześniej, 30 października, chiński ambasador podpisał w Moskwie deklarację czterech mocarstw o powszechnym bezpieczeństwie, co formalnie podniosło Chiny do rangi wielkiego mocarstwa.

Szczyt prestiżu szybko się skończył. W 1944 roku japońska operacja Ichi-gō rozbiła wojska rządowe w środkowych i południowych Chinach, a spór ze Stilwellem wybuchł z nową siłą i zakończył się jego odwołaniem w październiku 1944 roku. Urząd przewodniczącego Rządu Narodowego istniał do 1948 roku, gdy po uchwaleniu konstytucji Czang został wybrany przez Zgromadzenie Narodowe prezydentem Republiki Chińskiej. Przegrana wojna domowa z komunistami zmusiła go w 1949 roku do ucieczki na Tajwan. Przysięga z 10 października 1943 roku pozostała momentem, w którym Czang Kaj-szek formalnie połączył w swoich rękach władzę partii, armii i państwa, w czasie gdy Chiny po raz pierwszy zasiadały przy stole jako równy partner wielkich mocarstw.