Werner von Blomberg

Werner von Blomberg był pierwszym ministrem wojny Hitlera i pierwszym feldmarszałkiem III Rzeszy. Miał być jednym z konserwatystów, którzy w styczniu 1933 roku „otoczą” nowego kanclerza i utrzymają go w ryzach. Stał się czymś odwrotnym: generałem, który otworzył przed nazistami drzwi koszar. Wprowadził do armii paragraf aryjski i swastykę, przyglądał się bezczynnie, gdy w nocy długich noży zamordowano dwóch generałów, a w dniu śmierci prezydenta Hindenburga kazał żołnierzom przysiąc bezwarunkowe posłuszeństwo osobiście Hitlerowi. W latach 1933–1938 kierował odbudową niemieckiej potęgi militarnej, z której wyrósł Wehrmacht. Gdy jesienią 1937 roku ostrzegał przed zbyt wczesną wojną, okazał się zbędny, a w styczniu 1938 roku obyczajowy skandal, wykorzystany przez Göringa i Himmlera, zakończył jego karierę. Wojnę przeżył na uboczu i zmarł w amerykańskim areszcie w Norymberdze.

Pruski oficer sztabu

Urodził się 2 września 1878 roku w Stargardzie na Pomorzu jako syn podpułkownika Emila von Blomberga i Emmy z domu Tschepe. Ród Blombergów wywodził się z niemieckiej szlachty bałtyckiej. Chłopiec przeszedł drogę typową dla synów oficerskich: korpus kadetów, w tym główną szkołę kadetów w Groß-Lichterfelde pod Berlinem, a w 1897 roku patent podporucznika w hanowerskim 73 Pułku Fizylierów. W 1904 roku ożenił się z Charlotte Hellmich, córką majora, z którą miał pięcioro dzieci. W latach 1907–1910 studiował w Akademii Wojennej w Berlinie (część źródeł podaje nieco inne lata), a potem trafił do Wielkiego Sztabu Generalnego. W 1911 roku został kapitanem.

Pierwszą wojnę światową przesłużył niemal w całości w sztabach na froncie zachodnim. Jako pierwszy oficer sztabu 19 Dywizji Rezerwowej walczył nad Marną w 1914 roku i planował jej działania pod Verdun w 1916. Potem został pierwszym oficerem sztabu 7 Armii, gdzie szefem sztabu był Walther Reinhardt, późniejszy pierwszy szef dowództwa wojsk lądowych republiki, który wywarł na niego duży wpływ. 3 czerwca 1918 roku Blomberg dostał order Pour le Mérite. Jak wielu oficerów sztabu, z wojny wyniósł przekonanie, że następna będzie wojną totalną, wymagającą zmobilizowania całego społeczeństwa i gospodarki.

W Reichswehrze

Po wojnie przeszedł do stutysięcznej Reichswehry, którą budował generał Hans von Seeckt. W latach 1919–1921 pracował w ministerstwie Reichswehry, w latach 1921–1924 był szefem sztabu okręgu wojskowego w Stuttgarcie, a w 1925 roku Seeckt powierzył mu kierowanie wyszkoleniem wojsk lądowych. W 1927 roku Blomberg stanął na czele Truppenamtu, czyli zakamuflowanego sztabu generalnego, którego istnienia zakazywał traktat wersalski.

Był gorącym zwolennikiem tajnej współpracy wojskowej z ZSRR, która pozwalała Reichswehrze szkolić pilotów w Lipiecku, czołgistów w Kazaniu i testować broń chemiczną z dala od oczu aliantów. W 1928 roku spędził kilka tygodni w Związku Radzieckim. Wrócił zafascynowany Armią Czerwoną i pozycją, jaką miała w państwie. Według wielu historyków właśnie wtedy nabrał przekonania, że dopiero państwo totalitarne, podporządkowujące wszystko przygotowaniom do wojny, może dać Niemcom potęgę wojskową.

W 1929 roku popadł w konflikt z generałem Kurtem von Schleicherem, politycznym strategiem ministerstwa, który nie znosił go osobiście. Spór dotyczył między innymi tajnej obrony granic, którą Blomberg chciał rozciągnąć także na zachód kraju, czego Schleicher przed wycofaniem Francuzów z Nadrenii za wszelką cenę chciał uniknąć. Minister Wilhelm Groener wezwał go do Berlina na wyjaśnienia, a w efekcie Blomberg stracił stanowisko w Truppenamcie i dostał dowództwo 1 Dywizji i I Okręgu Wojskowego w Prusach Wschodnich. Jego następcą w Berlinie został Kurt von Hammerstein-Equord. W Królewcu szefem sztabu Blomberga był pułkownik Walter von Reichenau, zdeklarowany zwolennik nazistów, który zbliżył swojego dowódcę do ruchu Hitlera. Samego Hitlera Blomberg poznał osobiście w 1931 roku.

W 1932 roku stanął na czele wojskowej delegacji Niemiec na konferencji rozbrojeniowej w Genewie. W tym samym roku zmarła jego żona. W Genewie Blomberg był zwolennikiem zerwania z polityką Groenera, który chciał wywalczyć dla Niemiec równouprawnienie w ramach międzynarodowego systemu, i opowiadał się za jednostronnymi zbrojeniami.

Minister Hitlera

Pod koniec stycznia 1933 roku prezydent Paul von Hindenburg wezwał Blomberga z Genewy do Berlina. Rankiem 30 stycznia, kilka godzin przed zaprzysiężeniem Hitlera na kanclerza, zaprzysiągł go na ministra Reichswehry i mianował generałem piechoty. Było to niezgodne z konstytucją, według której ministrów mianowano na wniosek kanclerza. Hindenburg chciał mieć na tym stanowisku człowieka, któremu ufał, a konserwatyści, przede wszystkim Franz von Papen, liczyli, że Blomberg utrzyma armię poza zasięgiem nazistów. Już 3 lutego 1933 roku Hitler spotkał się z dowódcami Reichswehry na kolacji w mieszkaniu Hammersteina i w obecności Blomberga mówił o zbrojeniach, o walce z marksizmem i o zdobyciu „przestrzeni życiowej na wschodzie”.

Blomberg szybko stał się jednym z najbardziej oddanych Hitlerowi ludzi w rządzie. W armii przezywano go „gumowym lwem”. Usunął z ministerstwa oficerów związanych ze Schleicherem, a szefem nowego Urzędu Ministra zrobił Reichenaua. W sierpniu 1933 roku został generałem pułkownikiem. Zgodził się, by lotnictwo wojskowe przeszło pod władzę Hermanna Göringa i tworzonego dla niego ministerstwa lotnictwa. Poparł wystąpienie Niemiec z Ligi Narodów i konferencji rozbrojeniowej w październiku 1933 roku.

W lutym 1934 roku z własnej inicjatywy wprowadził do Reichswehry paragraf aryjski. Około siedemdziesięciu żołnierzy i oficerów żydowskiego pochodzenia zwolniono z wojska, choć cywilne prawo o urzędnikach oszczędzało wówczas jeszcze weteranów frontowych. Kilku oficerów, wśród nich Erich von Manstein, protestowało, ale Blomberg nie ustąpił. W tym samym miesiącu nakazał umieścić na mundurach orła ze swastyką. Historycy, jak Klaus-Jürgen Müller, tłumaczą te kroki rywalizacją z SA: Blomberg chciał przekonać Hitlera, że armia jest ideologicznie co najmniej tak samo pewna jak partyjna bojówka Ernsta Röhma, która chciała ją wchłonąć.

Noc długich noży i przysięga

Blomberg był jednym z najważniejszych przeciwników Röhma. W lutym 1934 roku przedstawił Hitlerowi stanowisko, że armia nigdy nie zgodzi się na podporządkowanie SA, a 28 lutego Hitler w jego obecności ogłosił, że jedynym nosicielem broni w państwie pozostanie Reichswehra. W czerwcu armia wiedziała, co się szykuje: 25 czerwca postawiono ją w stan gotowości, 28 czerwca Röhma wykluczono ze związku oficerów, a 29 czerwca w „Völkischer Beobachter” ukazał się artykuł Blomberga zapewniający, że wojsko stoi za Hitlerem. W czasie nocy długich noży SS zamordowała nie tylko Röhma i dowódców SA, lecz także dwóch generałów: Schleichera i jego współpracownika Ferdinanda von Bredowa. Blomberg milczał, a na posiedzeniu rządu podziękował Hitlerowi w imieniu armii.

2 sierpnia 1934 roku zmarł Hindenburg i Hitler przejął jego urząd jako „Führer i kanclerz Rzeszy”. Tego samego dnia, z inicjatywy Blomberga i Reichenaua, żołnierze Reichswehry złożyli przysięgę na bezwarunkowe posłuszeństwo osobiście Hitlerowi. Obaj generałowie chcieli w ten sposób związać nowego wodza z armią i zapewnić jej uprzywilejowaną pozycję wobec partii. Po latach Blomberg przyznawał, że nie przemyślał wtedy wszystkich skutków. Przysięga okazała się jednym z najtrwalszych więzów, które łączyły niemieckich oficerów z Hitlerem aż do 1945 roku.

Budowniczy Wehrmachtu

16 marca 1935 roku Hitler ogłosił przywrócenie powszechnej służby wojskowej, a ustawa o obronie z 21 maja 1935 roku przemianowała Reichswehrę na Wehrmacht. Ministerstwo Reichswehry stało się ministerstwem wojny Rzeszy, a Blomberg dostał tytuł naczelnego dowódcy sił zbrojnych, którego nikt przed nim nie nosił. Najwyższym zwierzchnikiem pozostawał Hitler jako głowa państwa. Pod kierownictwem Blomberga armia w ciągu kilku lat rozrosła się ze stu tysięcy ludzi do kilkuset tysięcy i dziesiątków dywizji, a Luftwaffe i Kriegsmarine wyszły z ukrycia.

Blomberg nie był jednak hazardzistą. Kiedy 7 marca 1936 roku niemieckie bataliony wkraczały do zdemilitaryzowanej Nadrenii, denerwował się bardziej niż ktokolwiek i według wielu relacji radził wycofać wojska, gdyby Francja zareagowała zbrojnie. Hitler nigdy mu tego nie zapomniał. Mimo to 20 kwietnia 1936 roku, w urodziny Hitlera, Blomberg jako pierwszy żołnierz III Rzeszy dostał buławę feldmarszałka. W grudniu 1936 roku sprzeciwił się wysłaniu do Hiszpanii kilku niemieckich dywizji, bo uważał, że to groziłoby wielką wojną, zanim Niemcy się uzbroją. Skończyło się na wsparciu wojsk generała Franco przez Legion Condor. 30 stycznia 1937 roku Hitler wręczył mu złotą odznakę partyjną i przyjął go do NSDAP. 24 czerwca 1937 roku Blomberg wydał dyrektywę o jednolitym przygotowaniu sił zbrojnych do wojny, w której jako możliwe przypadki wymieniano między innymi uderzenie na Czechosłowację i interwencję w Austrii.

5 listopada 1937 roku wziął udział w tajnej naradzie w Kancelarii Rzeszy, na której Hitler przedstawił szefom sił zbrojnych i ministrowi spraw zagranicznych Konstantinowi von Neurathowi plan zdobycia „przestrzeni życiowej” siłą, zaczynając od Austrii i Czechosłowacji, być może już w 1938 roku. Blomberg i dowódca wojsk lądowych Werner von Fritsch ostrzegali, że Francja i Wielka Brytania nie będą się przyglądać i że Wehrmacht nie jest gotowy do wojny z nimi. Nie mieli zastrzeżeń moralnych, spierali się tylko o tempo. Hitler uznał jednak, że generałowie, którzy się wahają, muszą odejść.

Skandal i upadek

Owdowiały feldmarszałek poznał w 1937 roku dużo młodszą od siebie Margarethe (Ernę) Gruhn, maszynistkę. Zwierzył się z zamiarów Göringowi, który go zachęcał i pomógł usunąć rywala do jej ręki. 12 stycznia 1938 roku odbył się skromny ślub, na którym świadkami byli Hitler i Göring. Kilka dni później berlińska policja odkryła w aktach, że panna młoda była notowana jako prostytutka i pozowała do zdjęć pornograficznych. Szef policji berlińskiej przekazał akta Göringowi, a ten Hitlerowi. Hitler, który czuł się ośmieszony, zażądał unieważnienia małżeństwa. Blomberg odmówił i 27 stycznia 1938 roku podał się do dymisji, oficjalnie z powodów zdrowotnych. Na pożegnanie miał zaproponować Hitlerowi, by sam objął dowództwo nad Wehrmachtem.

Kilka dni później Göring i Himmler, posługując się sfabrykowanym oskarżeniem o homoseksualizm, doprowadzili do usunięcia Fritscha, którego sąd wojskowy w marcu 1938 roku uniewinnił. Całą tę sprawę historycy nazywają aferą Blomberga-Fritscha. 4 lutego 1938 roku Hitler zlikwidował ministerstwo wojny, sam przejął naczelne dowództwo, a jego sztab, nowe Oberkommando der Wehrmacht, oddał uległemu generałowi Wilhelmowi Keitlowi, którego syn był zaręczony z córką Blomberga. Dowództwo wojsk lądowych objął Walther von Brauchitsch. Tego samego dnia Hitler odwołał też Neuratha, a ministrem spraw zagranicznych zrobił Joachima von Ribbentropa. Usunięcie Blomberga było więc nie tylko skandalem obyczajowym, ale ostatnim krokiem do całkowitego podporządkowania armii i dyplomacji woli wodza. Miesiąc później Wehrmacht wkroczył do Austrii.

Wojna i śmierć

Blomberg z żoną wyjechał na prawie rok na Capri. Według relacji wielki admirał Erich Raeder uważał, że feldmarszałek powinien zmazać hańbę samobójstwem, i wysłał za nim oficera, który bezskutecznie próbował go do tego nakłonić. Po powrocie Blomberg osiadł w bawarskim uzdrowisku Bad Wiessee. W czasie drugiej wojny światowej nie dostał żadnego przydziału. Dwóch jego synów zginęło: Axel, major lotnictwa, w maju 1941 roku w Iraku, ostrzelany przez sojuszników Niemiec, i Hans-Henning w 1942 roku.

W 1945 roku Amerykanie aresztowali Blomberga. W Norymberdze przesłuchiwano go jako świadka przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym. Ciężko chory na raka jelita, odrzucany przez dawnych kolegów, zmarł 14 marca 1946 roku w amerykańskim szpitalu więziennym w Norymberdze (część źródeł podaje 13 marca). Pochowano go bez ceremonii, a później jego szczątki spoczęły w Bad Wiessee.

Znaczenie

Blomberg należy do ludzi, bez których Hitlerowi znacznie trudniej byłoby zdobyć armię. W 1933 roku konserwatyści uczynili go ministrem, by pilnował nowego kanclerza. Tymczasem Blomberg wprowadził nazistowską ideologię do koszar, poświęcił żydowskich żołnierzy, przyjął w milczeniu mord na dwóch generałach i z własnej inicjatywy zaprzysiągł wojsko na wodza. Przysięga z 1934 roku, którą wymyślili on i Reichenau, by związać Hitlera z armią, związała armię z Hitlerem.

Jako budowniczy Wehrmachtu przygotował narzędzie, którym Hitler w 1939 roku rozpętał wojnę. Jego ostrożność w sprawie Nadrenii i w listopadzie 1937 roku nie wynikała z oporu wobec agresji, lecz z obawy, że przyjdzie za wcześnie. Kiedy zaczął się wahać, Hitler pozbył się go bez trudu, a jego upadek otworzył drogę do Austrii, Monachium i wojny. Niemiecka historiografia, zwłaszcza biografia Kirstin A. Schäfer z 2006 roku, przedstawia go jako typowego przedstawiciela elit wojskowych, które z ambicji i w przekonaniu, że wykorzystają Hitlera do własnych celów, same stały się jego narzędziem.