Göring powierza Heydrichowi emigrację Żydów

24 stycznia 1939 roku Hermann Göring, pełnomocnik do spraw planu czteroletniego i od listopada 1938 roku koordynator całej antyżydowskiej polityki Rzeszy, wysłał pismo do ministra spraw wewnętrznych Wilhelma Fricka. Zaczynało się od zdania: „Emigrację Żydów z Niemiec należy wspierać wszelkimi środkami”. Göring polecił utworzyć w ministerstwie spraw wewnętrznych Centralę Rzeszy do spraw Emigracji Żydowskiej (Reichszentrale für jüdische Auswanderung), a jej kierownikiem uczynił szefa Policji Bezpieczeństwa i SD, Reinharda Heydricha. Od tej chwili wypychanie Żydów z Rzeszy przestało być sprawą wielu rywalizujących urzędów partyjnych i państwowych i stało się zadaniem aparatu SS i policji.

Popularne kalendaria umieszczają to wydarzenie pod datą 24 stycznia 1940 roku i opisują je jako powierzenie Heydrichowi „rozwiązania kwestii żydowskiej”. Rok jest błędny: rozkaz Göringa nosi datę 24 stycznia 1939 roku, a w styczniu 1940 roku nie doszło do podobnej decyzji. Sformułowanie o „rozwiązaniu kwestii żydowskiej” pochodzi natomiast z późniejszego pisma Göringa z lipca 1941 roku, które odwoływało się właśnie do styczniowego rozkazu z 1939 roku i bezpośrednio z niego wynikało.

Po nocy kryształowej

Do jesieni 1938 roku polityka wobec Żydów w III Rzeszy była chaotyczna. Zajmowały się nią ministerstwa gospodarki, finansów i spraw wewnętrznych, partia, propaganda Josepha Goebbelsa, gestapo i służba bezpieczeństwa SS. Wszystkie dążyły do tego samego celu: wypchnąć Żydów z życia gospodarczego i z kraju. Od 1933 roku obowiązywały bojkoty, zwolnienia, ustawy norymberskie i coraz wyższy podatek od wyjazdu z Rzeszy; umowa Haawara pozwalała części emigrantów wywieźć do Palestyny resztki majątku w postaci niemieckich towarów. Wyjazd był jednak drogi, a granice innych państw coraz szczelniej zamknięte. W lipcu 1938 roku konferencja w Évian pokazała, że prawie żadne państwo nie chce przyjąć większej liczby uchodźców.

Wzorem dla nazistów stał się Wiedeń. Po Anschlussie Austrii Adolf Eichmann z SD utworzył tam w sierpniu 1938 roku Centralny Urząd do spraw Emigracji Żydowskiej. W jednym budynku zebrano wszystkie urzędy potrzebne do wyjazdu, a wyjazdy biednych opłacano z majątku zamożniejszych i z dewiz przysyłanych przez zagraniczne organizacje żydowskie. W ciągu kilku miesięcy z Austrii wyjechały dziesiątki tysięcy ludzi, ograbionych z niemal wszystkiego.

Przełom przyniosła jesień 1938 roku. Pod koniec października gestapo wyrzuciło za polską granicę kilkanaście tysięcy Żydów z polskimi paszportami (Polenaktion); rodzina jednego z nich, Herschela Grynszpana, znalazła się wśród wypędzonych, a on sam postrzelił w Paryżu niemieckiego dyplomatę. Hitler i Goebbels wykorzystali ten zamach jako pretekst do nocy kryształowej. 12 listopada Göring zwołał naradę, na której nałożono na Żydów miliard marek „kontrybucji” i postanowiono całkowicie wyrugować ich z gospodarki. Heydrich przedstawił tam swój cel: wypędzenie wszystkich Żydów z Niemiec przez centralny urząd wzorowany na wiedeńskim. Göring zapowiedział też, że jeśli Rzesza wejdzie w konflikt zagraniczny, dojdzie do „wielkiego rozrachunku z Żydami”. Polityka wobec Żydów miała odtąd iść jednym torem, pod jego zwierzchnictwem.

Rozkaz z 24 stycznia

Rozkaz z 24 stycznia 1939 roku był wykonaniem tamtych zapowiedzi. Formalnie Centrala Rzeszy miała powstać w ministerstwie Fricka, z udziałem przedstawicieli zainteresowanych urzędów. Göring wyznaczył jej trzy zadania. Po pierwsze, przygotować wzmożoną emigrację: utworzyć „odpowiednią organizację żydowską”, która zajmie się wnioskami o wyjazd, zdobyć na emigrację pieniądze w kraju i za granicą i ustalić kraje docelowe. Po drugie, wysyłać w pierwszej kolejności Żydów biednych. Po trzecie, przyspieszyć sprawy indywidualne przez centralne załatwianie zaświadczeń, paszportów i zezwoleń.

Kierownictwo powierzono Heydrichowi, który natychmiast potraktował Centralę jako własny urząd. 30 stycznia rozesłał do ministerstw, w tym do Ministerstwa Spraw Zagranicznych Joachima von Ribbentropa, pismo informujące, że to on kieruje polityką emigracyjną, a inne urzędy będą tylko reprezentowane w komitecie. Prowadzenie bieżących spraw objął Heinrich Müller, jeden z szefów gestapo. Centrala zebrała się po raz pierwszy w lutym i zaczęła działać w marcu w Berlinie; według zachowanych sprawozdań wpływało do niej na początku około dwustu wniosków dziennie.

W tym samym rozkazie Göring wyznaczył swojego urzędnika Helmuta Wohlthata do rozmów z dyrektorem Międzyrządowego Komitetu do spraw Uchodźców, Amerykaninem George’em Rubleem. Plan, który obaj uzgodnili na początku lutego, przewidywał wyjazd kilkuset tysięcy Żydów w ciągu kilku lat, finansowany z funduszu powierniczego opartego na części zagrabionego żydowskiego majątku i z kredytów zagranicznych, oraz utrzymanie w Niemczech starszych i niezdolnych do pracy. Kilka dni wcześniej, 20 stycznia, Hitler odwołał z funkcji prezesa Reichsbanku Hjalmara Schachta, który zaczynał te negocjacje w grudniu. Plan Rublee’ego i Wohlthata nigdy nie wszedł w życie; ostatecznie przekreślił go wybuch wojny.

Przymus i grabież

Centrala nie była urzędem pomocy uchodźcom, lecz narzędziem wypędzenia połączonego z rabunkiem. 25 lutego Heydrich nakazał, by emigrujący Żydzi oddawali część majątku na wyjazd biednych, co przerzucało koszty na samych prześladowanych. „Odpowiednią organizację żydowską” utworzono 4 lipca 1939 roku: Zrzeszenie Żydów w Niemczech, do którego z mocy prawa należał każdy uznany przez nazistów za Żyda. Na jego czele pozostał rabin Leo Baeck, który od 1933 roku kierował Reprezentacją Żydów Niemieckich, ale organizacja podlegała nadzorowi gestapo. Pod koniec lipca 1939 roku Eichmann założył filię Centrali w Pradze, w zajętych w marcu Czechach.

W 1939 roku Rzeszę opuściło więcej Żydów niż w którymkolwiek wcześniejszym roku. Według Muzeum Pamięci Holokaustu w Waszyngtonie z Niemiec i Austrii wyjechało wtedy około 77 tysięcy osób, a w sumie od 1933 roku około 282 tysięcy z samych Niemiec i 117 tysięcy z Austrii. Pod koniec 1939 roku w Niemczech pozostawało jeszcze około 202 tysięcy Żydów, a w Austrii około 57 tysięcy, w większości ludzi starszych i najbiedniejszych, dla których nie było już dokąd wyjechać. Ci, którzy uciekli do Francji, Belgii, Holandii czy Czech, znaleźli się wkrótce znowu pod władzą Niemiec.

Od emigracji do „ostatecznego rozwiązania”

Sześć dni po rozkazie Göringa, 30 stycznia 1939 roku, Adolf Hitler oświadczył w Reichstagu, że jeśli wybuchnie nowa wojna światowa, jej wynikiem będzie „zagłada żydowskiej rasy w Europie”. W styczniu 1939 roku polityka Rzeszy była jeszcze polityką wypędzenia, ale aparat, który miał ją prowadzić, znalazł się w rękach Heinricha Himmlera i Heydricha, i to on przeprowadził później kolejne etapy prześladowań.

Po napaści na Polskę Centrala wraz z gestapo i SD weszła w skład Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA), a w październiku 1939 roku jej sprawy przejął Eichmann. Jego referat, mieszczący się przy berlińskiej Kurfürstenstraße, organizował najpierw deportacje Żydów i Polaków na okupowane ziemie polskie, potem pracował nad planem wywiezienia Żydów na Madagaskar, a od jesieni 1941 roku nad deportacjami do miejsc kaźni. Zbudowane do emigracji filie w Wiedniu, Pradze i od 1941 roku w Amsterdamie przekształciły się w biura deportacyjne. W październiku 1941 roku zakazano Żydom wyjazdu z Rzeszy.

31 lipca 1941 roku, kilka tygodni po napaści na ZSRR, Göring podpisał przygotowane w urzędzie Heydricha pismo: „Uzupełniając zadanie powierzone Panu już rozkazem z 24 stycznia 1939 roku, by rozwiązać kwestię żydowską w drodze emigracji lub ewakuacji w sposób możliwie najkorzystniejszy w obecnych warunkach, niniejszym zlecam Panu poczynienie wszelkich niezbędnych przygotowań organizacyjnych, rzeczowych i materialnych do całkowitego rozwiązania kwestii żydowskiej w niemieckiej strefie wpływów w Europie”. Na to upoważnienie Heydrich powołał się w styczniu 1942 roku na konferencji w Wannsee. Rozkaz z 24 stycznia 1939 roku nie był jeszcze decyzją o mordzie, ale to on uczynił Heydricha człowiekiem odpowiedzialnym za „kwestię żydowską”, i to na niego powoływano się, gdy wypędzenie zamieniono w Zagładę.