Utworzenie Protektoratu Czech i Moraw

16 marca 1939 roku, dzień po tym, jak wojska niemieckie zajęły Czechy i Morawy, Adolf Hitler podpisał na Zamku Praskim dekret o utworzeniu Protektoratu Czech i Moraw. Ziemie, które pozostały z Czecho-Słowacji po Monachium, oderwaniu Słowacji i zajęciu Ukrainy Karpackiej przez Węgry, zostały włączone do „Wielkich Niemiec”. Mieszkało na nich około 7,4 miliona ludzi, w ogromnej większości Czechów. Dekret obiecywał im autonomię i własne władze, ale prawdziwą władzę oddawał niemieckiemu protektorowi Rzeszy. Druga Republika Czechosłowacka przestała istnieć, a czeskie ziemie na sześć lat znalazły się pod niemiecką okupacją, która w czasie wojny stała się jedną z najbrutalniejszych w ich dziejach.

Dekret z Hradczan

Hitler spędził noc z 15 na 16 marca na zamku, a następnego dnia po południu Joachim von Ribbentrop odczytał na zamku, a radio rozpowszechniło, tekst dekretu „Führera i kanclerza Rzeszy o Protektoracie Czech i Moraw”. Podpisali go Hitler, minister spraw wewnętrznych Wilhelm Frick, Ribbentrop i szef Kancelarii Rzeszy Hans Heinrich Lammers. Długa preambuła głosiła, że kraje czesko-morawskie „przez tysiąc lat należały do przestrzeni życiowej narodu niemieckiego”, że gwałt i nierozsądek oderwały je od ich historycznego otoczenia i wtłoczyły w „sztuczny twór Czechosłowacji”, który okazał się niezdolny do życia i „rozpadł się”. Rzesza, jako jedyna powołana do tego przez historię, przywracała więc w Europie Środkowej „rozsądny ład”.

Trzynaście artykułów dekretu określało nowy ustrój. Ziemie zajęte w marcu przez wojska niemieckie stawały się częścią terytorium Rzeszy i jako protektorat przechodziły pod jej ochronę. Mieszkańcy pochodzenia niemieckiego otrzymywali obywatelstwo Rzeszy w rozumieniu ustaw norymberskich i podlegali niemieckim sądom. Pozostali, czyli Czesi, a także Żydzi, nawet jeśli mówili po niemiecku, stawali się „przynależnymi do Protektoratu”, ludźmi drugiej kategorii. Protektorat miał być autonomiczny i sam sobą rządzić, ale tylko „zgodnie z politycznymi, wojskowymi i gospodarczymi interesami Rzeszy”. Na jego czele stał szef autonomicznej administracji, któremu przysługiwały honory głowy państwa, lecz który musiał „cieszyć się zaufaniem Führera”.

Obok niego Hitler mianował „protektora Rzeszy w Czechach i na Morawach” z siedzibą w Pradze. Protektor zatwierdzał członków rządu Protektoratu i mógł to zatwierdzenie w każdej chwili cofnąć, miał prawo żądać informacji o wszystkich decyzjach rządu, a jego sprzeciw wstrzymywał ogłoszenie każdej ustawy, rozporządzenia, decyzji administracyjnej i prawomocnego wyroku. Sprawy zagraniczne przejmowała Rzesza, a Protektorat miał w Berlinie jedynie przedstawiciela w randze posła, który nie należał do korpusu dyplomatycznego. Obronę zapewniała Rzesza, utrzymując w kraju swoje garnizony; Protektorat mógł mieć tylko niewielkie siły porządkowe, których liczebność i uzbrojenie ustalał Berlin. Rzesza bezpośrednio nadzorowała kolej, pocztę i telegraf, a Protektorat wchodził do niemieckiego obszaru celnego. Obok marki obowiązywała korona, ale kurs wymiany wyznaczał rząd Rzeszy. Ustalono go na dziesięć koron za markę, znacznie powyżej realnej wartości, co pozwalało Niemcom tanio wykupywać czeskie towary. Rzesza mogła wydawać dla Protektoratu przepisy z mocą ustawy, przejmować dowolne działy administracji i podejmować wszelkie środki „dla utrzymania bezpieczeństwa i porządku”. Każdy z tych przepisów odbierał sens zapowiadanej autonomii.

Fikcja autonomii

Nazwa „protektorat” pochodziła ze słownika polityki kolonialnej, a niemiecka prasa sama porównywała stosunek protektora do czeskiego prezydenta z rolą brytyjskiego rezydenta przy indyjskim maharadży. Hitler liczył, że taka forma, z zachowaniem czeskiego prezydenta, rządu, flagi i gwardii zamkowej, ułatwi Brytyjczykom pogodzenie się z faktem dokonanym. Z punktu widzenia prawa międzynarodowego nie był to protektorat, lecz zamaskowana aneksja, oparta na zgodzie wymuszonej groźbą bombardowania Pragi. Tak też traktowały go Wielka Brytania, Francja, Stany Zjednoczone i Związek Radziecki, które aneksji nie uznały.

Na stanowisku pozostał Emil Hácha, odtąd jako „prezydent państwa” Protektoratu. Liczył, że jako prawnik zdoła wykorzystać literę dekretu, by ocalić jak najwięcej z czeskiej samorządności, a jego obecność uchroni kraj przed władzą czeskich faszystów i bezpośrednimi rządami Niemców. 21 marca rozwiązał parlament i powołał jedyną dopuszczoną organizację polityczną, Narodowe Zjednoczenie (Národní souručenství). Wiosną 1939 roku zapisało się do niego niemal 98 procent dorosłych czeskich mężczyzn, ale dla większości była to raczej manifestacja narodowej jedności niż poparcie dla okupanta. 27 kwietnia Hácha powierzył urząd premiera generałowi Aloisowi Eliášowi, który od początku utrzymywał tajne kontakty z ruchem oporu i z emigracją Beneša.

Pierwszym protektorem Rzeszy Hitler mianował 18 marca Konstantina von Neuratha, byłego ministra spraw zagranicznych, arystokratę znanego w Londynie jako człowiek umiarkowany. Do połowy kwietnia, zanim objął urząd, władzę wykonawczą sprawowało wojsko. Rzeczywiste znaczenie miał jednak sekretarz stanu w urzędzie protektora, Karl Hermann Frank, Niemiec sudecki i działacz partii Henleina, wkrótce także wyższy dowódca SS i policji. W Pradze i Brnie działało gestapo, podporządkowane bezpośrednio Berlinowi, a nie protektorowi. Armię czechosłowacką rozwiązano, a zamiast niej utworzono kilkutysięczne, lekko uzbrojone wojsko rządowe.

Pierwsze miesiące

Okupacja zaczęła się od aresztowań i grabieży. W akcji „Gitter” gestapo zatrzymało w ciągu kilku dni kilka tysięcy ludzi: komunistów, socjaldemokratów, działaczy narodowych i niemieckich uciekinierów politycznych. Niemieckie urzędy przejmowały kluczowe zakłady przemysłowe, w tym zakłady Škody w Pilźnie i Českou zbrojovkę w Brnie, które zaczęły pracować dla Wehrmachtu. Zapasy żywności, surowców i towarów wyjeżdżały do Rzeszy, a ceny w Protektoracie szybko rosły.

W Protektoracie żyło około 118 tysięcy osób uznanych przez Niemców za Żydów, w tym tysiące uchodźców z Sudetów, Austrii i Niemiec. Druga republika wprowadziła już wobec nich pierwsze ograniczenia, ale teraz prześladowania przejęli Niemcy. 21 czerwca 1939 roku Neurath wydał rozporządzenie o majątku żydowskim, które wprowadzało rasową definicję Żyda na wzór norymberski i otwierało drogę do grabieży ich własności. Latem w Pradze powstało, zorganizowane przez Adolfa Eichmanna, biuro emigracji żydowskiej, które przymuszało Żydów do wyjazdu, odbierając im majątek.

Czesi odpowiedzieli biernym oporem. Bojkotowali niemieckie kroniki filmowe, słuchali zagranicznego radia, opowiadali dowcipy o okupantach. Wiosną i latem 1939 roku pielgrzymki i święta narodowe przemieniały się w manifestacje: na górę Rzip przyszło około 90 tysięcy ludzi, a sprowadzenie szczątków poety Karela Hynka Máchy na praski Wyszehrad zgromadziło ogromne tłumy. Byli oficerowie zaczęli budować konspiracyjną organizację Obrona Narodu, a tysiące żołnierzy i lotników przedostawało się przez Polskę do Francji.

Znaczenie

Utworzenie Protektoratu zakończyło dwudziestoletnią historię Czechosłowacji, przynajmniej w oczach Berlina. Dla Europy był to dowód, że Hitler nie walczy o prawa Niemców, lecz o panowanie nad innymi narodami. Dekret z 16 marca był pierwszym aktem, którym III Rzesza wcieliła do siebie kraj zamieszkany przez inny naród, a model „protektoratu” pokazywał, jak Niemcy zamierzają rządzić podbitymi ludami: pod pozorem samorządu, z niemieckim namiestnikiem, policją i gospodarką podporządkowaną potrzebom Rzeszy.

Co nastąpiło

Czescy i słowaccy żołnierze, którzy przedostali się do Polski, walczyli we wrześniu 1939 roku po polskiej stronie w Legionie Czechów i Słowaków. Jesienią 1939 roku z części okupowanych ziem polskich Niemcy utworzyli Generalne Gubernatorstwo, w którym nie udawali już nawet autonomii. Po wybuchu wojny okupacja Czech i Moraw szybko się zaostrzyła. 28 października 1939 roku, w rocznicę powstania Czechosłowacji, demonstracje w Pradze zostały rozpędzone ogniem; zginął robotnik Václav Sedláček, a śmiertelnie ranny został student medycyny Jan Opletal. Jego pogrzeb 15 listopada zamienił się w kolejną manifestację. 17 listopada 1939 roku Niemcy zamknęli wszystkie czeskie szkoły wyższe, rozstrzelali dziewięciu działaczy studenckich, a około 1200 studentów wywieźli do obozu Sachsenhausen. Dzień ten obchodzony jest dziś na świecie jako Międzynarodowy Dzień Studenta.

We wrześniu 1941 roku Hitler uznał Neuratha za zbyt łagodnego i wysłał do Pragi jako zastępcę protektora Reinharda Heydricha. Heydrich ogłosił stan wyjątkowy, kazał aresztować premiera Eliáša, którego potem stracono, i w ciągu kilku tygodni doprowadził do setek egzekucji. Rozpoczął też deportacje Żydów do getta Theresienstadt w Terezínie, skąd większość trafiała do obozów zagłady. Z ponad 90 tysięcy osób uznanych w Protektoracie za Żydów zginęło około 78 tysięcy, a czeskich Romów wymordowano niemal całkowicie. 27 maja 1942 roku czechosłowaccy spadochroniarze wysłani z Londynu ciężko ranili Heydricha, który zmarł 4 czerwca. W odwecie Niemcy zrównali z ziemią Lidice i Ležáky, mordując mężczyzn i wywożąc kobiety i dzieci do obozów. Czeski przemysł do końca wojny pracował na potrzeby Wehrmachtu, a setki tysięcy Czechów wysłano na roboty przymusowe do Rzeszy.

Protektorat przetrwał do maja 1945 roku. 5 maja wybuchło powstanie praskie, a 9 maja do Pragi wkroczyła Armia Czerwona. Odrodzona Czechosłowacja odzyskała Sudety, a jej władze wysiedliły z kraju większość Niemców.