Kurt von Schleicher

Kurt von Schleicher był generałem, który prawie nie dowodził żołnierzami, za to przez kilkanaście lat dowodził polityką. Od rewolucji 1918 roku do upadku Republiki Weimarskiej był najważniejszym łącznikiem między armią a władzą cywilną, a w latach 1930–1932 jako zaufany doradca prezydenta Paula von Hindenburga decydował o tym, kto zostanie kanclerzem. To on wymyślił rządy prezydenckie, które pozbawiły Reichstag realnej władzy, on obalił kolejno ministra Wilhelma Groenera i kanclerza Heinricha Brüninga, a w końcu sam został kanclerzem. Chciał oswoić ruch Adolfa Hitlera i wykorzystać go dla państwa. Przegrał, a jego klęska w styczniu 1933 roku otworzyła Hitlerowi drogę do władzy. Półtora roku później naziści zastrzelili go razem z żoną w jego własnym domu.

Gwardzista i oficer sztabu

Urodził się 7 kwietnia 1882 roku w Brandenburgu nad Hawelą w rodzinie pruskiego oficera. Uczył się w Głównym Korpusie Kadetów w Berlinie-Lichterfelde, a w marcu 1900 roku jako podporucznik trafił do elitarnego 3 Pułku Piechoty Gwardii. Tam zaprzyjaźnił się z kilkoma ludźmi, którzy mieli później odegrać ważną rolę w jego życiu: z Oskarem von Hindenburgiem, synem przyszłego feldmarszałka, i z Kurtem von Hammersteinem-Equordem, przyszłym szefem dowództwa wojsk lądowych. W latach 1909–1913 uczył się w Akademii Wojennej, a jesienią 1913 roku przydzielono go do Wielkiego Sztabu Generalnego.

Wojnę spędził niemal w całości w sztabach. Od sierpnia 1914 roku służył w sztabie generalnego kwatermistrza, gdzie zwrócił na siebie uwagę Groenera, szefa wojskowych kolei, a potem Urzędu Wojennego, który kierował gospodarką wojenną. Groener stał się jego protektorem, a jeszcze w 1934 roku nazywał go swoim „przybranym synem”. W 1916 roku Schleicher napisał memoriał przeciw spekulantom wojennym, który krążył wśród polityków. W 1917 roku przez kilka miesięcy był oficerem operacyjnym 237 Dywizji Piechoty, jedynym okresem jego służby bliżej frontu. W lipcu 1918 roku awansował na majora.

Rewolucja i Reichswehra

W listopadzie 1918 roku, gdy Groener zastąpił Ericha Ludendorffa w Naczelnym Dowództwie, Schleicher był jednym z jego najbliższych współpracowników. Uczestniczył w przygotowaniu porozumienia Groenera z Friedrichem Ebertem: armia uznała nowy rząd socjaldemokratów, a rząd zobowiązał się bronić jej autorytetu i korpusu oficerskiego przed rewolucją. Zimą 1918/1919 roku Schleicher pomagał organizować ochotnicze Freikorpsy, którymi minister Gustav Noske tłumił powstania lewicy. Od tego czasu wierzył, że armia musi być „ponad partiami”, ale zarazem stale wpływać na politykę, bo tylko ona może zapewnić państwu stabilność.

W nowej Reichswehrze, ograniczonej traktatem wersalskim do stu tysięcy żołnierzy, był doradcą politycznym jej szefa, generała Hansa von Seeckta. Uczestniczył w sprawach, które Reichswehra ukrywała przed aliantami i często przed samym Reichstagiem. Od 1921 roku specjalna grupa w ministerstwie organizowała tajną współpracę z Armią Czerwoną: Niemcy finansowali radziecki przemysł zbrojeniowy i w ośrodkach na terenie Rosji szkolili lotników i pancerniaków, czego zakazywał im traktat. Schleicher pośredniczył też w kontaktach z nielegalnymi formacjami rezerwowymi, tak zwaną Czarną Reichswehrą. W kryzysowym 1923 roku przygotowywał dla rządu rozwiązania oparte na artykule 48 konstytucji, który pozwalał prezydentowi rządzić dekretami w stanie zagrożenia.

W 1926 roku stanął na czele nowego Wydziału Sił Zbrojnych w ministerstwie, a gdy na początku 1928 roku ministrem Reichswehry został Groener, Schleicher stał się jego prawą ręką. 1 lutego 1929 roku, już jako generał major, objął nowo utworzone Biuro Ministra (Ministeramt), które odpowiadało za kontakty armii z rządem, parlamentem i prasą. W praktyce był odtąd politycznym rzecznikiem Reichswehry i jednym z najlepiej poinformowanych ludzi w Berlinie. Dzięki przyjaźni z Oskarem von Hindenburgiem miał łatwy dostęp do prezydenta.

Twórca rządów prezydenckich

Już pod koniec 1929 roku Schleicher uznał, że rządy parlamentarne, oparte na kruchych koalicjach, są w czasie wielkiego kryzysu niezdolne do działania. Planował rząd, który nie będzie zależał od większości w Reichstagu, tylko od zaufania prezydenta i jego prawa do wydawania dekretów. Jako kandydata wskazał polityka Centrum Heinricha Brüninga. Gdy w marcu 1930 roku upadł gabinet socjaldemokraty Hermanna Müllera, Hindenburg 30 marca powołał Brüninga, zgodnie z planem Schleichera. Wybory z września 1930 roku przyniosły jednak wielki sukces nazistom, którzy z marginesu stali się drugą siłą w parlamencie.

Schleicher nie uważał narodowych socjalistów za śmiertelne zagrożenie. Widział w nich przede wszystkim wielki ruch młodych, „narodowo myślących” Niemców, który należało wciągnąć do współodpowiedzialności i oddzielić od radykałów. Od 1931 roku rozmawiał z szefem SA Ernstem Röhmem o włączeniu bojówkarzy do przysposobienia wojskowego. Gdy w kwietniu 1932 roku Groener, pod naciskiem rządów krajów związkowych, zakazał SA, Schleicher zwrócił się przeciw swojemu protektorowi. Przekonał Hindenburga, że minister stracił zaufanie armii, i w maju Groener musiał odejść. Kilka tygodni później, 30 maja 1932 roku, prezydent odprawił także Brüninga.

Minister i kanclerz

Nowym kanclerzem został z rekomendacji Schleichera Franz von Papen, konserwatywny arystokrata bez zaplecza w parlamencie. Schleicher wszedł do jego rządu 1 czerwca 1932 roku jako bezpartyjny minister Reichswehry. Z Hitlerem uzgodnił wcześniej, że rząd rozwiąże Reichstag i zniesie zakaz SA, a w zamian naziści będą go tolerować. Zakaz zniesiono w połowie czerwca. 20 lipca rząd Papena usunął socjaldemokratyczny rząd Prus i przejął władzę w największym kraju Rzeszy, co Schleicher popierał. W wyborach z 31 lipca NSDAP została jednak największą partią i Hitler zażądał dla siebie całej władzy. 13 sierpnia Hindenburg odmówił mu urzędu kanclerza, a Hitler przeszedł do ostrej opozycji.

Jesienią Papen stracił poparcie niemal całego Reichstagu. Gdy na początku grudnia chciał rządzić dalej wbrew parlamentowi, nawet za cenę konfliktu z nazistami i komunistami na ulicach, Schleicher przedstawił na posiedzeniu rządu wyniki gry sztabowej przeprowadzonej przez jego ministerstwo. Wynikało z nich, że w razie wojny domowej armia nie poradzi sobie jednocześnie z nazistami i komunistami, a przy tym nie zdoła obronić granic, gdyby sytuację wykorzystali sąsiedzi. Ministrowie opowiedzieli się przeciw Papenowi i Hindenburg, choć niechętnie, 3 grudnia 1932 roku powołał na kanclerza samego Schleichera, który zachował też resort Reichswehry.

Nowy kanclerz chciał oprzeć rząd na tak zwanym „froncie poprzecznym”: na związkach zawodowych, zarówno socjaldemokratycznych, jak i chrześcijańskich, oraz na umiarkowanym skrzydle NSDAP. Jego nadzieją był Gregor Strasser, szef organizacji partyjnej nazistów, któremu według większości relacji zaproponował stanowisko wicekanclerza i premiera Prus. Hitler nie dopuścił do rozłamu, a 8 grudnia Strasser złożył funkcje partyjne i wycofał się z polityki. Schleicher ogłosił program robót publicznych, cofnął część cięć płac i zasiłków wprowadzonych przez Papena i mianował specjalnego komisarza do spraw tworzenia miejsc pracy. Socjaldemokraci nie ufali generałowi, a wielcy właściciele ziemscy ze wschodnich prowincji, z którymi Hindenburg czuł się związany, zwrócili się przeciw niemu, gdy jego rząd nie chciał kontynuować hojnej pomocy dla zadłużonych majątków i zaczęły wychodzić na jaw nadużycia w programie tak zwanej pomocy dla Wschodu (Osthilfe).

Upadek

Tymczasem obalony Papen szukał zemsty. 4 stycznia 1933 roku spotkał się w Kolonii z Hitlerem w domu bankiera Kurta von Schrödera i zaczęły się rozmowy o wspólnym rządzie. Papen miał wciąż ucho prezydenta, a Oskar von Hindenburg i szef kancelarii Otto Meissner przechodzili na jego stronę. Schleicher, który nie miał większości w Reichstagu, poprosił prezydenta o rozwiązanie parlamentu i odroczenie wyborów, czyli o to samo, czego miesiąc wcześniej odmówił Papenowi. Hindenburg się nie zgodził. 28 stycznia 1933 roku Schleicher podał się do dymisji, a 30 stycznia Hindenburg powołał Hitlera na kanclerza, z Papenem jako wicekanclerzem. Według relacji z rozmowy z prezydentem Schleicher, któremu najbardziej zależało na tym, by armia nie trafiła w ręce Papena, sam doradził mu na odchodne powołanie Hitlera.

Jego rządy trwały 57 dni. Były ostatnią próbą stworzenia rządu, który opierałby się na wojsku i prezydencie, a nie na Hitlerze. Historycy do dziś spierają się, czy plan Schleichera miał jakiekolwiek szanse, ale większość zgadza się, że jego metody, intrygi i obalanie kolejnych rządów zza kulis podważyły resztki zaufania do republiki i przygotowały grunt, na którym naziści doszli do władzy.

Śmierć

Po odejściu z urzędu Schleicher wycofał się do prywatnego życia w willi w Neubabelsbergu pod Poczdamem, gdzie mieszkał z żoną Elisabeth, z domu von Hennigs, rozwiedzioną żoną swojego kuzyna, którą poślubił w 1931 roku. Zachował jednak kontakty i nie krył się z krytyką nowego rządu, co docierało do nazistów.

30 czerwca 1934 roku, w czasie nocy długich noży, gdy Hitler rozprawiał się z przywódcami SA, do willi weszli uzbrojeni ludzie w cywilu, według większości źródeł z SS. Około wpół do jedenastej przed południem zastrzelili Schleichera w jego gabinecie. Jego żona została śmiertelnie ranna i zmarła w drodze do szpitala. Tego samego dnia zamordowano jego dawnego współpracownika, generała Ferdinanda von Bredowa, a także Gregora Strassera. Rząd ogłosił, że Schleicher spiskował z Röhmem i z obcym mocarstwem, czyli z ambasadorem Francji André François-Ponceta, przeciw państwu i stawiał opór przy aresztowaniu. Historycy uznają te oskarżenia za wymyślone. 3 lipca rząd przyjął ustawę, która uznała zabójstwa z tych dni za „zgodne z prawem działania w obronie państwa”.

Reichswehra przyjęła zamordowanie dwóch swoich generałów w milczeniu. Armia była zadowolona, że Hitler rozbił SA, która chciała ją zastąpić, a miesiąc później, po śmierci Hindenburga, żołnierze złożyli przysięgę osobiście Hitlerowi. Dopiero pod naciskiem części oficerów, wśród których był stary feldmarszałek August von Mackensen, Hitler na początku 1935 roku przyznał w gronie generałów, że Schleichera i Bredowa zastrzelono „przez pomyłkę”, a ich nazwiska przywrócono na listy honorowe pułków.

Znaczenie

Schleicher jest jedną z kluczowych postaci ostatnich lat Republiki Weimarskiej i jednym z najbardziej typowych przedstawicieli pokolenia oficerów, którzy nigdy nie zaakceptowali demokracji parlamentarnej. Nie był nazistą ani zwolennikiem dyktatury Hitlera. Chciał silnego państwa autorytarnego, w którym rzeczywistą władzę mają prezydent i armia, a masowy ruch narodowych socjalistów służy za źródło rekrutów i poparcia. Ten rachunek, podzielany przez Papena i otoczenie Hindenburga, okazał się katastrofalnie błędny: to Hitler wykorzystał konserwatystów, a nie odwrotnie.

Dla drogi do drugiej wojny światowej znaczenie Schleichera polega przede wszystkim na tym, że jako architekt rządów prezydenckich pomógł wyłączyć Reichstag z rządzenia jeszcze przed 1933 rokiem. Gdy Hitler został kanclerzem, instrumenty władzy dekretowej i przyzwyczajenie elit do rządzenia z pominięciem parlamentu były już gotowe. Tajna współpraca Reichswehry z Armią Czerwoną, w której Schleicher uczestniczył, przygotowała zaś kadry i doświadczenia, z których Hitler skorzystał, gdy jawnie zrzucił ograniczenia wersalskie. Śmierć Schleichera w nocy długich noży była natomiast pierwszym wyraźnym sygnałem, że nowy reżim nie cofnie się przed mordowaniem nawet generałów i byłych kanclerzy, a armia, która to przemilczała, związała swój los z Hitlerem.