Schleicher kanclerzem Niemiec

3 grudnia 1932 roku prezydent Rzeszy Paul von Hindenburg mianował kanclerzem generała Kurta von Schleichera, dotychczasowego ministra Reichswehry. Po raz pierwszy od czasów Lea von Capriviego, kanclerza w latach 1890–1894, Niemcami miał kierować generał. Schleicher od lat był najważniejszym politykiem w mundurze: to on wymyślił rządy prezydenckie, w 1930 roku podsunął Hindenburgowi Heinricha Brüninga, a w 1932 roku obalił go i zastąpił Franzem von Papenem. Teraz obalił także Papena i sam musiał wyjść zza kulis. Chciał rozbić NSDAP, oderwać od Adolfa Hitlera jego umiarkowane skrzydło i oprzeć rząd na „froncie poprzecznym” od związków zawodowych po część nazistów. Nie udało mu się nic z tych rzeczy. Jego gabinet, ostatni rząd Republiki Weimarskiej przed Hitlerem, przetrwał niespełna dwa miesiące.

Upadek Papena

Po wyborach z 6 listopada 1932 roku żaden rząd nie mógł liczyć na większość w Reichstagu. NSDAP straciła wprawdzie dwa miliony głosów, ale razem z komunistami nadal miała ponad połowę mandatów. Papen podał się do dymisji 17 listopada, a rozmowy Hindenburga z Hitlerem skończyły się 24 listopada odmową prezydenta. Hitler żądał urzędu kanclerza z pełnią władzy prezydenckiej, Hindenburg nie chciał mu jej dać.

Papen miał na to własną odpowiedź. Razem z ministrem spraw wewnętrznych Wilhelmem von Gaylem przygotował plan, który nazywano stanem wyjątkowym państwa: rozwiązać Reichstag, odłożyć wybory na czas nieokreślony, rządzić dekretami przy pomocy wojska i policji, a w końcu zmienić konstytucję w duchu autorytarnym. Wymagało to złamania konstytucji, która nakazywała przeprowadzenie wyborów w ciągu 60 dni od rozwiązania parlamentu. Schleicher uważał ten plan za niebezpieczny. Wierzył, że da się uzyskać tolerancję Reichstagu, jeśli rząd przyciągnie część NSDAP. Ostatni spór rozegrał się 1 grudnia wieczorem w gabinecie prezydenta. Papen przedstawił swój plan, Schleicher swój. Hindenburg opowiedział się za Papenem i polecił mu utworzyć nowy rząd.

Schleicher miał jednak w ręku armię. Rano 2 grudnia na posiedzeniu rządu jego najbliższy współpracownik, podpułkownik Eugen Ott, przedstawił wyniki gry sztabowej, przeprowadzonej w ministerstwie Reichswehry jeszcze w listopadzie, po wspólnym strajku komunistów i nazistów w berlińskiej komunikacji miejskiej. Wynikało z niej, że w razie wojny domowej Reichswehra i policja nie poradziłyby sobie jednocześnie z SA i komunistami, z generalnym strajkiem i z obroną granic, gdyby sytuację wykorzystała Polska. Wniosek brzmiał: minister Reichswehry musi zapobiec ogłoszeniu wojskowego stanu wyjątkowego. Wielu historyków uważa, że gra wojenna była przygotowana właśnie po to, by obalić Papena. Ministrowie, i tak niechętni ryzykownemu planowi, odwrócili się od kanclerza.

Papen udał się do prezydenta i zaproponował, by zamiast niego odwołać ministra Reichswehry. Hindenburg odmówił. Według wspomnień Papena powiedział mu ze łzami w oczach, że jest za stary, by na koniec życia brać na siebie odpowiedzialność za wojnę domową, „więc musimy w imię Boże pozwolić panu von Schleicherowi spróbować szczęścia”. Następnego dnia, 3 grudnia, w południe zebrał się po raz ostatni rząd Papena, a kwadrans później pierwszy rząd Schleichera. Papen odchodził z poczuciem krzywdy wobec człowieka, którego jeszcze niedawno uważał za przyjaciela. To uczucie miało zaważyć na wydarzeniach następnych tygodni.

Generał kanclerzem

Gabinet Schleichera był w gruncie rzeczy gabinetem Papena bez Papena. Pozostali w nim minister spraw zagranicznych Konstantin von Neurath, minister finansów Lutz Schwerin von Krosigk, minister sprawiedliwości Franz Gürtner, minister poczty i komunikacji Paul von Eltz-Rübenach i kilku innych. Gayla zastąpił w ministerstwie spraw wewnętrznych Franz Bracht, a ministrem pracy został prezes urzędu pośrednictwa pracy Friedrich Syrup. Schleicher zatrzymał dla siebie ministerstwo Reichswehry. Nowym, ważnym urzędem był komisarz Rzeszy do spraw tworzenia miejsc pracy. Objął go Günther Gereke, działacz samorządu gmin wiejskich i autor planu robót publicznych finansowanych kredytem.

Opinia publiczna przyjęła zmianę z ulgą, bo Papen, szef „gabinetu baronów”, był niepopularny niemal wszędzie. Schleicher na pierwszym posiedzeniu rządu odnotował z satysfakcją, że wielu ludzi uważa jego nominację za odprężenie. Generał chciał zerwać z wizerunkiem rządu reakcji. 15 grudnia w przemówieniu radiowym, które zastąpiło exposé w Reichstagu, przedstawił się jako „socjalny generał”: zapowiedział, że jego program ma w gruncie rzeczy jeden punkt, tworzenie miejsc pracy, i że nie jest zwolennikiem ani kapitalizmu, ani socjalizmu. Rząd cofnął część obniżek płac i zasiłków wprowadzonych przez Papena i przygotował kredyty na roboty publiczne, z których po 1933 roku chwalił się Hitler.

W polityce zagranicznej Schleicher odniósł sukces, który przypisuje się niemal wyłącznie jego rządowi. 11 grudnia 1932 roku w Genewie przedstawiciele Wielkiej Brytanii, Francji, Włoch, Stanów Zjednoczonych i Niemiec uznali w deklaracji zasadę równouprawnienia Niemiec w dziedzinie zbrojeń „w ramach systemu zapewniającego bezpieczeństwo wszystkim narodom”. Niemcy, które jesienią opuściły konferencję rozbrojeniową, wróciły do niej. W praktyce mocarstwa przyznały, że wojskowe postanowienia traktatu wersalskiego nie będą obowiązywać wiecznie. Według relacji z jego spotkania z niemieckimi dziennikarzami w połowie stycznia 1933 roku Schleicher zapowiadał nawet przywrócenie poboru najpóźniej wiosną 1934 roku.

Front poprzeczny

Najważniejszy był jednak plan polityczny. Schleicher nie miał w Reichstagu żadnej własnej partii. Chciał zdobyć tolerancję parlamentu, budując oparcie w miejscu, gdzie nikt go nie szukał: w związkach zawodowych, zarówno chrześcijańskich, jak i socjaldemokratycznych, w organizacjach kombatanckich i w umiarkowanym skrzydle NSDAP. Tę koncepcję nazwano frontem poprzecznym (Querfront), bo miała przecinać w poprzek podziały między lewicą a prawicą. Część historyków uważa, że generał traktował ją poważnie, inni, że była przede wszystkim straszakiem, który miał zmusić Hitlera do poparcia rządu.

Kluczową postacią był Gregor Strasser, szef organizacji partyjnej NSDAP, uważany za najpoważniejszego polityka w otoczeniu Hitlera. Strasser był zwolennikiem wejścia do rządu nawet bez urzędu kanclerza dla Hitlera i obawiał się, że strategia „wszystko albo nic” zniszczy partię, która właśnie straciła dwa miliony wyborców, a 4 grudnia poniosła kolejne straty w wyborach komunalnych w Turyngii. Na początku grudnia, według większości relacji 3 grudnia, Schleicher zaproponował mu urząd wicekanclerza i premiera Prus. Świadkowie z tego okresu szacowali później, że w razie rozłamu za Strasserem mogło pójść od 60 do 100 spośród 196 posłów NSDAP.

Hitler dowiedział się o rozmowach i natychmiast zareagował. 5 grudnia na naradzie kierownictwa w hotelu Kaiserhof odrzucił udział w rządzie Schleichera, a 7 grudnia doszło do ostrej konfrontacji między nim a Strasserem. Hitlera wspierali Hermann Göring i Joseph Goebbels, rywale Strassera. 8 grudnia Strasser niespodziewanie złożył wszystkie funkcje partyjne w liście do Hitlera, ale nie wystąpił z NSDAP i nie stanął na czele żadnej frakcji. Wyjechał na urlop do Włoch. Hitler objeżdżał w tym czasie okręgi partyjne, zebrał od posłów i gauleiterów deklaracje lojalności, a kierownictwo organizacji partyjnej przejął osobiście, opierając się na Rudolfie Heßu i Robercie Leyu. Rozłam, na którym opierał się plan Schleichera, nie nastąpił.

Ze związkami poszło niewiele lepiej. Przewodniczący socjaldemokratycznej centrali związkowej Theodor Leipart był gotów rozmawiać z generałem, ale kierownictwo SPD uważało Schleichera za człowieka, który w lipcu pomógł obalić socjaldemokratyczny rząd Prus, i zabroniło jakiejkolwiek współpracy. Chrześcijańskie związki były życzliwsze, ale same nie mogły zapewnić rządowi poparcia.

Rządy bez parlamentu

Nowy Reichstag zebrał się 6 grudnia i obradował tylko kilka dni. Ponownie wybrał na przewodniczącego Göringa, uchwalił amnestię dla sprawców przestępstw politycznych i zmienił, większością potrzebną do zmiany konstytucji, przepisy o zastępstwie prezydenta: w razie śmierci lub niezdolności Hindenburga miał go zastępować nie kanclerz, lecz prezes Sądu Rzeszy. Był to wyraz nieufności wobec ambicji generała. 9 grudnia parlament odroczył się bez określonego terminu, co dawało Schleicherowi czas. Generał liczył, że w ciągu kilku miesięcy pierwsze efekty robót publicznych i rozkład NSDAP poprawią jego pozycję.

Czas działał jednak przeciw niemu. Każda grupa, którą chciał pozyskać, nie ufała mu, a ci, na których dotąd opierał się Hindenburg, odwracali się od niego. Przemysłowcy obawiali się „czerwonego generała”, który rozmawia ze związkami. Wielcy właściciele ziemscy ze wschodnich prowincji, z którymi prezydent czuł się związany, protestowali przeciw jego polityce celnej i przeciw zapowiedziom podziału zbankrutowanych majątków między osadników. 11 stycznia 1933 roku przywódcy Związku Rolników Rzeszy w obecności Hindenburga oskarżyli rząd o zdradę interesów rolnictwa. W tym samym czasie w Reichstagu rozgorzała afera wokół nadużyć w programie pomocy dla Wschodu (Osthilfe) i wokół majątku Neudeck, podarowanego prezydentowi w 1927 roku i zapisanego na jego syna. Hindenburg czuł się w nią wplątany.

Najgroźniejsza była jednak zemsta Papena. 4 stycznia 1933 roku w domu bankiera Kurta von Schrödera w Kolonii Papen spotkał się z Hitlerem. Rozmowa rozpoczęła trwające kilka tygodni negocjacje o wspólnym rządzie, prowadzone za plecami kanclerza. Papen nadal miał swobodny dostęp do prezydenta i od 9 stycznia informował go o swoich rozmowach. 15 stycznia NSDAP, rzucając wszystkie siły na kampanię w maleńkim kraju Lippe, zdobyła tam 39,5 procent głosów, a jej propaganda przedstawiła ten wynik jako koniec kryzysu partii. Kilka dni później Schleicher przyznał, że opcja Strassera upadła.

Generałowi zostało tylko to, co miesiąc wcześniej odebrał Papenowi: rozwiązanie parlamentu i odroczenie wyborów, czyli złamanie konstytucji. 23 stycznia poprosił o to Hindenburga, gdy z partii dochodziły zapowiedzi wotum nieufności na najbliższym posiedzeniu Reichstagu. Prezydent odmówił. 28 stycznia Schleicher ponowił prośbę, usłyszał tę samą odpowiedź i podał się do dymisji. Dwa dni później kanclerzem został Hitler, a wicekanclerzem Papen.

Znaczenie

Rząd Schleichera był ostatnią próbą powstrzymania Hitlera od władzy przy pomocy instrumentów, które sam generał stworzył: zaufania prezydenta, dekretów z artykułu 48 i armii. Historycy do dziś spierają się, czy jego plan miał jakiekolwiek szanse. Jedni widzą w nim ostatnią szansę Weimaru, inni intryganta, który podkopał republikę i zlekceważył Hitlera. Niezależnie od oceny jego klęska pokazała, jak bardzo los Niemiec zależał już tylko od decyzji jednego, 85-letniego człowieka i kilku jego doradców. Gdy generał stracił zaufanie Hindenburga, nie miał na czym się oprzeć.

Z rządów Schleichera Hitler przejął kilka rzeczy gotowych. Program robót publicznych, który po 1933 roku stał się częścią legendy o cudzie gospodarczym III Rzeszy, został przygotowany przez Gerekego. Deklaracja z 11 grudnia 1932 roku dała Niemcom międzynarodowe uznanie zasady równouprawnienia w zbrojeniach, na które Hitler powoływał się, gdy w październiku 1933 roku wyprowadził Niemcy z konferencji rozbrojeniowej i z Ligi Narodów, a w marcu 1935 roku przywrócił pobór. Sam Schleicher wycofał się z polityki, ale wkrótce zaczął krytykować nowy rząd i budować kontakty z niezadowolonymi. 30 czerwca 1934 roku, w czasie nocy długich noży, został zastrzelony razem z żoną w swoim domu w Neubabelsbergu. Tego samego dnia zginął Gregor Strasser.