Brytyjczycy wracają do Hongkongu

30 sierpnia 1945 roku w południe do portu Victoria, między wyspą Hongkong a Koulunem, wpłynął brytyjski krążownik HMS „Swiftsure” z kontradmirałem Cecilem Harcourtem na pokładzie. Za nim weszły inne okręty brytyjskiego zespołu, a nad portem krążyły samoloty z lotniskowców. Japoński garnizon nie stawiał oporu: dwa tygodnie wcześniej cesarz Hirohito ogłosił przez radio, że Japonia przyjmuje warunki aliantów. Dla Brytyjczyków był to powrót do kolonii, którą utracili w Boże Narodzenie 1941 roku, dla mieszkańców Hongkongu – koniec okupacji nazywanej później po prostu „trzema latami i ośmioma miesiącami”.

Często pisze się, że brytyjska eskadra „wyzwoliła” Hongkong. Określenie to utrwaliła tradycja kolonii, w której 30 sierpnia aż do 1997 roku obchodzono jako Dzień Wyzwolenia. Trzeba jednak pamiętać, że 30 sierpnia nie doszło do walk o miasto: Brytyjczycy przejęli je od Japończyków, którzy już skapitulowali, a formalny akt kapitulacji japońskich sił w Hongkongu podpisano dopiero 16 września.

Kolonia pod okupacją

Okupacja zaczęła się po osiemnastodniowej bitwie o Hongkong, którą Japończycy rozpoczęli 8 grudnia 1941 roku. Hongkong stał się terytorium okupowanym, rządzonym przez japońskiego gubernatora generalnego; od lutego 1945 roku był nim generał porucznik Hisakazu Tanaka, jednocześnie dowódca 23 Armii w Kantonie. Dolar hongkoński zastąpiono jenem wojskowym, który pod koniec wojny był niemal bezwartościowy. Żandarmeria wojskowa Kempeitai aresztowała, torturowała i rozstrzeliwała podejrzanych o współpracę z aliantami.

Brakowało żywności, więc okupanci deportowali bezrobotnych i „zbędnych” mieszkańców do Chin kontynentalnych. Według powszechnie przyjmowanych szacunków ludność kolonii spadła z około 1,6 miliona w 1941 roku do około 600 tysięcy w 1945 roku. Liczba cywilów zabitych przez Japończyków jest sporna; najczęściej podaje się około 10 tysięcy ofiar egzekucji, nie licząc zmarłych z głodu i chorób. W obozie internowania Stanley, na południu wyspy, przetrzymywano około 2,5 tysiąca cywilów z państw alianckich, a w obozach Sham Shui Po i Argyle Street – jeńców wojennych. Wielu z nich zmarło z niedożywienia i chorób.

Opór stawiały przede wszystkim dwie siły. Brytyjska Grupa Pomocy Armii (British Army Aid Group), działająca z wolnych Chin, organizowała ucieczki jeńców i zbierała informacje wywiadowcze. W Nowych Terytoriach operowali komunistyczni partyzanci z Kolumny Wschodniej Rzeki (Dongjiang), którzy ratowali m.in. zestrzelonych lotników amerykańskich. Od 1942 roku Hongkong był też celem nalotów lotnictwa amerykańskiego; największy, przeprowadzony przez samoloty z lotniskowców 16 stycznia 1945 roku, trafił także w dzielnice mieszkalne i w obóz Stanley.

Spór o to, kto przyjmie kapitulację

Przyszłość Hongkongu była przedmiotem sporu między aliantami. Prezydent Franklin Delano Roosevelt był przeciwnikiem kolonializmu i w czasie wojny sugerował, że kolonia powinna wrócić do Chin. Rząd Czang Kaj-szeka liczył na to, że Japończycy w Hongkongu skapitulują przed Chińczykami. Według Rozkazu ogólnego nr 1, który ustalał, komu poddadzą się japońskie oddziały w poszczególnych regionach, Hongkong leżał w strefie chińskiej, gdzie kapitulację przyjmował Czang jako naczelny dowódca alianckich sił na chińskim teatrze działań. Brytyjczycy uważali jednak, że chodzi o ich terytorium, a nie o część Chin.

Rząd Clementa Attleego, który od kilku tygodni rządził w Londynie, zwrócił się w tej sprawie do prezydenta Harry’ego Trumana. Według amerykańskich i brytyjskich dokumentów Truman w drugiej połowie sierpnia poparł stanowisko Londynu, oczekując w zamian, że port będzie dostępny dla sił chińskich i amerykańskich zmierzających w głąb Chin. Czang zaprotestował, ostatecznie jednak przystał na kompromis: Harcourt miał przyjąć kapitulację zarówno w imieniu rządu brytyjskiego, jak i jako przedstawiciel Czang Kaj-szeka. Historycy zgodnie podkreślają, że Brytyjczycy chcieli jak najszybciej znaleźć się w kolonii, zanim pojawią się w niej wojska chińskie.

Gimson wychodzi z obozu

Pierwszym przedstawicielem brytyjskiej władzy, który po kapitulacji Japonii zgłosił swoje prawa, był sekretarz kolonii Franklin Gimson. Przybył do Hongkongu 7 grudnia 1941 roku, dzień przed japońskim atakiem, a od 1942 roku był najwyższym rangą Brytyjczykiem w obozie Stanley; gubernatora Marka Younga Japończycy wywieźli na Tajwan, a potem do Mandżurii. Gdy po 15 sierpnia do obozu dotarła wiadomość o kapitulacji Japonii, Gimson zaczął przygotowywać tymczasową administrację. 23 sierpnia otrzymał od brytyjskiego ambasadora w Chongqingu Horace’a Seymoura polecenie objęcia władzy w imieniu Korony. Wyszedł z obozu, został zaprzysiężony jako pełniący obowiązki gubernatora i urządził biuro w budynku dawnej misji francuskiej w Victorii. W ostatnich dniach sierpnia (w źródłach pojawia się data 27 lub 28 sierpnia) ogłosił przez radio utworzenie tymczasowego rządu.

Władza Gimsona była w dużej mierze symboliczna. Brytyjczycy nie mieli w kolonii żołnierzy ani policji, a porządku nadal musieli pilnować Japończycy. W mieście dochodziło do grabieży, a w Nowych Terytoriach partyzanci atakowali japońskie posterunki. Mimo to gest Gimsona miał znaczenie polityczne: gdy pojawiła się eskadra Harcourta, w Hongkongu działała już brytyjska administracja.

Eskadra Harcourta

Do odzyskania kolonii Brytyjczycy wyznaczyli część Brytyjskiej Floty Pacyfiku admirała Bruce’a Frasera. Zespół zadaniowy 111.2 pod dowództwem Harcourta, dowódcy 11 Eskadry Lotniskowców, zebrał się w Zatoce Subic na Filipinach. Należały do niego lotniskowce, w tym HMS „Indomitable”, na którym Harcourt początkowo miał flagę, oraz HMS „Venerable”, krążowniki „Swiftsure” i „Euryalus”, kanadyjski krążownik pomocniczy HMCS „Prince Robert”, niszczyciele, trałowce, okręty podwodne i statek szpitalny. 29 sierpnia dołączył do niego zespół z pancernikiem HMS „Anson” i lotniskowcem „Vengeance”. Tego dnia Brytyjczycy nawiązali łączność radiową z japońskim dowództwem w Hongkongu i zrzucili nad miastem instrukcje dotyczące kapitulacji.

Brytyjski wywiad ostrzegał, że na wyspie Lamma, na południowy zachód od Hongkongu, znajduje się baza japońskich łodzi wybuchowych typu Shin’yō, przeznaczonych do samobójczych ataków na okręty. Dlatego 30 sierpnia Harcourt przeniósł flagę na krążownik „Swiftsure” i wprowadził zespół do portu w pełnej gotowości bojowej, za trałowcami oczyszczającymi tor wodny. Gdy jedna z łodzi odbiła od nabrzeża, samoloty z lotniskowców zaatakowały bazę, według zestawień marynarki japońskiej jedną łódź zatopiono, a drugą wyrzucono na brzeg; zginęło kilku Japończyków. Według relacji japońskich łódź, która wywołała alarm, płynęła jedynie z meldunkiem, że z łodzi zdjęto już ładunki wybuchowe. Szczegóły incydentu różnią się w zależności od źródła.

Po wejściu do portu marynarze i żołnierze piechoty morskiej zeszli na ląd, obsadzili stocznię marynarki i kluczowe punkty miasta. Harcourt wraz z Gimsonem odwiedził obóz Stanley, gdzie internowani powitali go owacyjnie. W raporcie pisał, że flagę brytyjską ukrył przez całą okupację w pościeli były marynarz i że mimo widocznych na każdej twarzy skutków niedożywienia nastroje były wyjątkowo dobre. Uwolniono także jeńców w Sham Shui Po. 1 września Harcourt utworzył administrację wojskową i sam stanął na jej czele; Gimson, wyczerpany internowaniem, kilka tygodni później wyjechał do Wielkiej Brytanii. W połowie września przybyła brytyjska 3 Brygada Komandosów, która przejęła ochronę porządku od marynarzy.

Kapitulacja 16 września i co dalej

Formalny akt kapitulacji podpisano 16 września 1945 roku w Government House, rezydencji gubernatorów. W imieniu Japończyków dokument podpisali generał major Umekichi Okada i wiceadmirał Ruitarō Fujita, którzy oddali Harcourtowi swoje miecze. Harcourt przyjął kapitulację w imieniu rządu brytyjskiego i Czang Kaj-szeka, a ceremonii przyglądali się przedstawiciele Chin i Stanów Zjednoczonych. Generał Tanaka, były gubernator, został później osądzony przez Amerykanów w Szanghaju, a następnie przez chiński trybunał i rozstrzelany w Kantonie w 1947 roku.

Administracja wojskowa Harcourta rządziła kolonią do maja 1946 roku, kiedy z niewoli wrócił gubernator Young i przywrócono rządy cywilne. Ludność szybko napływała z powrotem z Chin: według szacunków na początku 1946 roku kolonia liczyła już około miliona mieszkańców. Wielka Brytania zachowała Hongkong jeszcze przez ponad pół wieku, do 1997 roku.

Powrót Brytyjczyków do Hongkongu był jednym z pierwszych sprawdzianów tego, co alianci zamierzali zrobić z koloniami odebranymi Japonii. Podczas gdy w Indochinach i Holenderskich Indiach Wschodnich ruchy narodowe ogłaszały niepodległość, Londyn zdołał – dzięki szybkiej decyzji i amerykańskiemu poparciu – odzyskać swój najważniejszy port na wybrzeżu Chin bez udziału wojsk chińskich. Spór z Czang Kaj-szekiem pozostawił jednak ślad w stosunkach brytyjsko-chińskich, a wkrótce los Hongkongu zaczęła kształtować wojna domowa w Chinach, z której uciekinierzy zasilili ludność kolonii w kolejnych latach.