Kapitulacja Armii Kwantuńskiej

22 sierpnia 1945 roku na lotnisku w Port Arturze wylądowało dziesięć radzieckich samolotów transportowych. Wysiadło z nich około dwustu żołnierzy pod dowództwem generała porucznika Władimira Iwanowa, zastępcy dowódcy Frontu Zabajkalskiego, i bez jednego strzału przejęło twierdzę, którą Rosja oddała Japonii czterdzieści lat wcześniej. Tego samego dnia desant zajął pobliski port Dalian (dawny Dalny, japoński Dairen). Był to ostatni akt kapitulacji Armii Kwantuńskiej – największego zgrupowania lądowego Japonii, które od 1931 roku rządziło Mandżurią. W ciągu kilku dni po ogłoszeniu przez cesarza decyzji o zakończeniu wojny jej żołnierze w całym północno-wschodnim kraju składali broń przed Armią Czerwoną.

Pod tą datą kalendaria zapisują, że „armie japońskie poddają się Armii Czerwonej w Mandżurii”. To uproszczenie: kapitulacja nie była jednym aktem jednego dnia, lecz procesem rozciągniętym na 16–22 sierpnia. Rozkaz złożenia broni dowództwo Armii Kwantuńskiej wydało 16–17 sierpnia, warunki kapitulacji jego przedstawiciel przyjął 19 sierpnia, masowe poddawanie się zaczęło się 19–20 sierpnia, a 22 sierpnia, wraz z zajęciem Port Artura i Dalianu, Rosjanie opanowali ostatnie duże ośrodki Mandżurii. Pojedyncze oddziały walczyły jednak jeszcze po tej dacie.

Armia Kwantuńska w sierpniu 1945

Nazwa armii pochodziła od Kwantungu – dzierżawionego przez Japonię skrawka półwyspu Liaotung z Port Arturem i Dalianem, który Japonia przejęła od Rosji po wojnie 1904–1905. Z garnizonu strzegącego dzierżawy i Kolei Południowomandżurskiej Armia Kwantuńska wyrosła na samodzielną siłę polityczną: jej oficerowie zorganizowali w 1931 roku incydent mukdeński, opanowali całą Mandżurię i w 1932 roku proklamowali Mandżukuo – formalnie państwo cesarza Puyi, w praktyce zarządzane przez japońskich wojskowych. W 1939 roku to ona starła się z Armią Czerwoną i Mongołami nad Chałchin-Goł i poniosła dotkliwą porażkę.

W latach 30. Armia Kwantuńska uchodziła za elitę japońskich wojsk lądowych. W 1945 roku była już tylko jej cieniem. Od 1943 roku najlepsze dywizje, czołgi, artylerię i lotnictwo przerzucano na Pacyfik, na Filipiny, Okinawę i do Japonii właściwej. Ich miejsce zajęły jednostki sformowane w pośpiechu z rezerwistów, osadników i uczniów, często bez pełnego uzbrojenia. Dowódca armii, generał Otozō Yamada, dysponował w samej Mandżurii około 700 tysiącami żołnierzy, a wraz z wojskami w Korei, na Sachalinie i Kurylach – według różnych szacunków – około 900 tysiącami; do tego dochodziły słabe armie Mandżukuo i Mengjiangu. Według japońskich ocen wiele dywizji osiągało ledwie ułamek wartości bojowej. Plan obrony zakładał opóźnianie Rosjan w strefie przygranicznej i wycofanie głównych sił w góry południowo-wschodniej Mandżurii, w pobliże Korei.

Uderzenie z trzech stron

8 sierpnia 1945 roku Związek Radziecki, wbrew wciąż formalnie obowiązującemu paktowi o neutralności z 1941 roku, a zgodnie z obietnicą złożoną aliantom w Jałcie, wypowiedział wojnę Japonii. W nocy z 8 na 9 sierpnia trzy fronty pod naczelnym dowództwem marszałka Aleksandra Wasilewskiego – Zabajkalski Rodiona Malinowskiego, 1 Dalekowschodni Kiriłła Mierieckowa i 2 Dalekowschodni Maksima Purkajewa – uderzyły jednocześnie z zachodu przez Wielki Chingan, ze wschodu z Kraju Nadmorskiego i z północy przez Amur, rozpoczynając operację mandżurską. Po kilku dniach radzieckie zagony pancerne były setki kilometrów w głębi Mandżurii, a Armia Kwantuńska broniła się w umocnionych rejonach przygranicznych i pod Mudanjiangiem, nie mogąc odtworzyć spójnego frontu.

Od orędzia do kapitulacji (15–20 sierpnia)

15 sierpnia w południe orędzie cesarza Hirohito ogłosiło przyjęcie warunków deklaracji poczdamskiej. W Mandżurii nie przerwało ono jednak walk. 16 sierpnia Sztab Generalny Armii Czerwonej ogłosił, że oświadczenie cesarza jest jedynie ogólną deklaracją, a japońskie wojska nie otrzymały rozkazu przerwania ognia i nadal stawiają opór, wobec czego natarcie będzie kontynuowane. Tokio wysyłało tymczasem rozkazy przerwania ognia do wojsk za granicą; do sztabu Armii Kwantuńskiej w Changchun (wówczas Xinjing, stolicy Mandżukuo) poleciał książę Tsuneyoshi Takeda, by osobiście potwierdzić wolę cesarza.

W nocy z 16 na 17 sierpnia Yamada i jego sztab postanowili podporządkować się rozkazowi z Tokio. 17 sierpnia Yamada zwrócił się do Wasilewskiego z propozycją przerwania działań. Radziecki naczelny dowódca odpowiedział, że rozmowy o rozejmie nie wchodzą w grę: Japończycy mieli od 12.00 20 sierpnia przerwać ogień na całym froncie, złożyć broń i oddać się do niewoli. Do tego czasu radzieckie wojska nacierały dalej. 19 sierpnia szef sztabu Armii Kwantuńskiej generał Hikosaburō Hata przyleciał na rozmowy z radzieckim dowództwem – według relacji radzieckich na stanowisko dowodzenia 1 Frontu Dalekowschodniego, gdzie przyjęli go Wasilewski i Mierieckow – i przyjął warunki kapitulacji. Obraz kapitulacji podpisanej przez samego Yamadę w kwaterze Wasilewskiego, spotykany w części opracowań, jest uproszczeniem: dowódca Armii Kwantuńskiej wydał rozkaz złożenia broni, ale warunki uzgadniał w jego imieniu szef sztabu.

Zanim radzieckie kolumny pancerne dotarły do wielkich miast, Rosjanie wysłali tam desanty powietrzne, złożone z kilkuset żołnierzy i oficerów sztabowych, którzy mieli przejąć władzę od japońskich garnizonów i zabezpieczyć lotniska, mosty i składy. 18 sierpnia desant wylądował w Harbinie, 19 sierpnia w Mukdenie, Changchun i Jilinie. Japońskie garnizony w większości składały broń bez walki. Na lotnisku w Mukdenie radzieccy spadochroniarze zatrzymali Puyi, który po abdykacji 17/18 sierpnia czekał tam na samolot do Japonii; ostatni cesarz Mandżukuo trafił do niewoli w ZSRR. Według danych radzieckich do 19 sierpnia poddało się nieco ponad 41 tysięcy żołnierzy, a od 19–20 sierpnia Japończycy niemal wszędzie oddawali się do niewoli całymi dywizjami. Do 20 sierpnia czołówki radzieckich frontów połączyły się w środkowej Mandżurii.

22 sierpnia: Port Artur i Dalian

Ostatnim celem było południe – półwysep Liaotung z Port Arturem (Lüshunkou) i Dalianem. Dla Moskwy miał on znaczenie szczególne: w 1898 roku Rosja wydzierżawiła go od Chin i zbudowała tu bazę floty, w 1905 roku, po oblężeniu Port Artura, musiała go oddać Japonii. Porozumienie jałtańskie przyznawało Związkowi Radzieckiemu dzierżawę Port Artura jako bazy morskiej i uprzywilejowaną pozycję w porcie handlowym Dalian. 22 sierpnia na lotnisku w Port Arturze wylądował desant generała Iwanowa, a równolegle desant powietrzny zajął Dalian; w kolejnych dniach dotarły tam oddziały lądowe Frontu Zabajkalskiego i okręty Floty Oceanu Spokojnego. Japoński garnizon twierdzy złożył broń bez walki.

Ten sam dzień przyniósł jeszcze dwa wydarzenia, które pokazują, jak daleko sięgały radzieckie zamiary. 22 sierpnia Józef Stalin odwołał przygotowywany desant na północną część Hokkaido – po tym, jak prezydent Harry Truman odmówił mu prawa do przyjęcia kapitulacji Japończyków na wyspie. Tego samego dnia u wybrzeży Hokkaido zatonęły statki ewakuujące japońskich uchodźców z południowego Sachalinu, zaatakowane – jak się przyjmuje – przez radzieckie okręty podwodne; według japońskich szacunków zginęło około 1,7 tysiąca ludzi. W Korei radziecki desant zajął 22 sierpnia bez walki port Wonsan (Wŏnsan), a w kolejnych dniach wojska radzieckie weszły do Phenianu i dotarły do 38 równoleżnika, który amerykański rozkaz ogólny nr 1 wyznaczył jako granicę stref przyjmowania kapitulacji.

Mimo kapitulacji walki nie wygasły od razu. Część japońskich oddziałów, odciętych od łączności lub niewierzących w rozkaz, broniła się jeszcze w umocnionych rejonach przygranicznych – załoga twierdzy Hutou nad Ussuri, według większości opracowań, do 26 sierpnia – a na Kurylach walki o Szumszu trwały do 23 sierpnia. Były to już jednak odosobnione ogniska oporu, a nie działania armii. Straty japońskie w całej kampanii pozostają sporne: według japońskich danych medycznych, przytaczanych przez historyka Alvina Cooxa, zginęło 21 389 żołnierzy, strona radziecka podawała 83 737 zabitych. Radziecka historiografia zamykała zresztą operację dopiero 2 września, w dniu podpisania aktu kapitulacji Japonii.

Jednostka 731 zaciera ślady

Wśród formacji, które Armia Kwantuńska ewakuowała w pierwszej kolejności, była Jednostka 731 – ośrodek badań nad bronią biologiczną w Pingfangu pod Harbinem, kierowany przez generała Shirō Ishiiego. Prowadzono w nim zbrodnicze eksperymenty na ludziach: według najczęściej przyjmowanych w literaturze szacunków w samym Pingfangu zginęło co najmniej 3 tysiące więźniów, głównie Chińczyków, ale także Rosjan, Koreańczyków i Mongołów; niektóre relacje dawnych członków jednostki mówią o znacznie większej liczbie. Zarazy wywoływane w terenie przez ten i pokrewne oddziały pochłonęły, według różnych szacunków, dziesiątki, a nawet setki tysięcy ofiar.

Gdy 9 sierpnia ruszyło radzieckie natarcie, jednostka otrzymała rozkaz zatarcia śladów. Według powojennych relacji jej członków i świadków więźniów, którzy pozostawali w Pingfangu, zabito, a ich ciała spalono; nie odnaleziono ocalałych. Budynki wysadzono w powietrze, dokumentację w większości zniszczono, a personel wraz z rodzinami ewakuowano koleją na południe, do Korei i dalej do Japonii. Większość kierownictwa, z Ishiim na czele, uniknęła radzieckiej niewoli; w zamian za wyniki badań Amerykanie zapewnili im później bezkarność. Kilkunastu członków jednostki i pokrewnych formacji, którzy trafili w ręce radzieckie, osądzono w procesie chabarowskim w 1949 roku – na ławie oskarżonych zasiadł wówczas także sam Yamada.

Jeńcy

Liczbę żołnierzy, którzy w Mandżurii, północnej Korei, na Sachalinie i Kurylach trafili do niewoli radzieckiej, podaje się różnie. Strona radziecka mówiła o około 600 tysiącach jeńców w Mandżurii, w tym 148 generałach, a łącznie z pozostałymi obszarami – o blisko 640 tysiącach. Szacunki historyków wahają się od 560 do 760 tysięcy, a niektóre są jeszcze wyższe. Wśród jeńców znalazł się sam Yamada, przewieziony do Chabarowska, oraz Hata i niemal cały sztab Armii Kwantuńskiej.

Japońscy żołnierze spodziewali się, zgodnie z deklaracją poczdamską, rychłego powrotu do domów. Tymczasem 23 sierpnia 1945 roku, nazajutrz po zajęciu Port Artura, Państwowy Komitet Obrony ZSRR polecił wybrać spośród jeńców 500 tysięcy ludzi zdolnych do pracy i skierować ich do obozów w różnych częściach Związku Radzieckiego. Jeńcy trafili do kilkudziesięciu obozów na Syberii, Dalekim Wschodzie, w Kazachstanie i Mongolii, gdzie budowali linie kolejowe – m.in. odcinki Magistrali Bajkalsko-Amurskiej – drogi, zakłady i całe dzielnice miast, pracowali w kopalniach i przy wyrębie lasu. Pierwsza zima, 1945/1946, przy niedostatku żywności, odzieży i opału, przyniosła największą śmiertelność.

Liczby zmarłych są sporne. Według danych radzieckich zmarło około 60 tysięcy jeńców; według danych japońskiego rządu spośród około 575 tysięcy internowanych zmarło około 55 tysięcy; amerykański historyk William F. Nimmo, licząc żołnierzy i cywilnych pracowników zarejestrowanych w Mandżurii, którzy nigdy nie wrócili, doszedł do 254 tysięcy zmarłych i 93 tysięcy zaginionych. Repatriacje trwały od 1946 do 1950 roku; ostatnich jeńców, w tym skazanych w procesach, zwolniono dopiero w grudniu 1956 roku, po przywróceniu stosunków dyplomatycznych między ZSRR a Japonią. Yamada wrócił do kraju wśród nich i zmarł w 1965 roku.

Tragiczny był również los około 1,5 miliona japońskich cywilów w Mandżurii, w tym ponad 200 tysięcy osadników z rolniczych kolonii pogranicza. Pozbawieni ochrony wojska, uciekali na południe pieszo i koleją; wielu zginęło w czasie ucieczki, z rąk żołnierzy lub miejscowej ludności, z głodu i chorób zimą 1945/1946, część popełniła samobójstwa. Tysiące dzieci pozostawiono u chińskich rodzin – ich losy stały się w Japonii tematem dopiero po dziesięcioleciach.

Co nastąpiło potem

23 sierpnia Stalin rozkazem dziennym ogłosił zakończenie walk w Mandżurii, a Moskwa uczciła zwycięstwo salwami artyleryjskimi. 2 września, w dniu podpisania aktu kapitulacji Japonii na pokładzie USS Missouri, w przemówieniu radiowym przedstawił klęskę Japonii jako rewanż za porażkę Rosji w 1905 roku. Wojna, w której Armia Czerwona walczyła niespełna miesiąc, przyniosła ZSRR wszystko, co obiecano mu w Jałcie: południowy Sachalin, Kuryle, bazę w Port Arturze, współzarząd kolei mandżurskich i strefę okupacyjną w Korei.

Rosjanie pozostali w Mandżurii do wiosny 1946 roku. W tym czasie wywieźli do ZSRR jako zdobycz wojenną znaczną część wyposażenia mandżurskiego przemysłu – elektrowni, hut, fabryk i kopalń; amerykańska misja Edwina Pauleya oceniła w 1946 roku łączne straty przemysłu Mandżurii na około 2 miliardy ówczesnych dolarów. Broń i magazyny Armii Kwantuńskiej trafiły w dużej części, bezpośrednio lub pośrednio, do komunistycznych wojsk Mao Zedonga, które jeszcze w sierpniu zaczęły ścigać się z nacjonalistami Czang Kaj-szeka o przejęcie Mandżurii. Region stał się w następnych latach główną areną chińskiej wojny domowej, a zwycięstwo komunistów w Mandżurii w 1948 roku przesądziło o jej wyniku. Port Artur Związek Radziecki zwrócił Chinom dopiero w 1955 roku.

Kapitulacja Armii Kwantuńskiej zamknęła historię formacji, która przez czternaście lat była motorem japońskiej ekspansji na kontynencie azjatyckim – od incydentu mukdeńskiego, przez Mandżukuo, po wojnę z Chinami. W Korei radzieckie wojska, które przyjęły kapitulację na północ od 38 równoleżnika, utworzyły zaczątek państwa, z którego trzy lata później powstała Koreańska Republika Ludowo-Demokratyczna. Setki tysięcy jeńców wywiezionych do obozów pracy na lata obciążyły stosunki japońsko-radzieckie, a spór o Kuryle, zajęte w tych samych tygodniach, do dziś nie został rozstrzygnięty.