Kapitulacja rządu Tisy

8 maja 1945 roku, w dniu, w którym w Berlinie-Karlshorst podpisywano ostateczny akt kapitulacji III Rzeszy, w małej miejscowości Kremsmünster w Górnej Austrii zakończył się żywot innego państwa stworzonego przez Hitlera. Premier Republiki Słowackiej Štefan Tiso i czterej członkowie jego otoczenia podpisali w zabudowaniach tamtejszego opactwa benedyktynów dokument, w którym oddawali siebie, swoje rodziny i „całą politykę” rządu do dyspozycji dowódcy amerykańskiego XX Korpusu, generała porucznika Waltona Walkera. Słowacka historiografia często nazywa ten tekst aktem kapitulacji rządu słowackiego i uznaje go za formalny koniec państwa, które w rzeczywistości przestało istnieć kilka tygodni wcześniej.

Sformułowanie, że „pozostali członkowie” rządu prezydenta Jozefa Tisy skapitulowali przed XX Korpusem, jest w zasadzie trafne, wymaga jednak dwóch uściśleń. Po pierwsze, samego prezydenta w Kremsmünster już nie było – tydzień wcześniej wyjechał do Bawarii. Po drugie, Walker nie przyjmował Słowaków osobiście: w jego imieniu dokument podpisał szef sztabu korpusu, generał brygady William A. Collier, w obecności dwóch innych oficerów.

Rząd na uchodźstwie w opactwie

Republika Słowacka powstała 14 marca 1939 roku, w przeddzień zajęcia Czech przez Niemcy, ogłoszona przez sejm w Bratysławie pod presją Berlina. Jej prezydentem został w październiku 1939 roku ks. Jozef Tiso, przywódca Słowackiej Partii Ludowej. Państwo do końca pozostało sojusznikiem III Rzeszy: jego żołnierze walczyli w Polsce i na froncie wschodnim, władze same zorganizowały w 1942 roku deportację blisko 58 tysięcy Żydów do okupowanej Polski, a Słowackie Powstanie Narodowe z jesieni 1944 roku zostało stłumione przez wojska niemieckie przy aprobacie prezydenta. 5 września 1944 roku, po wybuchu powstania, Tiso powołał nowy rząd na czele z daleko z nim spokrewnionym sędzią Štefanem Tisą, który objął także resorty spraw zagranicznych i sprawiedliwości. Gabinet ten działał już w kraju okupowanym przez Wehrmacht i nie miał realnej samodzielności.

Na przełomie marca i kwietnia 1945 roku Armia Czerwona i walczące u jej boku wojska rumuńskie zbliżały się do zachodniej Słowacji. Według dziennika Štefana Tisy, opublikowanego w 2006 roku przez słowacki Instytut Pamięci Narodu, 31 marca w południe niemiecki poseł Hanns Ludin poradził słowackim politykom natychmiastowy wyjazd z Bratysławy. Po naradzie u prezydenta i wspólnym obiedzie rząd o 16.00 opuścił stolicę i wieczorem dotarł do Skalicy. Stamtąd kolumna z prezydentem i niemal wszystkimi ministrami wyruszyła 4 kwietnia po południu i 5 kwietnia przed południem dotarła do Kremsmünster. Tego samego dnia, gdy Słowacy byli w drodze, Rosjanie zajęli Bratysławę.

Opactwo w Kremsmünster, założone w VIII wieku, zostało w 1940 roku skonfiskowane przez władze nazistowskie, a jego budynki służyły różnym instytucjom Rzeszy. Teraz zamieszkała w nich słowacka „kolonia” – ministrowie, posłowie, urzędnicy, rodziny i straż licząca kilkadziesiąt ludzi. Z Kremsmünster rząd próbował podtrzymywać fikcję trwania państwa. 27 kwietnia prezydent Tiso przemówił przez niemiecką rozgłośnię Donausender, twierdząc, że wyjazd za granicę został wymuszony przez „nieprzyjacielski napór” i że państwo słowackie istnieje, skoro działają jego prezydent, rząd i organy administracji. W rzeczywistości na zajmowanych przez Armię Czerwoną ziemiach słowackich natychmiast przywracano władzę odrodzonej Czechosłowacji, reprezentowanej na Słowacji przez Słowacką Radę Narodową. Do 30 kwietnia front przeszedł przez cały kraj.

1 maja o świcie Jozef Tiso opuścił Kremsmünster z niewielką eskortą. Udał się do klasztoru kapucynów św. Anny w Altötting w Bawarii, słynnym sanktuarium maryjnym. Według relacji o jego pobycie wiedział arcybiskup Monachium kardynał Michael von Faulhaber. Premier Štefan Tiso, jak sam zapisał, nie znał nawet celu podróży prezydenta.

Amerykanie w Kremsmünster

Na początku maja do Górnej Austrii weszły oddziały amerykańskiej 3 Armii generała George’a Pattona. XX Korpus Walkera, który w kwietniu przeszedł przez Bawarię i sforsował Dunaj, na początku maja dotarł w rejon Linzu. Rankiem 5 maja Štefan Tiso zobaczył za murami klasztoru pierwszych amerykańskich żołnierzy. Następnego dnia amerykański kapitan polecił Słowakom oddać wszelką broń. W miasteczku, jak w wielu miejscach Austrii w tych dniach, doszło do grabieży; premier odnotował w dzienniku, że Amerykanie zagrozili rozstrzelaniem każdemu przyłapanemu na kradzieży, i pisał, że ich sposób postępowania wydaje mu się „ludzki”.

7 maja Tisę przyjął generał Collier. Słowacki premier opowiadał mu o historii i „państwowości” Słowaków, prosząc o ochronę dla rządu i uchodźców; Amerykanin miał zapewnić, że nic im nie grozi i że przekaże ich prośbę wyżej. Wieczorem Collier poinformował Tisę, że Walker zaakceptował jego postępowanie i oczekuje pisemnej prośby o amerykańską ochronę. Projekt tekstu przygotował sam generał. Słowacy w nocy przetłumaczyli go i sporządzili wersje słowacką i angielską.

Dokument z 8 maja

Dokument, datowany „Kremsmuenster, May 8th, 1945” i opatrzony pieczęcią urzędu premiera, był adresowany do dowódcy XX Korpusu 3 Armii USA. Štefan Tiso pisał w nim w imieniu „rządu słowackiego na uchodźstwie w Kremsmünster”, że poddaje siebie, członków rządu, ich rodziny i całą politykę rządu dowódcy korpusu, „do takiej dyspozycji, jaką uzna za mądrą i nakaże” alianckie naczelne dowództwo. Prosił o pełną ochronę armii Stanów Zjednoczonych, w których – jak podkreślał – żyła około jedna czwarta narodu słowackiego, oraz deklarował przyjęcie demokratycznych zasad rządów „ludu, przez lud i dla ludu”. Osobno prosił o ochronę dla całej słowackiej kolonii w Kremsmünster i dla rodaków na terenach zajętych przez aliantów.

Po stronie amerykańskiej podpisali generał brygady William A. Collier, pułkownik Curtis ze sztabu korpusu i kapitan piechoty David W. Allard. Po stronie słowackiej – premier Štefan Tiso, minister finansów Mikuláš Pružinský, minister gospodarki Gejza Medrický, minister oświaty Aladár Kočiš oraz poseł nadzwyczajny i minister pełnomocny Tido J. Gašpar, wieloletni szef urzędu propagandy. Według dziennika premiera Amerykanie na pytanie, czy tekst można uważać za umowę, odpowiedzieli twierdząco. Po podpisaniu oficerowie pozostali w kwaterze Słowaków do późnej nocy przy śliwowicy, koniaku i kawie.

Znaczenie dokumentu oceniane jest różnie. Część słowackich autorów nazywa go aktem kapitulacji, który z punktu widzenia prawa międzynarodowego zamknął istnienie Republiki Słowackiej. Inni zwracają uwagę, że nie była to kapitulacja wojskowa – słowackie oddziały dawno przestały walczyć albo poddały się na froncie – lecz akt podporządkowania się grupy polityków, którzy nie sprawowali już władzy nad żadnym terytorium. Dla rządu czechosłowackiego Edvarda Beneša tekst nie miał znaczenia prawnego: zgodnie z jego doktryną ciągłości republiki państwo słowackie było tworem bezprawnym, a jego przywódców należało osądzić jako zdrajców. Słowa o „demokratycznych zasadach”, wypowiedziane przez polityków partii, która od 1938 roku sprawowała rządy autorytarne, były próbą uzyskania przychylności zwycięzców.

Areszt, ekstradycja i proces

Amerykańska ochrona nie oznaczała bezkarności. Członkowie rządu zostali internowani, a w następnych miesiącach alianci, zgodnie z przyjętą zasadą wydawania podejrzanych o zbrodnie wojenne i kolaborację państwom, którym podlegali, przekazali ich Czechosłowacji. Jozefa Tisę, ukrywającego się przez kilka tygodni w Altötting, zatrzymała w czerwcu 1945 roku amerykańska policja wojskowa. Pod koniec października 1945 roku przewieziono go do praskiego więzienia Pankrác, a następnie do Bratysławy.

Proces byłego prezydenta przed Sądem Narodowym w Bratysławie rozpoczął się 2 grudnia 1946 roku. 15 kwietnia 1947 roku Tiso został uznany winnym zdrady państwa, zdrady powstania i kolaboracji – m.in. rozbicia republiki, współodpowiedzialności za deportacje Żydów i pomocy okupantom w represjach po stłumieniu powstania – i skazany na śmierć przez powieszenie. Prośba o łaskę trafiła do rządu Klementa Gottwalda, który 16 kwietnia stosunkiem głosów 17 do 6 zarekomendował jej odrzucenie; prezydent Beneš nie skorzystał z prawa łaski. Tiso został stracony w Bratysławie 18 kwietnia 1947 roku. Štefan Tiso dostał wyrok 30 lat więzienia i zmarł w 1959 roku w więzieniu w Leopoldovie. Części prominentnych działaczy reżimu, m.in. byłemu ministrowi spraw zagranicznych Ferdinandowi Ďurčanskiemu, udało się uciec za granicę; na emigracji formułowali oni tezę o prawnej ciągłości Republiki Słowackiej.

Znaczenie

Dokument z Kremsmünster był ostatnim aktem w historii państwa, które przez sześć lat istniało dzięki Hitlerowi i upadło razem z nim. W dniu, w którym Europa świętowała koniec wojny, a w Karlshorst Wehrmacht poddawał się wszystkim aliantom, garstka słowackich polityków w austriackim opactwie oddawała się na łaskę Amerykanów, licząc na łagodniejsze traktowanie niż ze strony Armii Czerwonej i odrodzonej Czechosłowacji. Nadzieja ta okazała się złudna. Słowacja wróciła do wspólnego państwa z Czechami, a rozliczenie z reżimem ludackim – proces i egzekucja prezydenta-księdza – stało się jednym z najbardziej spornych tematów słowackiej pamięci historycznej, do dziś odmiennie ocenianym przez historyków i środowiska polityczne.