Edvard Beneš

Edvard Beneš był obok Tomáša Masaryka twórcą i symbolem Czechosłowacji. Przez siedemnaście lat kierował jej polityką zagraniczną, budując system sojuszy z Francją, państwami Małej Ententy, a potem ze Związkiem Radzieckim, który miał chronić niewielkie, wielonarodowe państwo przed rewizjonizmem Niemiec i Węgier. W 1938 roku, jako prezydent, musiał patrzeć, jak ten system rozpada się w ciągu kilku tygodni, a mocarstwa w Monachium decydują o losie jego kraju bez jego udziału. W czasie wojny z Londynu kierował czechosłowacką emigracją i doprowadził do odbudowy państwa w przedmonachijskich granicach, ale za cenę związania go ze Stalinem i wypędzenia trzech milionów Niemców. W lutym 1948 roku, schorowany, ustąpił komunistom. Dla Czechów jest jedną z najważniejszych i najbardziej spornych postaci w dziejach, a dla Polaków przez całe dwudziestolecie był uosobieniem wrogiej polityki Pragi w sprawie Śląska Cieszyńskiego.

Syn chłopa z Kožlan

Urodził się 28 maja 1884 roku w miasteczku Kožlany w zachodnich Czechach jako najmłodsze, dziesiąte dziecko chłopa Matěja Beneša. Dorastał w Pradze, gdzie w latach 1896–1904 uczęszczał do gimnazjum na Vinohradach, grał w piłkę nożną w Slavii i pisał do prasy socjaldemokratycznej. Studiował filozofię na czeskim uniwersytecie w Pradze, a potem w Paryżu na Sorbonie i w Wolnej Szkole Nauk Politycznych. W 1908 roku obronił w Dijon doktorat o problemie austriackim i kwestii czeskiej. Francja stała się jego drugą ojczyzną duchową, Niemcy budziły w nim niechęć. W 1909 roku ożenił się z Anną Vlčkovą, która na jego prośbę przyjęła imię Hana. Wykładał w praskiej akademii handlowej, a po habilitacji w 1912 roku socjologię na uniwersytecie. Pod wpływem profesora Masaryka zaangażował się w politykę.

Emigracja i niepodległość

Po wybuchu wojny Beneš został jednym z organizatorów konspiracji niepodległościowej w Czechach, zwanej Maffią, i łącznikiem z Masarykiem, który wyjechał za granicę. 1 września 1915 roku, zagrożony aresztowaniem, sam przekroczył nielegalnie granicę i dotarł do Paryża. Razem z Masarykiem i słowackim astronomem i lotnikiem Milanem Rastislavem Štefánikiem stworzył Czechosłowacką Radę Narodową, której był sekretarzem generalnym. Przekonywał zachodnich polityków i dziennikarzy, że Austro-Węgry trzeba rozbić, a Czesi i Słowacy zasługują na własne państwo. Atutem tej dyplomacji był Korpus Czechosłowacki, złożony z jeńców i emigrantów, walczący w Rosji, Francji i Włoszech. W 1918 roku mocarstwa uznały Radę Narodową za przyszły rząd, a 28 października 1918 roku w Pradze proklamowano niepodległość. Beneš, mając 34 lata, został ministrem spraw zagranicznych.

Na konferencji pokojowej w Paryżu zręcznie bronił historycznych granic Czech, wraz z niemieckim pograniczem, i uzyskał dla Słowacji granicę na Dunaju, z liczną mniejszością węgierską. Zapewniał przy tym mocarstwa, że Czechosłowacja będzie czymś w rodzaju Szwajcarii, szanującej prawa mniejszości. Spór z Polską o Śląsk Cieszyński, w styczniu 1919 roku zakończony krótką wojną polsko-czechosłowacką, rozstrzygnął latem 1920 roku na swoją korzyść. Gdy Armia Czerwona szła na Warszawę, polski rząd na konferencji w Spa zgodził się na arbitraż mocarstw zamiast plebiscytu, a 28 lipca 1920 roku Rada Ambasadorów przyznała Czechosłowacji zachodnią część regionu, zamieszkaną w większości przez Polaków, wraz z Zagłębiem Karwińskim i koleją koszycko-bogumińską. W Polsce nazywano to wykorzystaniem polskiej tragedii i nie zapomniano tego Benešowi do 1938 roku.

Minister spraw zagranicznych

Beneš kierował dyplomacją Czechosłowacji w dziesięciu kolejnych rządach, a w latach 1921–1922 był też premierem. Należał do Czechosłowackiej Partii Narodowo-Socjalistycznej, lewicowej i demokratycznej, niemającej nic wspólnego z nazistami poza nazwą. Jego polityka opierała się na trzech filarach. Pierwszym była Mała Ententa, sieć sojuszy z Jugosławią i Rumunią z lat 1920–1921, wymierzona w węgierski rewizjonizm i powrót Habsburgów. Drugim była Francja, z którą Czechosłowacja zawarła sojusz w 1924 roku i traktat gwarancyjny w Locarno w 1925 roku, przy okazji traktatów lokarneńskich. Trzecim była Liga Narodów, w której Beneš był jedną z najbardziej znanych postaci: współautorem protokołu genewskiego z 1924 roku, wieloletnim członkiem Rady, a w 1935 roku przewodniczącym Zgromadzenia. Z Polską stosunki pozostały chłodne. Beneš uważał ją za państwo niestabilne i nie chciał wiązać się z jej sporami z Niemcami i Rosją, a w Warszawie, zwłaszcza w otoczeniu Józefa Piłsudskiego i Józefa Becka, uważano go za przeciwnika.

Po dojściu Hitlera do władzy Beneš szukał nowego oparcia. 16 maja 1935 roku Czechosłowacja zawarła układ o wzajemnej pomocy ze Związkiem Radzieckim, dwa tygodnie po podobnym układzie francusko-radzieckim. Zgodnie z dołączonym do niego protokołem pomoc radziecka miała jednak obowiązywać tylko wtedy, gdy wcześniej pomocy udzieli Francja. Zastrzeżenie to w 1938 roku okazało się decydujące.

Prezydent

Gdy schorowany Masaryk ustąpił, 18 grudnia 1935 roku Zgromadzenie Narodowe wybrało Beneša prezydentem. Objął urząd w chwili, gdy Partia Niemców Sudeckich Konrada Henleina zdobyła głosy dwóch trzecich Niemców w kraju, a Niemcy zbroiły się i remilitaryzowały Nadrenię. Beneš rozbudowywał armię i fortyfikacje graniczne, ale na ustępstwa wobec mniejszości niemieckiej zdecydował się późno. Po Anschlussie Austrii w marcu 1938 roku jego kraj znalazł się w niemieckich kleszczach. Henlein, zgodnie z poleceniem Hitlera, stawiał żądania nie do przyjęcia, a Wielka Brytania i Francja naciskały na Pragę, by ustępowała. W maju Beneš przeprowadził częściową mobilizację, latem przyjął brytyjskiego mediatora lorda Runcimana, a na początku września przedstawił „czwarty plan”, spełniający prawie wszystkie żądania henleinowców. Ci jednak zerwali rozmowy. W połowie września Beneš potajemnie, przez ministra Jaromíra Nečasa, sondował w Paryżu, czy kryzys nie da się zakończyć oddaniem Niemcom kilku tysięcy kilometrów kwadratowych pogranicza połączonym z przesiedleniem części Niemców. Ta propozycja, ujawniona dopiero po latach, świadczy, że on sam był gotów na ograniczone ustępstwa terytorialne.

21 września, pod groźbą, że Francja i Wielka Brytania pozostawią Czechosłowację samej sobie, rząd przyjął ich plan oddania Niemcom okręgów zamieszkanych w większości przez Niemców. Gdy w Godesbergu Hitler podniósł żądania, Beneš ogłosił 23 września powszechną mobilizację, a armia licząca ponad milion żołnierzy była gotowa do walki. 30 września Czechosłowacja otrzymała jednak gotowy układ monachijski, podpisany bez jej udziału przez Niemcy, Wielką Brytanię, Francję i Włochy. Beneš uznał, że walka w osamotnieniu, przeciw Niemcom i być może Polsce i Węgrom, doprowadziłaby do rzezi narodu, i razem z rządem przyjął dyktat. Tego samego wieczora Polska postawiła ultimatum w sprawie Zaolzia. Prezydent, na którego Berlin wywierał nacisk, ustąpił 5 października, a 22 października odleciał z żoną do Londynu. Generałowie, którzy chcieli walczyć, nigdy mu tej decyzji nie wybaczyli, a spór, czy Czechosłowacja powinna była się bronić, trwa w Czechach do dziś.

Emigracja

Brytyjski rząd zażądał od Beneša, by nie prowadził w Londynie działalności politycznej. W lutym 1939 roku wyjechał do Stanów Zjednoczonych, gdzie wykładał na University of Chicago. Tam zastała go wiadomość o zajęciu Pragi przez Niemców 15 marca 1939 roku i utworzeniu Protektoratu Czech i Moraw. Beneš wysłał protesty do rządów mocarstw i od tej chwili traktował swoją abdykację jako wymuszoną i nieważną. W lipcu wrócił do Londynu. Po wybuchu wojny utworzył Czechosłowacki Komitet Narodowy, w lipcu 1940 roku przekształcony w rząd na uchodźstwie z Benešem jako prezydentem. Wielka Brytania uznała go najpierw tymczasowo, a 18 lipca 1941 roku, razem ze Związkiem Radzieckim, w pełni. Beneš dążył do tego, by mocarstwa uznały układ monachijski za nieważny od początku. Brytyjczycy zrobili to w sierpniu 1942 roku, a Wolni Francuzi generała de Gaulle’a we wrześniu tego roku.

Z polskim rządem na uchodźstwie generała Władysława Sikorskiego Beneš w listopadzie 1940 roku podpisał deklarację o przyszłej konfederacji polsko-czechosłowackiej, a w styczniu 1942 roku jej założenia. Rozmowy grzęzły jednak w sporze o Zaolzie i w nieufności Beneša, który coraz wyraźniej stawiał na Moskwę. Gdy Stalin dał do zrozumienia, że nie życzy sobie federacji, Beneš porzucił ten projekt.

Rząd emigracyjny, chcąc pokazać aliantom, że Czesi walczą, przygotował w Anglii zamach na zastępcę protektora Rzeszy Reinharda Heydricha. Beneš osobiście popierał tę akcję, mimo ostrzeżeń konspiracji krajowej przed odwetem. 27 maja 1942 roku spadochroniarze Jozef Gabčík i Jan Kubiš ciężko ranili Heydricha w Pradze. Zmarł 4 czerwca, a Niemcy odpowiedzieli terrorem, w którym zginęły tysiące ludzi, a wieś Lidice zrównano z ziemią.

Między Londynem a Moskwą

Beneš wierzył, że po wojnie Związek Radziecki stanie się gwarantem bezpieczeństwa Czechosłowacji przed Niemcami, a ustrój radziecki będzie się stopniowo demokratyzował. 12 grudnia 1943 roku w Moskwie podpisał ze Stalinem układ o przyjaźni i powojennej współpracy, wbrew sugestiom Brytyjczyków, by nie wyprzedzać ustaleń sojuszniczych. Zgodził się na włączenie Rusi Zakarpackiej do ZSRR, co przypieczętowano w 1945 roku. Na emigracji dojrzał też w nim plan, by po wojnie usunąć z Czechosłowacji większość Niemców sudeckich, których uważał za zbiorowo winnych rozbicia państwa w 1938 roku. Alianci zaakceptowali ten zamiar.

W marcu 1945 roku Beneš poleciał przez Moskwę na wyzwolone tereny Słowacji. W Koszycach powołał rząd Frontu Narodowego, w którym komuniści objęli kluczowe resorty, a premierem był lewicowy socjaldemokrata Zdeněk Fierlinger. 16 maja 1945 roku wrócił do Pragi, witany przez tłumy. 28 października 1945 roku tymczasowe Zgromadzenie Narodowe potwierdziło go na urzędzie, a 19 czerwca 1946 roku wybrano go ponownie na prezydenta.

Wypędzenie Niemców

Na mocy tak zwanych dekretów Beneša, wydawanych przez prezydenta i rząd od 1940 roku, Niemców i Węgrów, z wyjątkiem uznanych antyfaszystów, pozbawiono obywatelstwa i skonfiskowano ich majątek. W maju 1945 roku Beneš mówił o konieczności ostatecznego „zlikwidowania” problemu niemieckiego. Wiosną i latem tego roku, jeszcze przed konferencją poczdamską, doszło do tak zwanych dzikich wypędzeń, którym towarzyszyły zbrodnie, jak marsz śmierci z Brna i masakra w Ústí nad Labem. W latach 1945–1946 z Czechosłowacji usunięto około trzech milionów Niemców, w ramach powojennych wysiedleń Niemców z Europy Środkowej. Wspólna komisja historyków czeskich i niemieckich szacuje liczbę ofiar śmiertelnych wypędzenia na od 15 do 30 tysięcy, wyższe szacunki z dawnych niemieckich publikacji nie znajdują potwierdzenia w badaniach. Dekrety pozostają przedmiotem sporu między Czechami a Niemcami i Austrią.

Luty 1948

W wyborach w maju 1946 roku komuniści Klementa Gottwalda zdobyli 38 procent głosów, a Gottwald został premierem. Beneš, ciężko chory po udarach z lat 1944–1945 i 1947, liczył, że da się utrzymać demokrację w sojuszu z Moskwą. Gdy w lipcu 1947 roku Stalin zmusił Pragę do odrzucenia planu Marshalla, mówił o „drugim Monachium”. 20 lutego 1948 roku dwunastu niekomunistycznych ministrów podało się do dymisji w proteście przeciw opanowaniu policji przez komunistów, licząc, że prezydent nie przyjmie dymisji i doprowadzi do przedterminowych wyborów. Komuniści wyprowadzili na ulice milicje robotnicze i demonstrantów, a 25 lutego Beneš, osamotniony i obawiający się wojny domowej oraz interwencji radzieckiej, przyjął dymisje i zatwierdził nowy rząd Gottwalda. 10 marca 1948 roku pod oknem ministerstwa znaleziono martwego ministra spraw zagranicznych Jana Masaryka. Beneš odmówił podpisania nowej, komunistycznej konstytucji i 7 czerwca 1948 roku ustąpił. Zmarł 3 września 1948 roku w swojej willi w Sezimovie Ústí i tam został pochowany.

Ocena

Beneš był wybitnym dyplomatą, ale, jak mówili krytycy, raczej taktykiem niż strategiem: wierzył w traktaty, Ligę Narodów i lojalność sojuszników bardziej, niż na to zasługiwały. Gdy w 1938 roku zawiodła Francja, a w 1948 roku okazało się, że Stalin nie zamierza szanować czechosłowackiej demokracji, dwukrotnie ustąpił bez walki. Jego obrońcy podkreślają, że w Monachium uratował naród przed rzezią, a w czasie wojny doprowadził do odbudowy państwa i unieważnienia dyktatu monachijskiego. Krytycy zarzucają mu, że zaniedbał sprawę mniejszości, w 1938 roku nie podjął walki, a po wojnie otworzył komunistom drogę do władzy i ponosi odpowiedzialność za brutalne wypędzenie Niemców. W historii drogi do drugiej wojny światowej pozostaje przede wszystkim przywódcą małego państwa, które zostało poświęcone przez wielkie mocarstwa w nadziei na pokój, jaki nie nadszedł.