Ostatnie walki Amerykanów w Europie

W pierwszym tygodniu maja 1945 roku wojna armii amerykańskiej w Europie gasła stopniowo, odcinek po odcinku. Na północy Niemcy złożyli broń przed Brytyjczykami, w Bawarii i Tyrolu kolejne oddziały Wehrmachtu poddawały się bez walki, a w zachodnich Czechach i w Austrii dywizje generała George’a Pattona wciąż posuwały się naprzód, choć coraz częściej zamiast frontu napotykały kolumny jeńców i uchodźców. 6 maja czołgi amerykańskiej 16 Dywizji Pancernej wjechały do Pilzna, witane przez mieszkańców jak wyzwoliciele.

W wielu chronologiach wojny 6 maja figuruje jako dzień ostatnich walk wojsk amerykańskich w Europie. To uproszczenie. Nie było jednej, wyraźnej granicy: tego dnia Amerykanie wciąż toczyli potyczki, a pojedyncze strzały padały jeszcze 7 i 8 maja, aż do chwili, w której weszła w życie bezwarunkowa kapitulacja Niemiec. Trafniej jest mówić o ostatnich dniach walk niż o jednej dacie.

Koniec „reduty alpejskiej”

Przez całą wiosnę amerykańskie dowództwo obawiało się, że niedobitki Wehrmachtu i SS zamkną się w Alpach, w tak zwanej reducie alpejskiej, i będą się tam bronić miesiącami. Dlatego Dwight Eisenhower zamiast na Berlin skierował znaczną część sił na południe – do Bawarii, Austrii i zachodnich Czech. Po spotkaniu nad Łabą 25 kwietnia Niemcy zostały przecięte na dwie części, a obawy przed redutą okazały się w dużej mierze przesadzone.

7 Armia generała Alexandra Patcha, wchodząca w skład 6 Grupy Armii generała Jacoba Deversa, 29 kwietnia wyzwoliła obóz w Dachau, a 30 kwietnia zajęła Monachium. Potem jej dywizje ruszyły w góry. 3 maja żołnierze 103 Dywizji Piechoty niemal bez walki zajęli Innsbruck, a nazajutrz, 4 maja, ich patrol pod Vipiteno (Sterzing), na południe od Przełęczy Brennerskiej, spotkał się z żołnierzami 88 Dywizji Piechoty z 5 Armii, nadchodzącymi od strony Włoch. Front zachodni i front włoski połączyły się w jedną linię. Tego samego dnia Amerykanie (wraz z francuską 2 Dywizją Pancerną) weszli do Berchtesgaden i na zbombardowany Obersalzberg, a Salzburg poddał się bez walki.

5 maja w Haar pod Monachium generał Hermann Foertsch, dowódca niemieckiej 1 Armii, podpisał kapitulację Grupy Armii G przed generałem Deversem; weszła ona w życie 6 maja w południe. W Bawarii i Tyrolu walki praktycznie się skończyły, choć oddziały SS tu i ówdzie stawiały jeszcze opór.

Zamek Itter

Najbardziej niezwykły epizod tych dni rozegrał się 5 maja w Tyrolu. W zamku Itter, podporządkowanym administracyjnie obozowi w Dachau, Niemcy przetrzymywali znanych francuskich więźniów – byłych premierów Paula Reynaud i Édouarda Daladiera, generałów Maxime’a Weyganda i Maurice’a Gamelina, tenisistę Jeana Borotrę, siostrę de Gaulle’a Marie-Agnès Cailliau i innych. Strażnicy SS uciekli, a zamku przed nadciągającymi oddziałami 17 Dywizji Grenadierów Pancernych SS bronili razem: garstka amerykańskich czołgistów z 12 Dywizji Pancernej pod dowództwem oficera Johna C. „Jacka” Lee, żołnierze Wehrmachtu majora Josefa Gangla, którzy przeszli na stronę austriackiego ruchu oporu, oraz sami więźniowie. Gangl zginął w walce, osłaniając Reynaud. Odsiecz przyniósł pułk z amerykańskiej 36 Dywizji Piechoty. Według popularnych relacji było to jedno z niewielu starć, w których Amerykanie i żołnierze Wehrmachtu walczyli ramię w ramię; szczegóły przebiegu walki są w różnych opisach przedstawiane rozmaicie.

Patton w Czechach i Austrii

Najdłużej walczyła 3 Armia Pattona z 12 Grupy Armii generała Omara Bradleya. Jej prawe skrzydło nacierało wzdłuż Dunaju w głąb Austrii: 5 maja 11 Dywizja Pancerna zajęła Linz, a jej patrol dotarł tego samego dnia do obozu koncentracyjnego Mauthausen, co przyniosło wyzwolenie Mauthausen. Lewe skrzydło, wzmocnione przeniesionym z 1 Armii V Korpusem, weszło 4 maja do Czechosłowacji.

Eisenhower wyznaczył Amerykanom w Czechach linię zatrzymania, przebiegającą mniej więcej przez Karlowe Wary, Pilzno i Czeskie Budziejowice. Gdy 5 maja wybuchło powstanie praskie, a powstańcy wzywali przez radio pomocy, Patton chciał iść na Pragę. Już 4 maja Eisenhower zaproponował radzieckiemu Sztabowi Generalnemu, że w razie potrzeby jego wojska posuną się aż do Wełtawy, ale szef tego sztabu, generał Aleksiej Antonow, poprosił, by Amerykanie nie przekraczali uzgodnionej linii, i Eisenhower nie zamierzał ryzykować sporu z sojusznikiem w ostatnich dniach wojny. Pragę miała zająć Armia Czerwona, która 6 maja rozpoczęła operację praską.

Rano 6 maja Combat Command B 16 Dywizji Pancernej pułkownika Charlesa Noble’a przeszło przez linie 97 Dywizji Piechoty i ruszyło szosą od Boru na Pilzno. Miasto, w którym dzień wcześniej mieszkańcy także chwycili za broń, zostało zajęte w ciągu kilku godzin; jednym z głównych celów były zakłady zbrojeniowe Škody. Niemiecki garnizon w większości złożył broń, choć w kilku miejscach doszło do strzelaniny. Na zachód i północ od Pilzna walczyły jeszcze 2 i 97 Dywizja Piechoty, a 1 Dywizja Piechoty – „Big Red One”, która przeszła szlak od Afryki Północnej i plaży Omaha – kończyła swoją wojnę w Kraju Sudetów, w rejonie Chebu i Sokolova, gdzie według historii dywizji stoczyła ostatnie potyczki. W komunistycznej Czechosłowacji amerykańskie wyzwolenie Pilzna przez cztery dekady przemilczano; dopiero po 1989 roku stało się ważną częścią pamięci miasta.

Na południowym skrzydle, w lasach Szumawy i nad Wełtawą, Amerykanie zderzali się z cofającymi się przed Armią Czerwoną kolumnami żołnierzy niemieckich, którzy chcieli za wszelką cenę oddać się w ręce Zachodu, a nie Rosjan. Większość z nich poddawała się bez walki, ale nie wszyscy. 7 maja w zasadzce pod Volarami zginął szeregowy Charles Havlat z 803 Batalionu Niszczycieli Czołgów, którego amerykańscy historycy uważają za jednego z ostatnich – jeśli nie ostatniego – żołnierza amerykańskiego poległego w walce w Europie.

Ostatnie strzały

W nocy z 6 na 7 maja w Reims generał Alfred Jodl podpisał w imieniu admirała Karla Dönitza akt bezwarunkowej kapitulacji Niemiec. Działania zbrojne miały ustać 8 maja o 23.01 czasu środkowoeuropejskiego. Jeszcze 7 maja dowództwa amerykańskich armii otrzymały rozkaz wstrzymania natarcia; oddziały miały pozostać na osiągniętych liniach i strzelać tylko w obronie. Patton wydał swoim wojskom rozkaz przerwania ognia rano 8 maja.

Nie oznaczało to jednak, że wszędzie zapanowała cisza. Na styku z wojskami radzieckimi i wśród rozproszonych oddziałów niemieckich wciąż dochodziło do pojedynczych starć. Według relacji 80 Dywizji Piechoty, która pod koniec kwietnia przeszła przez Bawarię nad rzekę Enns w Austrii, 7 maja pluton rozpoznawczy dywizji z grupy bojowej Task Force Smythe został ostrzelany z broni pokładowej przez dwa niemieckie samoloty. Żołnierze odpowiedzieli ogniem i jedna z maszyn odleciała, ciągnąc za sobą smugę dymu. W historii dywizji epizod ten opisano jako ostatnie amerykańskie strzały wojny w Europie. Takich „ostatnich strzałów” różne jednostki przypisywały sobie jednak więcej – niektóre opracowania wskazują na epizody w Czechach – i nie da się rozstrzygnąć, który z nich rzeczywiście był ostatni.

W nocy z 8 na 9 maja na odcinkach amerykańskich zapanował spokój. 8 i 9 maja nad Enns i pod Linzem żołnierze 3 Armii spotkali się z czerwonoarmistami, podobnie jak wcześniej w Saksonii nad Łabą. Do niewoli amerykańskiej szły dziesiątki tysięcy żołnierzy Wehrmachtu, a Grupa Armii Środek feldmarszałka Ferdinanda Schörnera jeszcze przez kilka dni próbowała przebić się z Czech na zachód. Amerykanie zgodnie z uzgodnieniami z Rosjanami zawracali wielu z nich, przekazując ich do niewoli radzieckiej. Kampania „Europa Środkowa”, jak nazywa ją oficjalna historia armii amerykańskiej, formalnie trwała do 11 maja.

Bilans i znaczenie

Wojna armii amerykańskiej w Europie trwała, licząc od lądowania w Afryce Północnej w listopadzie 1942 roku, dwa i pół roku. Od Normandii do Pilzna i Linzu w walkach zginęło ponad 130 tysięcy amerykańskich żołnierzy wojsk lądowych, a łączne straty bojowe w Europie Zachodniej przekroczyły pół miliona ludzi. W maju 1945 roku na kontynencie stało ponad 60 amerykańskich dywizji i ponad trzy miliony żołnierzy.

Ostatnie dni walk wyznaczyły zarazem kształt powojennej Europy. Linia, na której Amerykanie zatrzymali się w Czechach i Austrii, nie była granicą stref okupacyjnych: na początku lipca 1945 roku Amerykanie przekazali Armii Czerwonej zajęte tereny Saksonii i Turyngii, a z zachodnich Czech wycofali się w listopadzie i grudniu 1945 roku, równocześnie z wojskami radzieckimi. Ale to, że Pragę wyzwolili Rosjanie, a Pilzno Amerykanie, miało trwałe miejsce w pamięci Czechów. Dla samych żołnierzy amerykańskich wojna w Europie skończyła się, zanim zdążyli w pełni odetchnąć – wiele dywizji już kilka tygodni później zaczęło przygotowania do przerzutu na Pacyfik, gdzie walki z Japonią wciąż trwały.