Frank Jack Fletcher

Frank Jack Fletcher dowodził amerykańskimi lotniskowcami w pierwszym, najtrudniejszym roku wojny na Pacyfiku. To on kierował zespołami, które w maju 1942 roku na Morzu Koralowym zatrzymały japoński desant na Port Moresby, a w czerwcu pod Midway zatopiły cztery lotniskowce Chūichiego Nagumo. Siły pod jego rozkazami zatopiły w 1942 roku łącznie sześć japońskich lotniskowców, więcej niż pod dowództwem jakiegokolwiek innego admirała tej wojny. A jednak w powszechnej pamięci Fletcher pozostał w cieniu Raymonda Spruance’a i Williama Halseya, a przez dziesięciolecia uchodził za admirała ostrożnego do przesady, który porzucił odsiecz Wake i piechotę morską na Guadalcanalu. Był przy tym oficerem okrętów nawodnych, „czarnym trzewikiem”, jak nazywali takich ludzi lotnicy marynarki, który sztuki dowodzenia lotniskowcami uczył się w czasie wojny. Jego biografia jest więc zarazem historią tego, jak US Navy w ciągu kilku miesięcy nauczyła się nowego rodzaju wojny.

Bratanek admirała

Urodził się 29 kwietnia 1885 roku w Marshalltown w stanie Iowa, z dala od morza, w rodzinie Thomasa Fletchera i Alice z domu Glick, córki niemieckiego osadnika. Drogę do marynarki wskazał mu stryj, Frank Friday Fletcher, oficer marynarki, który doszedł później do stopnia admirała. W 1902 roku Frank Jack wstąpił do Akademii Marynarki Wojennej w Annapolis i ukończył ją 12 lutego 1906 roku. Po obowiązkowych wówczas dwóch latach służby na morzu, w lutym 1908 roku, otrzymał pierwszy stopień oficerski chorążego marynarki (ensign).

Pierwsze lata spędził na pancernikach Floty Atlantyckiej, a od 1909 roku na Dalekim Wschodzie, w azjatyckiej flotylli torpedowej. Już w 1910 roku, jako bardzo młody oficer, objął dowództwo niszczyciela „Dale”, a w 1912 roku niszczyciela „Chauncey”. Pod koniec 1912 roku przeszedł na pancernik „Florida”, który w 1914 roku był okrętem flagowym stryja, dowodzącego wówczas dywizjonem w Zatoce Meksykańskiej.

Veracruz i pierwsza wojna światowa

W kwietniu 1914 roku, w czasie rewolucji meksykańskiej i sporu prezydenta Woodrowa Wilsona z generałem Victoriano Huertą, amerykańska marynarka zajęła port Veracruz. Siłami desantu dowodził Frank Friday Fletcher. Jego bratanek otrzymał zadanie zabrania cudzoziemców z ogarniętego walkami kraju. Na pokład transportowca „Esperanza” zabrał ponad 350 uchodźców, wielu już po rozpoczęciu walk, choć statek był wielokrotnie trafiany. Następnie, pod flagą parlamentariusza, przeprowadził przez linie meksykańskie pociąg z uchodźcami z głębi kraju, po torze, który uważano za zaminowany. Za te działania porucznik Fletcher otrzymał Medal Honoru, najwyższe amerykańskie odznaczenie wojskowe, tym samym, co jego stryj.

Po przystąpieniu Stanów Zjednoczonych do pierwszej wojny światowej w 1917 roku był oficerem artylerii pancernika „Kearsarge”, a potem dowodził kolejno uzbrojonym jachtem patrolowym i niszczycielami. Na niszczycielu „Benham” w 1918 roku eskortował konwoje przez wody zagrożone przez niemieckie okręty podwodne, za co otrzymał Krzyż Marynarki Wojennej. W lutym 1917 roku ożenił się z Marthą Richards; małżeństwo przetrwało do jego śmierci.

Kariera w latach międzywojennych

W latach dwudziestych i trzydziestych przeszedł typową drogę oficera przeznaczonego do wysokich stanowisk, z przewagą służby na okrętach nawodnych i w sztabach. Pracował w Biurze Nawigacji, które zajmowało się personelem marynarki, w latach dwudziestych dowodził na Dalekim Wschodzie niszczycielem, kanonierką, okrętem-bazą okrętów podwodnych i bazą okrętów podwodnych w Cavite na Filipinach. Był zastępcą dowódcy pancernika „Colorado”, a w latach 1929–1931 ukończył kolejno Naval War College w Newport i Army War College w Waszyngtonie. W sierpniu 1931 roku został szefem sztabu Floty Azjatyckiej, akurat w czasie, gdy Japonia zajmowała Mandżurię, a na początku 1932 roku walczyła w Szanghaju. Od 1933 do 1936 roku był adiutantem sekretarza marynarki Claude’a Swansona, potem dowodził pancernikiem „New Mexico”, a od 1938 roku był zastępcą szefa Biura Nawigacji.

W listopadzie 1939 roku awansował na kontradmirała i objął dywizjon lekkich krążowników, a w czerwcu 1940 roku 6 Dywizjon Krążowników ciężkich we Flocie Pacyfiku. Wszystko to była kariera oficera „czarnych trzewików”: Fletcher nigdy nie przeszedł szkolenia lotniczego i nie dowodził lotniskowcem. W przedwojennej marynarce, w której dowódcami lotniskowców mogli być z mocy prawa tylko oficerowie z kwalifikacjami lotniczymi, nic nie zapowiadało, że stanie się jednym z jej najważniejszych admirałów lotniczych.

Odsiecz Wake

7 grudnia 1941 roku Fletcher był ze swoimi krążownikami na morzu. Admirał Husband Kimmel, dowódca Floty Pacyfiku, cenił go wysoko i po ataku na Pearl Harbor powierzył mu dowództwo zespołu operacyjnego 14 z lotniskowcem „Saratoga”, który miał przyjść z pomocą broniącej się wyspie Wake. Lotniskowiec wyszedł z Pearl Harbor 16 grudnia, ale posuwał się wolno, w tempie starego zbiornikowca „Neches”. Tymczasem Kimmela odwołano, a do przybycia nowego dowódcy, admirała Chestera Nimitza, flotą tymczasowo kierował wiceadmirał William Pye. 22 grudnia Fletcher przez cały dzień uzupełniał paliwo niszczycieli na wzburzonym morzu, uważając, że bez tego nie mogą iść do walki. Gdy Japończycy ponownie wylądowali na Wake, Pye odwołał odsiecz. Wake skapitulowała 23 grudnia.

Decyzję o odwrocie podjął Pye, nie Fletcher, ale to zdarzenie przylgnęło do niego na długo. Część oficerów, zwłaszcza lotników, uznała, że admirał zbyt wiele uwagi poświęca paliwu, a za mało szukaniu walki. Ten zarzut, słuszny czy nie, miał mu towarzyszyć przez cały 1942 rok.

Pierwsze miesiące z lotniskowcami

1 stycznia 1942 roku Fletcher objął zespół operacyjny 17 z lotniskowcem „Yorktown”, który właśnie przybył z Atlantyku. Wybrano go mimo braku doświadczenia lotniczego i mimo że byli starsi od niego kandydaci. Uczył się w praktyce, pod okiem bardziej doświadczonych: najpierw osłaniał konwój z piechotą morską na Samoa, a 1 lutego razem z zespołem wiceadmirała Williama Halseya przeprowadził rajd na Wyspy Marshalla i Gilberta, w którym jego część operacji wypadła słabiej. 10 marca, wspólnie z zespołem wiceadmirała Wilsona Browna z lotniskowcem „Lexington”, zaatakował japońskie okręty, które wysadziły desant w Lae i Salamaui na Nowej Gwinei.

W kwietniu Nimitz, wiedząc dzięki wywiadowi radiowemu o przygotowywanej japońskiej operacji przeciw Port Moresby, skierował na Morze Koralowe zespoły Fletchera i kontradmirała Aubreya Fitcha z „Lexingtonem”, oddając Fletcherowi ogólne dowództwo. 4 maja samoloty z „Yorktowna” zaatakowały japońskie okręty, które dzień wcześniej zajęły Tulagi. 7 maja, po dniach bezskutecznych poszukiwań, Fletcher odesłał australijsko-amerykański zespół krążowników kontradmirała Johna Crace’a, by zagrodził drogę konwojowi inwazyjnemu, a jego lotnicy zatopili lekki lotniskowiec „Shōhō”. 8 maja oba zespoły lotniskowców uderzyły na siebie nawzajem: Japończycy zatopili „Lexingtona” i uszkodzili „Yorktowna”, Amerykanie wyłączyli z walki „Shōkaku”. Fletcher wycofał się, ale japoński desant na Port Moresby został odwołany. Była to pierwsza bitwa w historii stoczona przez okręty, które się nawzajem nie widziały, i pierwsze strategiczne niepowodzenie japońskiej ofensywy. Fletcher nie zdołał wykorzystać chwili, gdy japońskie siły były rozproszone, a straty w okrętach były po stronie amerykańskiej większe, toteż w Waszyngtonie, zwłaszcza u admirała Ernesta Kinga, wynik przyjęto z mieszanymi uczuciami. Nimitz bronił swojego admirała.

Midway

Z uszkodzonym „Yorktownem” Fletcher wrócił 27 maja do Pearl Harbor. Stocznia w trzy dni prowizorycznie naprawiła okręt, a Nimitz powierzył Fletcherowi jako starszemu stopniem dowództwo taktyczne całej operacji: jego zespołu 17 i zespołu 16 z „Enterprise” i „Hornetem”, który zamiast chorego Halseya prowadził kontradmirał Raymond Spruance. 4 czerwca 1942 roku amerykańskie lotniskowce, ostrzeżone przez kryptologów i czekające w zasadzce na północny wschód od Midway, zaatakowały japoński zespół Nagumo. Bombowce nurkujące z „Enterprise” i „Yorktowna” w ciągu kilku minut zniszczyły „Akagi”, „Kagę” i „Sōryū”. Po południu samoloty z ostatniego japońskiego lotniskowca, „Hiryū”, dwukrotnie trafiły „Yorktowna”. Fletcher przeniósł swoją flagę na krążownik „Astoria” i, wiedząc, że stamtąd nie może skutecznie kierować lotnictwem, przekazał dalsze prowadzenie bitwy Spruance’owi. Samoloty rozpoznawcze z „Yorktowna” odnalazły jeszcze „Hiryū”, którego tego samego dnia zniszczyły bombowce z „Enterprise”, wspierane przez lotników z „Yorktowna”. Sam „Yorktown”, już holowany, został 6 czerwca storpedowany przez okręt podwodny I-168 i zatonął następnego ranka.

Bitwa pod Midway była punktem zwrotnym wojny na Pacyfiku: Japonia straciła rdzeń swojej floty lotniskowców i inicjatywę strategiczną. Uznanie przypadło głównie Spruance’owi, ale Nimitz docenił także Fletchera. Po bitwie Fletcher otrzymał awans na wiceadmirała, o który Nimitz musiał zabiegać u niechętnego Kinga.

Guadalcanal i koniec dowództwa na morzu

W sierpniu 1942 roku Fletcher dowodził zespołem operacyjnym 61, który osłaniał pierwszą amerykańską ofensywę na Pacyfiku: lądowanie 1 Dywizji Piechoty Morskiej na Tulagi i Guadalcanalu 7 sierpnia. Podlegał wiceadmirałowi Robertowi Ghormleyowi, dowódcy obszaru południowego Pacyfiku. Wieczorem 8 sierpnia, powołując się na straty w myśliwcach, zapas paliwa i zagrożenie ze strony japońskich bombowców torpedowych z Rabaulu, za zgodą Ghormleya wycofał lotniskowce. Uważał, że nieliczne amerykańskie lotniskowce trzeba oszczędzać na walkę z lotniskowcami nieprzyjaciela. Tej samej nocy japońskie krążowniki rozbiły zespół osłony w bitwie koło wyspy Savo, a 9 sierpnia kontradmirał Richmond Turner, pozbawiony osłony z powietrza, odprowadził transportowce, zanim zdążyły wyładować cały sprzęt i zaopatrzenie. Piechota morska generała Alexandra Vandegrifta została na wyspie sama, a w jej pamięci odwrót lotniskowców zapisał się jako zdrada. Ta decyzja do dziś jest najczęściej przytaczanym argumentem krytyków Fletchera.

24 sierpnia w bitwie koło wschodnich Wysp Salomona jego lotnicy zatopili lekki lotniskowiec „Ryūjō”, a „Enterprise” został uszkodzony trzema bombami. Japończycy zrezygnowali z dużego konwoju z posiłkami dla Guadalcanalu, ale King zarzucał Fletcherowi, że nie ścigał wycofującej się floty przeciwnika. 31 sierpnia jego flagowy lotniskowiec „Saratoga” został storpedowany przez japoński okręt podwodny; Fletcher odniósł lekką ranę głowy. Wysłano go na pierwszy od ośmiu miesięcy walk urlop, z którego już nie wrócił na Pacyfik Południowy.

Północny Pacyfik

Od listopada 1942 roku dowodził 13 Okręgiem Marynarki i Północno-Zachodnią Strefą Przybrzeżną z siedzibą w Seattle, a od kwietnia 1944 roku Siłami Północnego Pacyfiku i Strefą Przybrzeżną Alaski. Był to front drugorzędny, ale nie bezczynny: po odbiciu przez Amerykanów w 1943 roku Aleutów okręty i samoloty pod jego dowództwem atakowały japońskie bazy na Wyspach Kurylskich, w tym na Paramuszyrze, zmuszając Japończyków do utrzymywania tam znacznych sił. We wrześniu 1945 roku, po kapitulacji Japonii, poprowadził Siły Północnego Pacyfiku do Ōminato na północy Honsiu i kierował morską częścią okupacji północnej Japonii.

Po wojnie

17 grudnia 1945 roku został członkiem Rady Generalnej Marynarki, ciała doradczego sekretarza marynarki, a od 1 maja 1946 roku był jej przewodniczącym. 1 maja 1947 roku przeszedł w stan spoczynku ze stopniem admirała i osiadł w swoim majątku Araby w stanie Maryland. Zmarł 25 kwietnia 1973 roku w szpitalu marynarki wojennej w Bethesdzie, cztery dni przed osiemdziesiątymi ósmymi urodzinami. Pochowano go na Cmentarzu Narodowym w Arlington. Jego imieniem nazwano niszczyciel USS „Fletcher” (DD-992), wprowadzony do służby w 1980 roku; starszy okręt tej nazwy, prototyp słynnej serii niszczycieli z czasów wojny, upamiętniał jego stryja.

Spór o admirała

Ocena Fletchera przez dziesięciolecia zależała od tego, kto pisał historię. Admirał zgubił w czasie walk znaczną część swoich papierów, a po wojnie odmówił odtworzenia ich na podstawie archiwów i nie chciał udzielić wywiadu Samuelowi Eliotowi Morisonowi, autorowi wielotomowej półoficjalnej historii operacji US Navy w drugiej wojnie światowej. Morison przedstawił go jako dowódcę zbyt ostrożnego, zaabsorbowanego tankowaniem i niechętnego do ryzyka, a ten obraz przejęli następni autorzy. Podtrzymywali go także lotnicy marynarki, którym nie podobało się, że lotniskowcami dowodzi oficer bez kwalifikacji lotniczych, oraz piechota morska, która nie zapomniała mu Guadalcanalu.

Rewizję tego obrazu przyniosła dopiero biografia pióra Johna B. Lundstroma „Black Shoe Carrier Admiral” (2006), oparta na drobiazgowej analizie dokumentów. Lundstrom dowodzi, że Fletcher działał rozsądnie w warunkach skąpych i spóźnionych informacji, że jego troska o paliwo była uzasadniona realnym zużyciem okrętów, a decyzje, które wyrzucano mu jako tchórzliwe, w świetle tego, co wtedy wiedział, były na ogół racjonalne. Przede wszystkim zaś przypomina, że to Fletcher wygrał dwie pierwsze bitwy lotniskowców w historii, i to w czasie, gdy US Navy nie mogła sobie pozwolić na utratę ani jednego okrętu więcej. Krytycy nadal wskazują na Wake, na odwrót spod Guadalcanalu i na brak inicjatywy po zwycięstwach, ale dziś Fletcher uchodzi raczej za dowódcę niedocenionego niż nieudolnego: admirała przejściowego okresu, który poprowadził amerykańską flotę od klęski w Pearl Harbor do pierwszych zwycięstw, zanim do walki weszły nowe lotniskowce i nowe pokolenie dowódców.