Koniec oblężenia Budapesztu

We wtorek 13 lutego 1945 roku w ruinach Budy złożyły broń ostatnie grupy obrońców węgierskiej stolicy. Tego samego wieczoru Moskwa uczciła zdobycie Budapesztu artyleryjskim salutem, a komunikat radzieckiego naczelnego dowództwa ogłosił koniec walk o miasto, które Armia Czerwona otoczyła siedem tygodni wcześniej. Właściwy koniec obrony nastąpił jednak dwa dni wcześniej: wieczorem 11 lutego resztki garnizonu, wbrew zakazowi Hitlera, ruszyły ze Wzgórza Zamkowego do rozpaczliwego wyłomu. Większość z ok. 28 tys. żołnierzy, którzy w nim uczestniczyli, zginęła w ciągu pierwszej nocy i kolejnych dni, a do linii niemieckich dotarło – według węgierskiego historyka Krisztiána Ungváryego – zaledwie ok. 600–700 ludzi.

Sformułowanie, że Budapeszt padł „po długiej obronie Niemców”, wymaga uzupełnienia. Miasta broniły razem wojska niemieckie i węgierskie: z ok. 79 tys. żołnierzy okrążonego garnizonu blisko połowę stanowili Węgrzy z I Korpusu gen. Ivána Hindyego, oddziałów żandarmerii, policji i ochotniczych formacji strzałokrzyżowców. Po stronie atakującej obok Armii Czerwonej walczył rumuński 7 Korpus Armijny, a od przełomu stycznia i lutego także ochotniczy pułk „Buda”, złożony z węgierskich jeńców i dezerterów. Budapeszt był więc nie tylko polem bitwy niemiecko-radzieckiej, lecz także miejscem, w którym Węgrzy walczyli po obu stronach.

Ostatnie tygodnie Budy

Oblężenie zaczęło się 29 grudnia 1944 roku od radzieckiego ultimatum i śmierci dwóch parlamentariuszy. 18 stycznia 1945 roku padł płaski, lewobrzeżny Peszt. Wycofując się na drugi brzeg Dunaju, Niemcy wysadzili mosty – tego dnia runęła m.in. reszta Mostu Małgorzaty, którego trzy filary po stronie peszteńskiej zawaliły się już 4 listopada 1944 roku w niewyjaśnionym wybuchu, oraz Most Łańcuchowy, symbol miasta od połowy XIX wieku. Od tej chwili garnizon bronił się wyłącznie w Budzie, na wzgórzach prawego brzegu rzeki.

Trzy niemieckie próby odsieczy, operacje „Konrad” I–III, podjęte w styczniu między Dunajem a Balatonem, doszły na kilkanaście–kilkadziesiąt kilometrów od miasta, lecz pierścienia nie przerwały; ostatnia załamała się pod koniec stycznia. Szturm na Budę prowadziła tzw. Grupa Budapeszteńska, którą po zranieniu gen. Iwana Afonina od końca stycznia dowodził gen. Iwan Managarow, formalnie podlegająca 2 Frontowi Ukraińskiemu marsz. Rodiona Malinowskiego. Walki toczyły się o każdą ulicę, cmentarz Farkasrét, dworzec Południowy, Wzgórze Gellérta z cytadelą i wreszcie o Wzgórze Zamkowe. Obie strony posługiwały się kanałami, piwnicami i jaskiniami pod wzgórzami.

Położenie obrońców stawało się z każdym dniem gorsze. Zrzuty lotnicze dostarczały tylko ułamek potrzebnej amunicji i żywności, a po utracie ostatnich lądowisk szybowce przestały latać. W szpitalach urządzonych w piwnicach i tunelach pod Wzgórzem Zamkowym leżały tysiące rannych bez leków i opatrunków. Kilkaset tysięcy cywilów w Budzie żyło w schronach bez prądu, gazu i wody, którą czerpano z Dunaju pod ostrzałem. Ogień artylerii i bomby niszczyły kolejne kwartały; spłonął Zamek Królewski. 10 lutego oddziały radzieckie wdarły się na Wzgórze Zamkowe, a 11 lutego padło Wzgórze Gellérta. Obrońcom pozostał skrawek miasta mniejszy niż dwa kilometry kwadratowe.

Decyzja o wyłomie

Hitler, który ogłosił Budapeszt twierdzą, konsekwentnie zabraniał garnizonowi opuszczenia miasta, nawet gdy było już jasne, że odsiecz nie nadejdzie. Dowódca obrony, SS-Obergruppenführer Karl Pfeffer-Wildenbruch, stojący na czele IX Korpusu Górskiego SS, postanowił w końcu działać na własną rękę. 11 lutego zawiadomił przełożonych, że przystępuje do przebicia, i zerwał łączność, nie czekając na odpowiedź. Tym razem włączył do planów gen. Hindyego, którego wcześniej często pomijano przy decyzjach.

Plan zakładał wyjście ze Wzgórza Zamkowego na północny zachód, przez gęsto zabudowane dzielnice Budy i zalesione wzgórza Budańskie, w stronę linii niemieckich odległych o ok. 25–40 km. Wyłom miał się odbyć w trzech falach. Wraz z żołnierzami do przebicia przyłączyły się tysiące cywilów, m.in. członkowie rodzin, urzędnicy i strzałokrzyżowcy, którzy obawiali się wpaść w ręce radzieckie. W piwnicach i tunelach pod wzgórzem pozostawiono ciężko rannych.

Termin wyłomu zbiegł się z ostatnim dniem konferencji w Jałcie, na której przywódcy wielkiej trójki rozstrzygali o powojennym ładzie w Europie. O losie Węgier nie przesądzono tam formalnie, ale w praktyce decydowała o nim obecność Armii Czerwonej, która właśnie kończyła zdobywanie ich stolicy.

Noc z 11 na 12 lutego

Wyłom ruszył wieczorem 11 lutego. Pierwsza fala, korzystając z mgły i zaskoczenia, przełamała pierwsze radzieckie stanowiska. Strona radziecka najpewniej wiedziała jednak o przygotowaniach – wskazywały na nie m.in. zeznania dezerterów – i kolejne fale wpadły pod ogień artylerii, wyrzutni rakietowych i karabinów maszynowych ustawionych wzdłuż ulic wychodzących ze wzgórza, zwłaszcza w rejonie placu Széll Kálmán. Według relacji uczestników ulice Budy zasłały tysiące zabitych żołnierzy i cywilów.

Według szacunków Ungváryego do zalesionych wzgórz na północny zachód od miasta przedostało się 5–10 tys. ludzi. W następnych dniach większość z nich została wyłapana lub zabita w lasach i wioskach, przez które próbowali przejść, wycieńczeni, bez żywności i z niewielką ilością amunicji. Do linii niemieckich dotarło ostatecznie jedynie ok. 600–700 żołnierzy; dokładnej liczby nie da się ustalić. Sam Pfeffer-Wildenbruch i gen. Hindy, którzy opuścili wzgórze podziemnym kanałem, zostali wzięci do niewoli już w pierwszych godzinach wyłomu, na przedmieściu Budy.

Kapitulacja 13 lutego

12 i 13 lutego oddziały radzieckie oczyszczały ostatnie gniazda oporu w Budzie i na Wzgórzu Zamkowym. Pojedyncze grupy, które nie wzięły udziału w wyłomie lub zawróciły, poddawały się; 13 lutego ustał zorganizowany opór. Ten dzień przyjęto za koniec oblężenia – zarówno w radzieckim komunikacie, jak i w późniejszej historiografii. Do niewoli trafili także ranni pozostawieni w szpitalach pod wzgórzem. Według relacji świadków, przytaczanych przez Ungváryego, część z nich zginęła w pożarach lub została zabita po wejściu wojsk radzieckich; skali tych wydarzeń nie da się dziś dokładnie ustalić.

Strona radziecka ogłosiła wzięcie do niewoli ok. 110 tys. żołnierzy nieprzyjaciela. Liczba ta była zawyżona: według Ungváryego obejmowała również zatrzymanych cywilów. Dla uczestników walk ustanowiono medal „Za zdobycie Budapesztu”. Malinowski otrzymał w kwietniu 1945 roku Order Zwycięstwa, m.in. za walki na Węgrzech.

Bilans oblężenia

Od zamknięcia pierścienia 26 grudnia oblężenie trwało siedem tygodni, a walki w samym mieście, które według Ungváryego zaczęły się 24 grudnia – 51 dni. Należało do najdłuższych i najkrwawszych bojów o wielkie miasto w czasie całej wojny. Według szacunków Ungváryego z ok. 79 tys. żołnierzy garnizonu zginęło ok. 30 tys. Niemców i ok. 9 tys. Węgrów – większość w czasie wyłomu – a do niewoli trafiło ok. 11 tys. Niemców i ok. 29 tys. Węgrów. Zniszczone zostały m.in. 8 i 22 Dywizja Kawalerii SS, 13 Dywizja Pancerna, Dywizja Pancerna „Feldherrnhalle” i węgierski I Korpus.

Straty radzieckie poniesione w samym oblężeniu nie są dokładnie znane. Według zestawienia Grigorija Kriwoszejewa Armia Czerwona straciła w całej operacji budapeszteńskiej, liczonej od 29 października 1944 do 13 lutego 1945 roku, a więc także w walkach poza miastem, ok. 80 tys. zabitych i zaginionych oraz ok. 240 tys. rannych i chorych.

Najwyższą cenę zapłaciła ludność cywilna. Budapesztu nie ewakuowano: w okrążeniu znalazło się ok. 800 tys. mieszkańców. Według Ungváryego zginęło ok. 38 tys. z nich – ok. 13 tys. od działań wojennych i ok. 25 tys. z głodu, chorób, zimna i w egzekucjach. Do tych ostatnich należeli Żydzi mordowani przez bojówki strzałokrzyżowców na nabrzeżach Dunaju; liczbę ofiar tych mordów szacuje się na ok. 10–15 tys. Partia ta przejęła władzę w październiku 1944 roku w wyniku zamachu, który wyniósł do władzy Ferenca Szálasiego, obalając regenta Miklósa Horthyego. Sam Szálasi wraz z rządem opuścił stolicę jeszcze przed zamknięciem pierścienia.

Miasto po oblężeniu

Budapeszt, przed wojną jedna z najpiękniejszych stolic Europy, leżał w gruzach. Według Ungváryego ponad 80 procent budynków zostało zniszczonych lub uszkodzonych. Wszystkie mosty na Dunaju leżały w rzece, Zamek Królewski był wypalonym szkieletem, ucierpiały gmach Parlamentu, kościoły i zabytkowe kwartały Budy. Na ulicach leżały tysiące niepogrzebanych ciał ludzi i koni, a do wiosny brakowało wody, prądu i żywności.

Wejściu Armii Czerwonej towarzyszyły grabieże i masowe gwałty. Szacunki liczby zgwałconych kobiet są bardzo rozbieżne – od kilku tysięcy do ok. 200 tys.; często przytaczana liczba to ok. 50 tys. Radzieckie dowództwo wydawało rozkazy zakazujące przemocy wobec ludności, ale w praktyce ich nie egzekwowało. Na ulicach zatrzymywano tysiące cywilnych mężczyzn, których wraz z jeńcami wywieziono do obozów pracy w ZSRR; Węgrzy nazwali te łapanki z rosyjska malenkij robot („mała robota”), bo zatrzymanym mówiono często, że chodzi o krótką pracę przy odgruzowaniu. Według Ungváryego część zatrzymań miała uzupełnić zawyżone wcześniej meldunki o liczbie jeńców. Węgierscy historycy, m.in. Tamás Stark, szacują, że z całych Węgier wywieziono do ZSRR – jako jeńców wojennych i cywilnych robotników przymusowych – kilkaset tysięcy osób, z których wiele nie wróciło.

Ofiarą radzieckiej władzy padł też szwedzki dyplomata Raoul Wallenberg, który w 1944 roku wystawiał budapeszteńskim Żydom paszporty ochronne i utrzymywał domy pod szwedzką flagą. Dzięki działaniom jego, szwajcarskiego wicekonsula Carla Lutza, nuncjatury apostolskiej, Czerwonego Krzyża i innych, a także dzięki szybkiemu zajęciu Pesztu przez Armię Czerwoną, w mieście przeżyło ok. 100 tys. Żydów – getto wyzwolono 18 stycznia. Dzień wcześniej, 17 stycznia, Wallenberg udał się w asyście radzieckich żołnierzy do kwatery Malinowskiego, jak się sądzi – by przedstawić plan pomocy dla ocalałych, i został aresztowany przez radziecki kontrwywiad. Zaginął w więzieniach NKWD; władze ZSRR twierdziły później, że zmarł w 1947 roku, ale jego los nie został w pełni wyjaśniony.

Politycznie władzę nad zdobytym miastem przejmował rząd tymczasowy gen. Béli Miklósa, powołany w grudniu 1944 roku w Debreczynie. Rząd ten wypowiedział wojnę Niemcom, a 20 stycznia 1945 roku podpisał w Moskwie układ o zawieszeniu broni z aliantami. Rzeczywistą władzę sprawowała jednak radziecka Sojusznicza Komisja Kontroli, a komuniści, choć nieliczni, zajmowali w nowych instytucjach kluczowe stanowiska, zwłaszcza w policji.

Miejsce w wojnie

Upadek Budapesztu zamknął jeden z najdłuższych bojów miejskich wojny i otworzył Armii Czerwonej drogę do Austrii. Uporczywa obrona i operacje „Konrad” związały jednak na Węgrzech duże siły niemieckie – w tym korpusy pancerne przerzucone z innych odcinków frontu – w chwili, gdy nad Wisłą i Odrą rozstrzygały się losy frontu wschodniego, i opóźniły radzieckie natarcie na Wiedeń. Hitler nie zrezygnował z Węgier, gdzie znajdowały się jedne z ostatnich dostępnych Rzeszy złóż ropy naftowej: 6 marca 1945 roku 6 Armia Pancerna SS i inne wojska niemieckie uderzyły nad Balatonem w ramach operacji „Frühlingserwachen”, ostatniej wielkiej ofensywy niemieckiej tej wojny. Załamała się ona po kilku dniach, a 16 marca 3 Front Ukraiński marsz. Fiodora Tołbuchina rozpoczął operację wiedeńską. 4 kwietnia – według daty przyjętej w powojennych Węgrzech – z kraju wyparto ostatnie wojska niemieckie, a 13 kwietnia, dokładnie dwa miesiące po upadku Budapesztu, Armia Czerwona zdobyła Wiedeń.

Pfeffer-Wildenbruch spędził dziesięć lat w radzieckiej niewoli i zmarł w 1971 roku w RFN. Iván Hindy został w 1946 roku skazany na śmierć przez węgierski trybunał ludowy i stracony; w tym samym roku zginął na szubienicy Ferenc Szálasi. W 1947 roku na Wzgórzu Gellérta stanął pomnik Wolności, upamiętniający – w wersji oficjalnej – wyzwolenie miasta przez Armię Czerwoną. Pamięć o oblężeniu pozostaje na Węgrzech podzielona: dla jednych 13 lutego oznacza koniec rządów strzałokrzyżowców i ocalenie budapeszteńskich Żydów, dla innych – początek radzieckiej okupacji, przemocy i deportacji. Rocznica wyłomu z 11 lutego jest od lat obchodzona przez środowiska skrajnej prawicy, co budzi protesty i spory o to, jak upamiętniać żołnierzy walczących u boku Niemiec.