Armia Czerwona wkracza do Austrii

29 marca 1945 roku, w Wielki Czwartek, czołówki radzieckiej 6 Gwardyjskiej Armii Pancernej generała Andrieja Krawczenki przekroczyły w rejonie Klostermarienbergu – osady należącej dziś do gminy Mannersdorf an der Rabnitz w powiecie Oberpullendorf – dawną granicę austriacko-węgierską. Austriackie opracowania podają nawet godzinę: 11.05. Armia wchodziła w skład 3 Frontu Ukraińskiego marszałka Fiodora Tołbuchina. Tak zaczęło się wkraczanie Armii Czerwonej na ziemie Burgenlandu, a po nim Dolnej Austrii i Styrii – w kraju, który od siedmiu lat nie istniał jako państwo, bo od marca 1938 roku był częścią III Rzeszy.

Przejście granicy nie było wielką bitwą. Było skutkiem klęski, jaką Wehrmacht poniósł dwa tygodnie wcześniej nad Balatonem, i trwającego od 16 marca radzieckiego natarcia, które historiografia nazywa operacją wiedeńską. W ciągu niespełna dwóch tygodni front przesunął się z okolic Székesfehérváru o ponad 150 kilometrów na zachód, a Węgry, ostatni sojusznik Hitlera w Europie Środkowej, niemal w całości znalazły się pod kontrolą radziecką. Przed Armią Czerwoną otwierała się droga na Wiener Neustadt i Wiedeń.

Po klęsce nad Balatonem

Na początku marca 1945 roku Adolf Hitler rzucił na Węgry swoje ostatnie odwody pancerne. Operacja „Frühlingserwachen” („Przebudzenie wiosny”), rozpoczęta 6 marca, miała odrzucić wojska radzieckie za Dunaj, odzyskać Budapeszt, który padł w połowie lutego po długim oblężeniu, i zabezpieczyć węgierskie pola naftowe wokół Nagykanizsy – po utracie Rumunii i bombardowaniach zakładów benzyny syntetycznej jedno z ostatnich źródeł ropy, jakie zostały Rzeszy. Główną siłą uderzenia była 6 Armia Pancerna SS Josefa „Seppa” Dietricha, sprowadzona z Ardenów. Po dziesięciu dniach walk w rozmokłym terenie między Balatonem a Jeziorem Velence natarcie ugrzęzło w głęboko urzutowanej obronie radzieckiej, nie osiągając żadnego z celów.

16 marca do natarcia przeszło prawe skrzydło 3 Frontu Ukraińskiego: 4 i 9 Armia Gwardii, wsparte od 19–20 marca przez 6 Gwardyjską Armię Pancerną, przeniesioną z 2 Frontu Ukraińskiego marszałka Rodiona Malinowskiego. Uderzenie wyszło z rejonu Székesfehérváru na północny zachód, na Veszprém, i groziło odcięciem niemieckich dywizji stojących wciąż na wschód od Balatonu. Korpusy pancerne SS zdołały uniknąć okrążenia, lecz za cenę ogromnych strat w ludziach i sprzęcie. Gdy Hitler dowiedział się o odwrocie, kazał odebrać dywizjom „Leibstandarte” i pozostałym jednostkom SS armii Dietricha naramienne opaski z nazwami dywizji – upokarzający gest, który w szeregach SS przyjęto z oburzeniem i który najlepiej pokazuje, jak daleko kierownictwo Rzeszy oderwało się od rzeczywistości.

Dowodzona przez generała Otto Wöhlera Grupa Armii „Południe” miała do dyspozycji 6 Armię Pancerną SS, 6 Armię generała Hermanna Balcka, 2 Armię Pancerną nad Drawą oraz resztki węgierskiej 3 Armii. Wszystkie były wykrwawione, pozbawione paliwa i niemal bez rezerw. Kolejne linie obrony – na Kanale Sió, na Bakony, na Rabie – padały jedna po drugiej. Na północnym skrzydle 46 Armia 2 Frontu Ukraińskiego, nacierająca wzdłuż prawego brzegu Dunaju, zajęła do 28 marca Győr i Komárom, a na lewym brzegu rzeki 7 Armia Gwardii i 53 Armia parły od 25 marca ku Bratysławie. W nocy z 27 na 28 marca prawe skrzydło Tołbuchina sforsowało Rabę. Zagrożona od północy niemiecka 2 Armia Pancerna 28 marca zaczęła odwrót z rejonu Nagykanizsy, a na południu, wzdłuż Drawy, posuwały się za nią radziecka 57 Armia i bułgarska 1 Armia.

Przez granicę

Z rejonu Szombathely i Kőszegu czołgi Krawczenki skierowały się wprost na zachód. Przed nimi leżał Burgenland – najmłodszy kraj związkowy Austrii, przyłączony do niej z ziem węgierskich dopiero w 1921 roku. Po Anschlussie władze nazistowskie zlikwidowały go jako odrębną jednostkę: północną część włączono do okręgu Rzeszy Dolny Dunaj (Niederdonau), południową do Styrii. Austria jako całość figurowała w urzędowym języku Rzeszy już nie jako państwo, lecz jako zbiór „okręgów alpejskich i naddunajskich”.

Na wschodniej granicy tych okręgów od jesieni 1944 roku budowano tak zwany Wał Południowo-Wschodni (Südostwall) – pas rowów przeciwczołgowych, okopów i stanowisk ogniowych, który miał zatrzymać Armię Czerwoną na przedpolu Wiednia i Grazu. Pracowała przy nim miejscowa ludność, członkowie Hitlerjugend, robotnicy przymusowi z różnych krajów i – w najcięższych warunkach – dziesiątki tysięcy węgierskich Żydów, wydanych Niemcom przez władze strzałokrzyżowców jako robotnicy przymusowi. Umierali z głodu, zimna i chorób, a strażnicy z SA, Volkssturmu i Hitlerjugend mordowali ich na miejscu. Gdy front się zbliżył, rozpoczęła się fala zbrodni, którą austriackie badania określają jako zbrodnie fazy końcowej. W nocy z 24 na 25 marca w Rechnitz, po przyjęciu w tamtejszym zamku, zamordowano około 180 węgierskich Żydów (masakra w Rechnitz). Kilkanaście kilometrów na południe, w Deutsch Schützen, esesmani z udziałem członków Hitlerjugend rozstrzelali co najmniej 57 żydowskich robotników przymusowych – według ustaleń austriackich historyków i sądów właśnie 29 marca, w dniu, w którym czołgi radzieckie przekraczały granicę kilkadziesiąt kilometrów na północ (masakra w Deutsch Schützen). Kilkuset ocalałych pognano pieszo na zachód, ku obozowi Mauthausen; wielu z nich nie przeżyło tych marszów śmierci.

Militarnie Wał Południowo-Wschodni okazał się niemal bezwartościowy. Brakowało ludzi, by go obsadzić, a dywizje cofające się z Węgier docierały do niego zbyt wykrwawione, by stawić opór. 30 marca prawe skrzydło 3 Frontu Ukraińskiego przełamało niemieckie umocnienia przygraniczne z marszu na szerokości około 20 kilometrów. Podczas gdy niemiecki II Korpus Pancerny SS wycofywał się ku Litawie, by przygotować obronę Wiednia, I Korpus Pancerny SS próbował jeszcze opóźniać przeciwnika między Sopronem a Kőszegiem. 9 Gwardyjski Korpus Zmechanizowany i 5 Gwardyjski Korpus Pancerny skręciły na północ, na Wiener Neustadt i Mattersburg, a piechota 4 i 9 Armii Gwardii osłaniała ich skrzydła: 4 Armia Gwardii szła na Eisenstadt i dalej ku Dunajowi, 9 Armia Gwardii przez pagórkowaty kraj Bucklige Welt ku Gloggnitz. 1 kwietnia, w Wielkanoc, padł Sopron. 2 kwietnia Armia Czerwona zajęła Wiener Neustadt, miasto zakładów lotniczych, rodzinne miasto generała Lothara Rendulica, który kilka dni później miał objąć dowództwo niemieckiej grupy armii broniącej Austrii.

Austria w ostatnich tygodniach Rzeszy

Kraj, do którego wkraczała Armia Czerwona, długo pozostawał na uboczu wojny. Dopiero od 1944 roku alianckie bombowce z Włoch zaczęły regularnie atakować Wiedeń, Wiener Neustadt, Linz i Graz – pierwszy wielki nalot na rejon Wiednia przeprowadzono w marcu 1944 roku. Wiosną 1945 roku stolica, wciąż licząca ponad milion mieszkańców, była zatłoczona uchodźcami z Węgier, Słowacji i Jugosławii, a do fabryk zbrojeniowych spędzono dziesiątki tysięcy robotników przymusowych. Gauleiterem i namiestnikiem Rzeszy w Wiedniu był Baldur von Schirach, dawny przywódca Hitlerjugend, który jako komisarz obrony Rzeszy odpowiadał za przygotowanie miasta do walki. Mobilizowano Volkssturm, budowano zapory, a propaganda zapowiadała obronę „do ostatniego naboju”.

Sytuację Austriaków komplikowało to, jak alianci zapowiedzieli jej przyszłość. W deklaracji moskiewskiej z października 1943 roku trzy mocarstwa uznały Anschluss za nieważny i nazwały Austrię „pierwszym wolnym krajem, który padł ofiarą hitlerowskiej agresji”, ale przypomniały zarazem, że ponosi ona odpowiedzialność za udział w wojnie po stronie Niemiec i że przy ostatecznym rozrachunku liczyć się będzie, ile sama przyczyni się do własnego wyzwolenia. Setki tysięcy Austriaków służyły w Wehrmachcie i SS, wielu z nich na wysokich stanowiskach; Według wielu historyków Austriacy byli też, w stosunku do liczby ludności, nadreprezentowani wśród sprawców Zagłady. Jednocześnie rosło znużenie wojną i przekonanie, że jest już przegrana.

Ruch oporu i plan „Radetzky”

W tej sytuacji do działania przystąpiła austriacka konspiracja. Najważniejszą grupą była O5 – nazwa była szyfrem: „O” i piąta litera alfabetu, „E”, dawały „Oe”, skrót od „Österreich”. Skupiała ludzi o różnych poglądach, od konserwatystów po socjalistów, i nawiązała kontakty z aliantami zachodnimi. W sztabie wiedeńskiego okręgu wojskowego działał major Carl Szokoll, który – według jego późniejszej relacji i ustaleń austriackich historyków – przygotował plan pod kryptonimem „Radetzky”: wykorzystując posiadaną przez sztab kontrolę nad rozkazami i ruchem jednostek zapasowych, przeciwnicy reżimu mieli ułatwić Armii Czerwonej szybkie zajęcie Wiednia i oszczędzić miastu zniszczeń. Na początku kwietnia wysłannik Szokolla, starszy sierżant Ferdinand Käs, przedostał się przez linię frontu i spotkał się z radzieckim dowództwem w Hochwolkersdorfie. Spisek został jednak zdradzony. Trzech oficerów – majora Karla Biedermanna, kapitana Alfreda Hutha i porucznika Rudolfa Raschkego – powieszono 8 kwietnia publicznie we Floridsdorfie, a Szokoll zdołał się ukryć. Znaczenie planu „Radetzky” dla przebiegu walk o Wiedeń pozostaje sporne: Armia Czerwona i tak zdobyła miasto po ciężkich walkach, a powojenna Austria chętnie eksponowała opór, by podkreślić tezę o kraju-ofierze.

Ludność cywilna

Dla mieszkańców Burgenlandu i Dolnej Austrii wejście Armii Czerwonej oznaczało koniec rządów nazistowskich, ale też początek tygodni przemocy. Wiadomości o zachowaniu żołnierzy radzieckich na Węgrzech i w Prusach Wschodnich, wyolbrzymiane przez propagandę Goebbelsa, wywołały ucieczkę tysięcy ludzi na zachód. Ci, którzy zostali, padali ofiarą grabieży i gwałtów. Austriaccy historycy, opierając się na dokumentach szpitali, urzędów i relacjach świadków, szacują liczbę kobiet zgwałconych w strefie zajętej przez Armię Czerwoną na dziesiątki tysięcy, w samym Wiedniu – według różnych szacunków – od kilkudziesięciu do ponad stu tysięcy; dokładnej liczby nie da się ustalić. Radzieckie dowództwo wydawało rozkazy przeciw samowoli żołnierzy, ale egzekwowało je niekonsekwentnie. Pamięć o tych miesiącach na długo obciążyła stosunek Austriaków do radzieckiej okupacji, trwającej we wschodniej części kraju aż do 1955 roku.

Wiele osób – Żydów ukrywających się w Wiedniu, więźniów, robotników przymusowych, przeciwników reżimu – witało jednak żołnierzy radzieckich jako wyzwolicieli. W Burgenlandzie, gdzie w ostatnich tygodniach esesmani i lokalni funkcjonariusze mordowali węgierskich Żydów, nadejście frontu dla ocalałych oznaczało ratunek. Oba te doświadczenia – wyzwolenia i przemocy – współistnieją w austriackiej pamięci o wiośnie 1945 roku.

Co przyniosły kolejne tygodnie

Przekroczenie granicy 29 marca otworzyło ostatni etap operacji wiedeńskiej. Na Węgrzech walki dobiegały końca: na początku kwietnia oddziały 3 Frontu Ukraińskiego zajęły Nagykanizsę, a 4 kwietnia radzieckie komunikaty ogłosiły, że cały kraj został oczyszczony z wojsk niemieckich – choć na skrawkach zachodnich Węgier walczono jeszcze kilka dni. Tego samego dnia 2 Front Ukraiński zajął Bratysławę. Rząd strzałokrzyżowców Ferenca Szálasiego, który od miesięcy rezydował w zachodnich Węgrzech, uciekł do Rzeszy; władzę w kraju sprawował już tylko rząd tymczasowy z Debreczyna, który w grudniu 1944 roku wypowiedział wojnę Niemcom.

Na początku kwietnia czołówki radzieckie podeszły pod Wiedeń. 6 kwietnia zaczęły się walki w samym mieście, toczone o każdą dzielnicę, o Arsenał, kanał Dunaju i mosty. Mimo prób części oficerów, by ogłosić Wiedeń miastem otwartym, Schirach nakazał obronę, a sam opuścił stolicę. 13 kwietnia Armia Czerwona opanowała całe miasto; spośród wiedeńskich mostów na Dunaju ocalał jedynie Reichsbrücke. 11–12 kwietnia spłonął dach katedry św. Szczepana – ogień przeniósł się na nią z okolicznych, plądrowanych i ostrzeliwanych budynków. Do 15 kwietnia, który radziecka historiografia uznaje za koniec operacji, front przesunął się dalej na zachód, ku St. Pölten i ku granicy Styrii.

Równolegle rozgrywał się akt polityczny. Na początku kwietnia w okolicach Gloggnitz do radzieckiego dowództwa zgłosił się sam Karl Renner, siedemdziesięcioczteroletni socjaldemokrata, pierwszy kanclerz republiki z 1918 roku. Stalin uznał, że znany na Zachodzie polityk będzie lepszym szyldem nowej władzy niż austriaccy komuniści. 27 kwietnia rząd tymczasowy Rennera – socjalistów, chadeków i komunistów – ogłosił odrodzenie niepodległej Austrii i uznał Anschluss za nieważny. Kraj, podzielony wkrótce na cztery strefy okupacyjne, na pełną niepodległość czekał jednak dziesięć lat, do podpisania traktatu państwowego w 1955 roku.

Wejście Armii Czerwonej do Austrii 29 marca 1945 roku zamknęło więc wojnę na Węgrzech i zapoczątkowało ostatnią kampanię na południowym skrzydle frontu wschodniego. Pozbawiło Rzeszę węgierskiej ropy, otworzyło drogę do Wiednia i do pól naftowych pod Zistersdorfem, a niemieckie armie, które jeszcze trzy tygodnie wcześniej nacierały nad Balatonem, zepchnęło w Alpy, gdzie na początku maja miały skapitulować. Zarazem przesądziło o tym, że to Związek Radziecki pierwszy postawił stopę w Austrii i zajął jej stolicę – fakt, który na całe dziesięciolecie zaważył na jej losie.