Sun Jat-sen

Sun Jat-sen przez trzydzieści lat spiskował przeciw cesarstwu, a gdy w 1911 roku ono upadło, przez kilka tygodni był pierwszym prezydentem Republiki Chińskiej. Władzy nie utrzymał, a resztę życia spędził na próbach zjednoczenia kraju rozbitego przez generałów. Jego idee, trzy zasady ludowe, i partia, Kuomintang, przeżyły go o wiele dziesięcioleci. Z perspektywy późniejszych wojen najważniejsze są ostatnie lata jego życia. To Sun zawarł w 1923 roku sojusz z Rosją Radziecką i przyjął do swojej partii komunistów. Z tego sojuszu wyrosła armia, z którą Czang Kaj-szek zjednoczył Chiny, a także partia komunistyczna, która pod wodzą Mao Zedonga ostatecznie go pokonała. Z Japonią, która go przez lata gościła i wspierała, wiązały go nadzieje na wspólny front Azji przeciw Zachodowi. Jego imieniem posługiwali się później wszyscy: nacjonaliści, komuniści, a w czasie wojny także chińscy kolaboranci Japończyków.

Młodość między Chinami a Zachodem

Urodził się 12 listopada 1866 roku w chłopskiej rodzinie we wsi Cuiheng w powiecie Xiangshan w prowincji Guangdong, niedaleko portugalskiego Makau. Po jego śmierci powiat nazwano jego imieniem Zhongshan. Jako trzynastolatek pojechał na Hawaje do starszego brata, który dorobił się tam na handlu i rolnictwie. W Honolulu chodził do szkół anglikańskiej i amerykańskiej, nauczył się angielskiego i zetknął z chrześcijaństwem. Brat odesłał go do domu w 1883 roku, zaniepokojony tym, że chłopak chce się ochrzcić. W rodzinnej wsi Sun razem z przyjacielem uszkodził posąg w świątyni i musiał uciekać do Hongkongu. Tam przyjął chrzest i zaczął studiować medycynę. W 1892 roku ukończył hongkońskie kolegium medyczne i otworzył praktykę w Makau, a potem w Kantonie.

Chiny pod rządami mandżurskiej dynastii Qing przegrywały kolejne starcia z obcymi. Sun w 1894 roku spróbował jeszcze drogi reform: napisał długi memoriał do wpływowego dostojnika Li Hongzhanga, ale ten go nie przyjął. Jesienią 1894 roku na Hawajach założył Towarzystwo Odrodzenia Chin, pierwszą swoją organizację spiskową. Klęska Chin w wojnie z Japonią, ta sama, po której Japończycy umocnili się w Korei i zamordowali królową Min, przekonała go, że dynastię trzeba obalić. Przygotowane na jesień 1895 roku powstanie w Kantonie wykryto przed wybuchem, kilku spiskowców stracono, a Sun uciekł za granicę. Na wygnaniu spędził szesnaście lat.

Spiskowiec na wygnaniu

Rozgłos przyniosło mu porwanie. W październiku 1896 roku w Londynie zwabiono go do poselstwa chińskiego i uwięziono tam na dwanaście dni. Groziło mu wywiezienie do Chin i egzekucja. Uratował go dawny nauczyciel z Hongkongu, lekarz James Cantlie, który zaalarmował prasę i Foreign Office. Sun opisał tę przygodę w książce i stał się znany na całym Zachodzie jako chiński rewolucjonista.

Najważniejszą bazą stała się dla niego Japonia. Od 1897 roku mieszkał tam długo, wspierany przez japońskich panazjatystów: działacza Tōtena Miyazakiego, przywódcę nacjonalistycznego Stowarzyszenia Mrocznego Oceanu Mitsuru Tōyamę i polityka Tsuyoshiego Inukaiego, późniejszego premiera. Część z nich szczerze sympatyzowała z chińską rewolucją, część widziała w niej sposób na osłabienie Chin i poszerzenie wpływów Japonii na kontynencie. Zwycięstwo Japonii nad Rosją w wojnie 1904–1905 Sun witał jako dowód, że Azjaci mogą pokonać Europejczyków. W sierpniu 1905 roku w Tokio kilka grup chińskich studentów i emigrantów połączyło się w Ligę Związkową (Tongmenghui), której przewodniczącym został Sun. Jej program streszczał się w czterech hasłach: wypędzić Mandżurów, odrodzić Chiny, założyć republikę i wyrównać prawa do ziemi. Rozwinął go Sun w trzy zasady ludowe: nacjonalizm, władzę ludu (demokrację) i dobrobyt ludu.

Do 1911 roku Liga i jej sojusznicy wywołali na południu Chin kilka powstań. Wszystkie upadły. Sun jeździł w tym czasie po Azji Południowo-Wschodniej, Europie i Ameryce, zbierając pieniądze wśród chińskich emigrantów, a wewnątrz Ligi rosła krytyka jego przywództwa.

Rewolucja i prezydentura

10 października 1911 roku w Wuchangu zbuntowały się wojska, a bunt przerodził się w rewolucję Xinhai. Prowincja po prowincji ogłaszała oderwanie od dynastii. Sun dowiedział się o tym z gazety w Stanach Zjednoczonych i zamiast wracać od razu, pojechał do Londynu i Paryża zabiegać o neutralność mocarstw. Do Szanghaju dotarł pod koniec grudnia, a delegaci prowincji wybrali go na tymczasowego prezydenta. 1 stycznia 1912 roku w Nankinie proklamował Republikę Chińską.

Prawdziwa siła była jednak w rękach Yuana Shikaia, generała, który dowodził najlepszą armią północy. Sun zawarł z nim układ: Yuan skłonił dwór do abdykacji, a w zamian otrzymał prezydenturę. 12 lutego 1912 roku ostatni cesarz Puyi abdykował, a Sun następnego dnia złożył rezygnację. Urząd przekazał formalnie 1 kwietnia. W sierpniu 1912 roku z Ligi i mniejszych ugrupowań powstał Kuomintang, który wygrał pierwsze wybory parlamentarne. Jego faktycznego przywódcę Song Jiaorena zastrzelono w marcu 1913 roku, a o zamach oskarżano Yuana. Latem 1913 roku Sun wezwał do „drugiej rewolucji”, ale wojska Yuana szybko ją stłumiły. Sun znów uciekł do Japonii.

Lata klęsk

W Tokio założył Chińską Partię Rewolucyjną, której członkowie przysięgali osobiste posłuszeństwo przywódcy. Wielu starych towarzyszy odmówiło. W 1915 roku, gdy Japonia przedstawiła Chinom „dwadzieścia jeden żądań”, Sun wciąż zabiegał o japońskie poparcie przeciw Yuanowi, co krytycy długo mu wypominali. 25 października 1915 roku w Tokio poślubił dużo młodszą Song Qingling, córkę swojego przyjaciela, bogatego szanghajskiego wydawcy. Z pierwszą żoną, poślubioną z woli rodziny, nie wziął formalnego rozwodu.

Yuan zmarł w czerwcu 1916 roku, po nieudanej próbie ogłoszenia się cesarzem, a Chiny rozpadły się na strefy władzy generałów, zwanych watażkami. Rząd w Pekinie, uznawany przez świat, zmieniał się w rytm ich wojen. Sun próbował zbudować przeciwwagę na południu. W 1917 roku w Kantonie stanął na czele „wojskowego rządu ochrony konstytucji”, ale za każdym razem zależał od miejscowych generałów, którzy w końcu się go pozbywali. W październiku 1919 roku odnowił partię pod starą nazwą Kuomintang. W 1921 roku obrano go w Kantonie „nadzwyczajnym prezydentem”, lecz 16 czerwca 1922 roku jego sojusznik, generał Chen Jiongming, który wolał federację prowincji niż wyprawę na północ, ostrzelał jego siedzibę. Sun schronił się na kanonierce, gdzie dołączył do niego młody oficer Czang Kaj-szek. Po kilku tygodniach odpłynęli do Szanghaju. Ta wspólna przygoda zrobiła z Czanga człowieka zaufanego.

Sojusz z Moskwą

Zachód i Japonia nie traktowały poważnie polityka bez armii i pieniędzy. Poważnie potraktowała go Moskwa. Sun z sympatią przyjął rewolucję październikową i podziwiał partię bolszewików jako organizację, choć marksistą nie był. Komintern uznał, że w Chinach rewolucja socjalistyczna nie jest na porządku dnia i że komuniści powinni wspierać ruch narodowy, czyli Kuomintang. 26 stycznia 1923 roku Sun i radziecki wysłannik Adolf Ioffe ogłosili w Szanghaju wspólną deklarację, która otworzyła pierwszy front jedności. Obaj stwierdzili, że system radziecki nie nadaje się dla Chin, a Rosja obiecała pomoc w zjednoczeniu kraju.

W lutym 1923 roku Sun wrócił do Kantonu jako generalissimus. Jesienią przyjechał tam wysłannik Moskwy Michaił Borodin, który pomógł przebudować Kuomintang na wzór bolszewicki. W styczniu 1924 roku I Zjazd partii przyjął do jej szeregów członków Komunistycznej Partii Chin, zachowujących jednak własną organizację. W czerwcu 1924 roku otwarto pod Kantonem Akademię Whampoa, finansowaną przez Moskwę szkołę oficerską, na której czele Sun postawił Czang Kaj-szeka. Z jej absolwentów wyrosła kadra Narodowej Armii Rewolucyjnej. W tym samym roku Sun wygłosił cykl wykładów o trzech zasadach ludowych, które stały się kanonem jego partii.

Ostatnia podróż

Jesienią 1924 roku w Pekinie doszło do przewrotu, a jego sprawcy zaprosili Suna na rozmowy o zjednoczeniu kraju. W listopadzie wyruszył z Kantonu na północ okrężną drogą, przez Szanghaj i Japonię. Pod koniec listopada w Kobe wygłosił słynny wykład o „wielkim azjatyzmie”. Przeciwstawiał w nim zachodnią „drogę hegemona”, opartą na sile, wschodniej „drodze królewskiej”, opartej na moralności, i pytał Japończyków, którą z nich wybiorą: czy staną się narzędziem zachodniej hegemonii (dosłownie jej „sokołem i psem myśliwskim”), czy „murem obronnym” Wschodu.

Do Pekinu dotarł pod koniec grudnia 1924 roku, już ciężko chory. W styczniu 1925 roku lekarze stwierdzili nieoperacyjnego raka; zwykle podaje się raka wątroby, choć zachowany protokół sekcji wskazuje na pęcherzyk żółciowy. Zmarł 12 marca 1925 roku. Pozostawił testament polityczny, spisany przez Wanga Jingweia, ze zdaniem, które powtarzały potem całe pokolenia: „Rewolucja jeszcze się nie dokonała, towarzysze muszą dalej się starać”. Podpisał też list do rządu radzieckiego, w którym wyrażał nadzieję na dalszy sojusz z Rosją. W 1929 roku jego szczątki przeniesiono do monumentalnego mauzoleum pod Nankinem, nową stolicą Chin.

Spadek po Sunie

Śmierć Suna otworzyła walkę o jego dziedzictwo. Wygrał ją Czang Kaj-szek, który w 1926 roku ruszył na północ, w kwietniu 1927 roku zerwał krwawo z komunistami w masakrze szanghajskiej, a w grudniu 1927 roku poślubił Song Meiling, siostrę wdowy po Sunie. Song Qingling stanęła po stronie komunistów i w Chińskiej Republice Ludowej pełniła wysokie, choć głównie honorowe funkcje. Obie strony wojny domowej uważały się za prawowitych spadkobierców Suna: na Tajwanie nazywa się go Ojcem Narodu, w Chińskiej Republice Ludowej prekursorem rewolucji.

Imienia Suna używali także kolaboranci. Wang Jingwei, przez lata jego najbliższy współpracownik i autor testamentu, w 1938 roku przeszedł na stronę Japończyków, a w marcu 1940 roku stanął w Nankinie na czele marionetkowego rządu, który posługiwał się flagą Kuomintangu i powoływał na „wielki azjatyzm” z wykładu w Kobe. Japońska propaganda „Wielkiej Azji Wschodniej” chętnie przypominała, że ojciec chińskiej republiki marzył o wspólnej Azji pod przewodem Japonii. Sun mówił jednak o równości narodów Azji i ostrzegał Japonię przed drogą siły.

Sun Jat-sen był bardziej prorokiem niż politykiem. Rzadko odnosił sukcesy, często zmieniał sojuszników i przeceniał siłę słów. Pozostawił jednak dwie rzeczy, które zdecydowały o losie Chin w czasie drugiej wojny światowej: ideę nowoczesnego, zjednoczonego państwa narodowego, która kazała Chińczykom stawiać opór Japonii przez osiem lat, i sojusz z Moskwą, z którego wyszli obaj przyszli rywale, Czang Kaj-szek i Mao Zedong.