Śmierć cesarza Taishō

25 grudnia 1926 roku o 1.25 w nocy w cesarskiej willi w Hayamie nad zatoką Sagami, na południe od Tokio, zmarł cesarz Japonii Yoshihito. Miał 47 lat. Od pięciu lat nie rządził nawet formalnie: ciężka choroba sprawiła, że w 1921 roku władzę w jego imieniu przejął jako regent najstarszy syn, następca tronu Hirohito. W chwili śmierci ojca dwudziestopięcioletni Hirohito został 124 cesarzem Japonii. Jeszcze tego samego dnia ogłoszono nazwę nowej ery, Shōwa, a zmarły władca przeszedł do historii pod imieniem swojej ery, jako cesarz Taishō. Zmiana na tronie nie była przewrotem ani nawet zaskoczeniem, ale zamknęła okres, który Japończycy nazywają „demokracją Taishō”, i otworzyła panowanie, w którego pierwszych dwudziestu latach Japonia podbiła Mandżurię, wywołała wojnę z Chinami i zaatakowała Stany Zjednoczone.

Chory cesarz

Yoshihito, jedyny syn cesarza Mutsuhito, który przeżył dzieciństwo, od urodzenia był słabego zdrowia. Kilka tygodni po narodzinach w 1879 roku przeszedł, jak wtedy rozpoznano, zapalenie opon mózgowych, a w dzieciństwie i młodości wiele innych ciężkich chorób. Tron objął 30 lipca 1912 roku i przez pierwsze lata panowania wypełniał obowiązki monarchy: mianował premierów, otwierał sesje parlamentu, w listopadzie 1915 roku przeszedł w Kioto uroczystą intronizację, a w 1914 roku w jego imieniu Japonia wypowiedziała wojnę Niemcom. Po intronizacji jego zdrowie zaczęło się jednak psuć, a od 1918 roku stan cesarza pogarszał się już wyraźnie. Coraz trudniej mu było mówić i chodzić, tracił pamięć. Pod koniec 1918 roku nie przyszedł na otwarcie sesji parlamentu, w 1919 roku po raz ostatni pojechał na manewry poza Tokio, a w grudniu tego roku zrezygnował z otwarcia sejmu, bo nie zdołał nauczyć się odczytywać mowy tronowej.

30 marca 1920 roku ministerstwo dworu po raz pierwszy przyznało publicznie, że cesarz jest chory, choć mówiło tylko o nerwobólach i przemęczeniu, a nie o zaburzeniach mowy i równowagi. Rok później było już jasne, że stan monarchy się nie poprawi. Jesienią 1921 roku, po powrocie Hirohito z podróży do Europy, minister dworu Nobuaki Makino i lord strażnik pieczęci Masayoshi Matsukata przygotowali ustanowienie regencji. Zgodnie z ustawą o domu cesarskim z 1889 roku zdecydowały o niej rada rodziny cesarskiej i Tajna Rada. 25 listopada 1921 roku następca tronu został regentem (sesshō), a ministerstwo dworu ogłosiło komunikat, który po raz pierwszy otwarcie opisywał chorobę cesarza i wiązał ją z chorobą przebytą w niemowlęctwie. Według relacji dworzan Yoshihito niechętnie oddał pieczęć, którą miał teraz posługiwać się regent, i jeszcze kilka tygodni później powtarzał, że przecież nic mu nie jest.

Ostatnie pięć lat życia spędził w cesarskich willach w Nikkō, Numazu i Hayamie. Nie był na ślubie syna w styczniu 1924 roku ani na własnych srebrnych godach w 1925 roku. Pod koniec 1925 roku zasłabł, a w 1926 roku niemal przestał chodzić. W sierpniu przewieziono go na wózku do Hayamy. Pod koniec października dostał wysokiej gorączki i Hirohito odwołał podróż na Kiusiu, by czuwać przy ojcu. Od 19 listopada ministerstwo dworu co kilka dni ogłaszało komunikaty o zdrowiu cesarza, a od 8 grudnia, gdy chory zaczął się dusić i podano mu tlen, cały kraj śledził jego agonię. Radio od 16 grudnia zawiesiło audycje rozrywkowe, a odwołane zabawy i noworoczne przygotowania, modlitwy w świątyniach i tłumy przed pałacem pokazywały, jak bardzo władza cesarska stała się w ciągu pół wieku częścią życia zwykłych Japończyków. Do Hayamy zjechali premier Reijirō Wakatsuki z ministrami, genrō i członkowie Tajnej Rady, a przy brzegu stanęły na straży niszczyciele.

Noc 25 grudnia

24 grudnia po południu zapalenie płuc się nasiliło i wieczorem lekarze uznali stan cesarza za krytyczny. Zmarł o 1.25 w nocy na niewydolność serca, w obecności cesarzowej Sadako, następcy tronu z żoną Nagako, członków rodziny cesarskiej i swojej biologicznej matki, dawnej konkubiny cesarza Meiji Naruko Yanagiwary. Hirohito od tej chwili był cesarzem. W japońskiej monarchii nie było bezkrólewia: objęcie tronu (senso) następowało w momencie śmierci poprzednika, a uroczystą intronizację odkładano na koniec żałoby. Hirohito przeszedł ją dopiero 10 listopada 1928 roku w Kioto.

Wraz ze zmianą panującego zmieniała się nazwa ery, według której liczono lata. Od czasów Meiji obowiązywała zasada jednej ery na jedno panowanie. Rok 1926 był więc zarazem piętnastym rokiem Taishō i, przez ostatnie siedem dni, pierwszym rokiem Shōwa. Nazwę nowej ery wybrano z kilku propozycji przygotowanych przez ministerstwo dworu. Pochodziła z chińskiej Księgi dokumentów, z fragmentu o ludzie, który żyje w światłości, i o zgodzie między wszystkimi krajami, i bywa tłumaczona jako „oświecony pokój”. Zmiana nie obeszła się bez kompromitacji. Dziennik „Tokyo Nichi Nichi Shimbun”, poprzednik dzisiejszego „Mainichi Shimbun”, jeszcze w nocy wydrukował w nadzwyczajnym wydaniu, że nowa era będzie się nazywać „Kōbun”. Gdy ministerstwo dworu przed południem ogłosiło nazwę Shōwa, gazeta musiała odwołać tę informację, a jej redaktor naczelny podał się do dymisji. Długo utrzymywała się wersja, powtarzana także przez dawnych urzędników dworu, że dwór zmienił nazwę właśnie dlatego, że przeciekła do prasy. Według zachowanych dokumentów, między innymi dziennika przewodniczącego Tajnej Rady, „Shōwa” była jednak ostatecznym wyborem już na początku grudnia, a „Kōbun” figurowała tylko na liście propozycji przygotowanej w kancelarii premiera.

Pod koniec stycznia 1927 roku zmarły otrzymał pośmiertne imię cesarza Taishō, od nazwy swojej ery, która znaczy „wielka prawość”. Państwowy pogrzeb odbył się w nocy z 7 na 8 lutego 1927 roku w ogrodach Shinjuku Gyoen. Kilkukilometrowy kondukt przeszedł nocą z pałacu cesarskiego, przy świetle ognia płonącego w żelaznych latarniach, a wzdłuż trasy według ówczesnych szacunków stanęło od półtora do trzech milionów ludzi. Przebieg konduktu relacjonowało na żywo radio. Taishō jako pierwszy nowożytny cesarz spoczął nie w Kioto, lecz w Tokio, w mauzoleum Tama na terenie dzisiejszego miasta Hachiōji.

Japonia w chwili zmiany panowania

Czternaście lat panowania Yoshihito było okresem wielkich zmian. W czasie I wojny światowej Japonia stanęła po stronie Ententy, zajęła niemieckie posiadłości w Chinach i na Pacyfiku i narzuciła Chinom dwadzieścia jeden żądań. Na konferencji pokojowej w Paryżu zasiadła wśród pięciu wielkich mocarstw i dostała stałe miejsce w Radzie Ligi Narodów, choć jej propozycję równości rasowej odrzucono. W traktacie waszyngtońskim z 1922 roku zgodziła się ograniczyć flotę i w tym samym roku wycofała wojska z Syberii, a w 1925 roku, na mocy konwencji z ZSRR, także z północnego Sachalinu. W polityce wewnętrznej słabnący wpływ starych oligarchów, genrō, i choroba cesarza otworzyły drogę rządom partii. W 1918 roku premierem został przywódca Rikken Seiyūkai Takashi Hara, a od 1924 roku premierami byli zwykle przywódcy największych partii w izbie niższej. W 1925 roku wprowadzono prawo wyborcze dla wszystkich mężczyzn, którzy ukończyli 25 lat, co czterokrotnie zwiększyło liczbę wyborców. Równocześnie jednak uchwalono ustawę o ochronie porządku publicznego, która karała więzieniem za działalność wymierzoną w „ustrój państwa” (kokutai) i własność prywatną i stała się narzędziem prześladowania komunistów, a potem wszelkiej opozycji.

W grudniu 1926 roku rządził gabinet Wakatsukiego, oparty na partii Kenseikai, a polityką zagraniczną kierował Kijūrō Shidehara, zwolennik współpracy z mocarstwami zachodnimi i nieingerencji w wewnętrzne sprawy Chin. Ta ostrożność była coraz mocniej krytykowana w armii i w opozycyjnej Seiyūkai, bo w Chinach właśnie zmieniał się układ sił. Latem 1926 roku armia Kuomintangu pod dowództwem Czang Kaj-szeka, zbudowana dzięki radzieckiej pomocy i sojuszowi z komunistami, który zapoczątkowało w 1923 roku porozumienie Sun Jat-sena z radzieckim dyplomatą Adolfem Ioffem, ruszyła z Kantonu na ekspedycję północną i do końca roku opanowała dużą część środkowych Chin. Japońscy wojskowi obawiali się, że zjednoczone, nacjonalistyczne Chiny upomną się o Mandżurię, gdzie Japonia od czasu traktatu z Portsmouth miała dzierżawę Kwantungu, Kolej Południowomandżurską i strzegącą jej Armię Kwantuńską.

Znaczenie

Śmierć schorowanego monarchy sama w sobie niczego nie zmieniła w polityce Japonii. Od pięciu lat rządził regent i to Hirohito, a nie jego ojciec, przyjmował premierów i podpisywał dokumenty. Choroba Yoshihito miała jednak długie skutki. Za jego panowania stało się widoczne, że cesarz, który według konstytucji Meiji był „święty i nietykalny” i sprawował naczelne dowództwo nad armią i flotą, w praktyce nie musiał rządzić, by system działał. Decyzje zapadały w gabinecie, u genrō, na dworze i w sztabach, a tron je tylko uświęcał. Dworzanie wokół młodego Hirohito, z ostatnim genrō Kinmochim Saionjim i Makino na czele, chcieli z kolei, by nowy cesarz był przeciwieństwem chorego ojca: sprawnym, widocznym i powszechnie czczonym symbolem narodu. Kult cesarza, wcześniej przyćmiony słabością panującego, w erze Shōwa wyraźnie się nasilił.

Pierwsze lata nowego panowania przyniosły kolejne ciosy w „demokrację Taishō”. W marcu 1927 roku wybuchł kryzys bankowy, który w kwietniu obalił gabinet Wakatsukiego. Nowy premier, generał Giichi Tanaka, wysłał wojska do prowincji Szantung, a w 1928 roku oficerowie Armii Kwantuńskiej na własną rękę zamordowali mandżurskiego władcę Zhanga Zuolina. W 1931 roku ta sama armia wywołała incydent mukdeński i zajęła Mandżurię, w 1932 roku zastrzelono premiera Tsuyoshiego Inukaiego i skończyły się rządy partyjne, a w 1937 roku zaczęła się wojna z Chinami. Wszystko to działo się w imię cesarza, którego władza, święta w teorii i ograniczona w praktyce, pozwalała wojsku powoływać się na jego wolę ponad głową rządu. Era Shōwa, która zaczęła się w nocy 25 grudnia 1926 roku, w swojej pierwszej części stała się epoką japońskiego militaryzmu i wojny na Pacyfiku, zakończonej kapitulacją we wrześniu 1945 roku.