Niemcy zajmują Kursk

W nocy z 2 na 3 listopada 1941 roku ostatnie oddziały radzieckie wycofały się z Kurska, stolicy obwodu kurskiego i jednego z najważniejszych węzłów kolejowych na południe od Moskwy. Miasto, które według spisu z 1939 roku liczyło około 120 tysięcy mieszkańców, zajęły wojska 2 Armii gen. płk. Maximiliana von Weichsa, nacierającej na południowym skrzydle niemieckiej Grupy Armii „Środek”. Zdobycie Kurska datuje się zwykle na 3 listopada i data ta dobrze oddaje przebieg walk: według rosyjskich opracowań regionalnych 2 listopada walczono już na ulicach miasta, a obrońcy opuścili je w nocy na 3 listopada. Część źródeł, w tym niemiecka i angielska Wikipedia, podaje jako początek okupacji 4 listopada, a historia 9 Dywizji Pancernej – 2 listopada; różnica dotyczy raczej tego, kiedy uznano miasto za całkowicie opanowane, niż samego przebiegu bitwy.

Kursk na mapie „Tajfuna”

Kursk nie leżał na głównym kierunku operacji „Tajfun”, którą feldmarsz. Fedor von Bock rozpoczął 30 września i 2 października. Miasto miało jednak duże znaczenie dla osłony jej południowego skrzydła. Przez Kursk biegła magistrala kolejowa z Moskwy przez Orzeł do Charkowa i dalej na Krym i do Donbasu, a od wschodu dochodziła do niego linia z Woroneża. W okolicy leżały też złoża rudy żelaza Kurskiej Anomalii Magnetycznej, wtedy dopiero w początkach eksploatacji. Na wysokości Kurska przebiegała ponadto granica między Grupą Armii „Środek” a Grupą Armii „Południe”, której 6 Armia feldmarsz. Waltera von Reichenaua 24 października zajęła Charków i tego samego dnia Biełgorod. Zdobycie Kurska miało zamknąć lukę między oboma zgrupowaniami.

Według niemieckich opracowań Adolf Hitler na początku października, po zamknięciu kotłów pod Wiaźmą i Briańskiem, żądał, by Kursk zdobyła 2 Armia Pancerna gen. płk. Heinza Guderiana. Guderian miał jednak przed sobą Tułę i drogę na Moskwę, a jego dywizje grzęzły w błocie i walczyły pod Mceńskiem. Zadanie przypadło więc armii Weichsa. Pod jej rozkazy przeszedł XLVIII Korpus Zmotoryzowany gen. wojsk panc. Wernera Kempfa, który w październiku zamykał od południa kocioł pod Briańskiem, a potem z 9 Dywizją Pancerną gen. por. Alfreda von Hubickiego i 95 Dywizją Piechoty ruszył przez Lgow, Dmitrijew i Fatież ku Kurskowi. Na rozmokłych drogach postęp był powolny: 9 Dywizja Pancerna dotarła do Fatieża, około 45 kilometrów na północ od Kurska, dopiero 25 października, a pod koniec miesiąca niemieckie czołówki stanęły na dalekich przedpolach miasta.

Obrona miasta

Po stronie radzieckiej kierunek kurski był słabo obsadzony. Armie Frontu Briańskiego, rozbite i okrążone w pierwszych dniach „Tajfuna”, wychodziły z kotła przez obwód kurski w drugiej połowie października; 13 Armia gen. mjr. Awksientija Gorodnianskiego przebiła się 18 października przez rzekę Swapę i zajęła obronę pod Lgowem, ale liczyła już według rosyjskich danych niewiele więcej niż jedną dywizję. 24 października Stawka nakazała wycofać wojska frontu na nową linię od Tuły po Liwny i Kastornoje, daleko na wschód od Kurska. W tym samym czasie na rozkaz Stawki odeszły spod Kurska pod Moskwę 7 Gwardyjska Dywizja Strzelecka i 133 Brygada Pancerna, które dotąd osłaniały miasto od północnego zachodu.

Według opracowań historyków kurskich od 23 października miasta broniły pułki 2 Gwardyjskiej Dywizji Strzeleckiej płk. A. Z. Akimenki, 38 Pułk Motocyklowy oraz ochotnicy z pułków pospolitego ruszenia i batalionów niszczycielskich zebranych z 31 rejonów obwodu – razem około 3,5 tysiąca ludzi. 22 października utworzono miejski komitet obrony z sekretarzem obwodowego komitetu partii P. I. Doroninem na czele, który przejął pełnię władzy w mieście. Pod koniec października niemiecki korpus, po zajęciu Dmitrijewa, Lgowa i Fatieża, wyszedł na dalekie podejścia do miasta. 1 i 2 listopada walczono na przedpolach i już w samym Kursku, na ulicach, gdzie bronili się także ochotnicy z pospolitego ruszenia. Według tych samych źródeł w walkach o Kursk zginęło około 700 żołnierzy 2 Gwardyjskiej Dywizji i ochotników. W nocy na 3 listopada obrońcy, naciskani przez 9 Dywizję Pancerną i 95 Dywizję Piechoty, opuścili miasto i cofnęli się na wschód, w stronę Szczigrów.

Tuła i błoto

Zdobycie Kurska było jednym z ostatnich sukcesów „Tajfuna” przed listopadową przerwą. Na głównym kierunku niemieckie natarcie stanęło już kilka dni wcześniej. Od połowy października rasputica, jesienne roztopy, zamieniła drogi w grzęzawisko, zaopatrzenie w paliwo i amunicję nie nadążało za czołówkami, a dywizje pancerne miały po kilkadziesiąt sprawnych czołgów. Pod koniec października, po walkach na linii możajskiej, Grupa Armii „Środek” zatrzymała się 70–100 kilometrów od Moskwy.

Na południowym skrzydle Guderian dopiero 29 października doszedł pod Tułę, ostatnie duże miasto na drodze z Orła do Moskwy. Liczył na zdobycie jej z marszu, ale miasta broniły pułk NKWD strzegący tulskich zakładów zbrojeniowych, pułk artylerii przeciwlotniczej, robotniczy pułk ochotników, a od wieczora 30 października także brygada pancerna i ściągane w pośpiechu resztki 50 Armii. Według danych radzieckich od 30 października do 1 listopada obrońcy odparli kilka natarć prowadzonych przez dwie dywizje pancerne, a 2 listopada pod miasto doszły niemieckie dywizje piechoty, które także nie zdołały go zdobyć. Próby obejścia Tuły zatrzymały radzieckie przeciwnatarcia z 7 i 10 listopada. Tuła pozostała w rękach radzieckich, a Guderian musiał szukać drogi na Moskwę dookoła niej.

1 listopada Bock, który wcześniej forsował dalsze natarcie, wydał rozkaz, by „na razie nie posuwać się dalej na większą skalę”, ale przygotować wszystko do natarcia i jak najszybciej usunąć trudności z zaopatrzeniem, tak aby ruszyć natychmiast, gdy nadejdzie mróz. Na drogach już wtedy pojawiły się pierwsze przymrozki: według niemieckich i rosyjskich opracowań lekki mróz chwycił 3–4 listopada, a wkrótce potem ziemia zamarzła na dobre. Uwolniło to czołgi z błota, ale zarazem odsłoniło, że niemieckie wojska nie mają zimowego umundurowania.

Miejsce w wojnie

Zdobycie Kurska zamknęło lukę między niemieckimi grupami armii i dało Wehrmachtowi ważny węzeł komunikacyjny na tyłach frontu. 2 Armia Weichsa posuwała się w listopadzie dalej na wschód, ku Woroneżowi i Jelcowi: 22 listopada zajęła Szczigry, a pod koniec miesiąca, po kilkudniowych walkach, miasteczko Tim. Front na tym odcinku utrzymywały teraz 13 i 40 Armia Frontu Południowo-Zachodniego, któremu po rozwiązaniu Frontu Briańskiego 10 listopada podporządkowano ten kierunek. W grudniu, w czasie radzieckiej kontrofensywy, wojska Frontu Południowo-Zachodniego rozbiły pod Jelcem dwie dywizje 2 Armii, ale Kurska nie odbiły: zimowe natarcie 40 Armii utknęło w styczniu 1942 roku kilkadziesiąt kilometrów od miasta.

Okupacja Kurska trwała do 8 lutego 1943 roku. Według rosyjskich i niemieckich opracowań w tym czasie Niemcy rozstrzelali około 3 tysięcy mieszkańców, około 10 tysięcy wywieźli na roboty przymusowe do Rzeszy, a ponad 10 tysięcy zmarło z głodu i chorób. Po wyzwoleniu miasta zimą 1943 roku wokół Kurska powstał wielki wysunięty łuk frontu, a w lipcu 1943 roku rozegrała się tam bitwa na łuku kurskim, ostatnia wielka niemiecka ofensywa na wschodzie. W listopadzie 1941 roku Kursk był jednak tylko jednym z miast zajętych na skrzydle operacji, która na głównym kierunku już się zatrzymała – a o jej losie miały zdecydować nie walki o Kursk, lecz o Tułę, Klin i przedpola Moskwy.