Niemcy zajmują Charków

24 października 1941 roku oddziały niemieckiej 6 Armii feldmarsz. Waltera von Reichenaua opanowały centrum Charkowa, jednego z największych miast Związku Radzieckiego i najważniejszego ośrodka przemysłowego radzieckiej Ukrainy. Tego samego dnia sąsiedni korpus 6 Armii zajął Biełgorod. Walki o samo miasto trwały zaledwie kilka dni, a ostatnie radzieckie oddziały wycofały się na wschód w nocy z 25 na 26 października. Niemcy zdobyli jednak miasto w dużej mierze puste: najważniejsze fabryki, z zakładami produkującymi czołgi T-34 na czele, wywieziono wcześniej na Ural i nad Wołgę, a to, czego nie zdążono wywieźć, wysadzono lub zaminowano.

Kalendaria podają pod 24 października, że Charków, ważny ośrodek górniczy i przemysłowy, padł pod ciosami wojsk Grupy Armii „Południe”. Data jest właściwa. Charków był przede wszystkim ośrodkiem przemysłu maszynowego i węzłem kolejowym; kopalnie węgla leżały dalej na południowy wschód, w Zagłębiu Donieckim, które Niemcy zajmowali w tych samych tygodniach.

Miasto fabryk

Charków był do 1934 roku stolicą radzieckiej Ukrainy, a w czasie pierwszej pięciolatki wyrósł na jedno z głównych centrów radzieckiej industrializacji. Według danych radzieckich w maju 1941 roku mieszkało w nim 901 tysięcy ludzi, a jesienią, po napływie uchodźców z zachodu, znacznie więcej. W Charkowskich Zakładach Parowozowych im. Kominternu, oznaczonych jako zakład nr 183, zaprojektowano i produkowano czołg T-34; według rosyjskich opracowań pochodziła stamtąd większość wyprodukowanych do jesieni 1941 roku egzemplarzy tego czołgu, a zakład nr 75 był jedyną w kraju wytwórnią czołgowych silników wysokoprężnych. Charkowska Fabryka Traktorów, największa w ZSRR, remontowała czołgi i przygotowywała produkcję lekkich czołgów T-60, a zakłady lotnicze budowały bombowce Su-2. Przez miasto biegły linie kolejowe łączące Moskwę z Krymem i Kaukazem oraz Zagłębie Donieckie z resztą kraju.

Hitler kilkakrotnie podkreślał w sierpniu i wrześniu, że okręg przemysłowy Charkowa jest dla niego ważniejszy od Moskwy. W sierpniowych dyrektywach, które doprowadziły do zmiany kierunku natarcia 21 sierpnia, okręg przemysłowy Charkowa wymieniano obok Krymu i Zagłębia Donieckiego jako cel Grupy Armii „Południe” feldmarsz. Gerda von Rundstedta.

Ewakuacja

Gdy po upadku Kijowa niemieckie armie stanęły na linii Połtawy, władze radzieckie postanowiły wywieźć z Charkowa wszystko, co się da. 16 września, dzień po zamknięciu kotła kijowskiego, Państwowy Komitet Obrony przyjął uchwały o ewakuacji zakładów oraz kobiet i dzieci z Charkowa i obwodu. Na demontaż i załadunek fabryk dano niespełna miesiąc. Do bram zakładów doprowadzono tory tramwajowe, by maszyny wozić prosto na rampy kolejowe. Według przytaczanych w literaturze danych wywieziono wyposażenie około 70 wielkich zakładów w 320 pociągach, a ewakuacja była w zasadzie zakończona do 20 października.

Zakład nr 183 przeniesiono do Niżnego Tagiłu na Uralu, na teren Urałwagonzawodu, gdzie już w grudniu 1941 roku wyjechały z hal pierwsze czołgi T-34, a w następnych latach powstała tam największa ich wytwórnia. Fabrykę silników nr 75 wywieziono do Czelabińska, gdzie razem z miejscową fabryką traktorów i ewakuowanymi zakładami z Leningradu utworzyła kombinat nazywany „Tankogradem”. Zakłady lotnicze przeniesiono do Mołotowa, dzisiejszego Permu, a urządzenia fabryki traktorów rozesłano w głąb kraju; część trafiła do Stalingradu, a z części powstała później fabryka traktorów w Rubcowsku na Ałtaju. Razem z maszynami jechali inżynierowie i robotnicy z rodzinami. Przeniesienie przemysłu ukraińskiego, białoruskiego i leningradzkiego na wschód było jedną z najważniejszych operacji 1941 roku: to dzięki niej Związek Radziecki mógł w 1942 roku produkować więcej czołgów niż Niemcy.

Równocześnie Charków zaminowano. 27 września Sztab Generalny wysłał do miasta płk. Ilję Starinowa, specjalistę od min i dywersji, który pod koniec września dotarł do Charkowa jednym z ostatnich konwojów przed przecięciem przez Niemców drogi z Moskwy. Jego saperzy zaminowali drogi, mosty, linie kolejowe i budynki, część z nich minami odpalanymi drogą radiową. Podobne przygotowania prowadzono wcześniej w Kijowie, gdzie wybuchy pod koniec września spaliły śródmieście.

Walki o miasto

Front Południowo-Zachodni, odtworzony po kijowskiej klęsce pod dowództwem marsz. Siemiona Timoszenki, był znacznie słabszy od Niemców. W październiku Stawka zabierała mu dywizje, by ratować Moskwę po klęsce pod Wiaźmą i Briańskiem, a na południu Kleist właśnie rozbił nad Morzem Azowskim dwie armie sąsiedniego Frontu Południowego. 6 października 6 Armia ruszyła przez Sumy i Ochtyrkę na Biełgorod i Charków, a 17 Armia – spod Połtawy na Łozową i Izium. Radziecka 38 Armia gen. mjr. Wiktora Cyganowa i 6 Armia gen. Rodiona Malinowskiego cofały się, starając się nie dać okrążyć. Natarcie Niemców hamowały jednak jesienne deszcze. Drogi rozmokły, zerwane mosty trzeba było zastępować pontonami, a zaopatrzenie z odległego Dniepru docierało z coraz większym trudem.

Stawka nie zamierzała bronić Charkowa do ostatniego żołnierza. Miasto miało się utrzymać do końca ewakuacji i odwrotu sąsiednich wojsk. Bezpośrednio broniła go słabo wyszkolona 216 Dywizja Strzelecka, sformowana na nowo po zagładzie pod Kijowem, 57 Brygada Wojsk NKWD, charkowski pułk pospolitego ruszenia i oddział przestarzałych czołgów – według rosyjskich danych łącznie niespełna 20 tysięcy ludzi. 20–21 października niemiecki LV Korpus Armijny gen. piechoty Erwina Vierowa podszedł pod zachodnie przedmieścia, a 22 października obrońcy kontratakowali.

23 października, po przygotowaniu artyleryjskim, do szturmu ruszyła 57 Dywizja Piechoty gen. mjr. Antona Dostlera, wspierana przez działa szturmowe, z 101 Dywizją Lekką od północy. Niemcy posuwali się wzdłuż ulic ku dworcowi i rzece Łopań. Część mostów ocalała, bo zawiodły ładunki wybuchowe. 24 października walczono o centralny plac Dzierżyńskiego i gmach Gospromu, gdzie najdłużej trzymali się ochotnicy pospolitego ruszenia i żołnierze NKWD. Wieczorem Niemcy doszli do wschodnich dzielnic. Resztki garnizonu wycofały się w nocy na 26 października za Doniec. Radzieckie Biuro Informacyjne przyznało się do utraty Charkowa dopiero 29 października.

Rozkaz Reichenaua i pierwsze tygodnie okupacji

W mieście zostało według rosyjskich szacunków ponad 450 tysięcy mieszkańców. Dostler został komendantem miasta. Czternaście dni wcześniej, 10 października, Reichenau wydał żołnierzom 6 Armii rozkaz o „postępowaniu wojsk na Wschodzie”. Pisał w nim, że żołnierz na Wschodzie jest nie tylko wojownikiem, lecz i „nosicielem nieubłaganej idei narodowej”, który musi rozumieć konieczność „surowej, lecz sprawiedliwej pokuty na żydowskich podludziach”. Rundstedt rozesłał rozkaz z aprobatą do pozostałych armii, a Hitler uznał go za wzorowy. W Charkowie od pierwszych dni wieszano publicznie na balkonach w centrum prawdziwych i domniemanych członków podziemia, a przechodniów zmuszano do patrzenia.

Wojsko obawiało się zarazem min. Od 7 października obowiązywał rozkaz Hitlera zakazujący wkraczania do Moskwy i Leningradu, wydany pod wrażeniem wybuchów w Kijowie. W Charkowie niemieccy saperzy rozbrajali setki ładunków, ale nie wszystkie. W nocy 14 listopada sygnał radiowy wysłany z Woroneża, odległego o kilkaset kilometrów, odpalił minę w willi przy ulicy Dzierżyńskiego 17, dawnej rezydencji przywódców partii. Zginął dowódca 68 Dywizji Piechoty i komendant garnizonu gen. por. Georg von Braun z kilkoma oficerami. W odwecie Niemcy powiesili i rozstrzelali setki zakładników: według jednych źródeł około 50 powieszono i 200 rozstrzelano, według innych powieszono około 200 osób, głównie Żydów, a tysiąc wzięto jako zakładników.

Miejsce w wojnie

Okupacja przyniosła Charkowowi katastrofę. Armia zabierała żywność dla siebie, a miasto odcięte od wsi nie miało czym wykarmić mieszkańców. Zimą 1941/1942 roku zaczął się głód; według danych niemieckiego zarządu miasta w samym 1942 roku zmarło z głodu ponad 13 tysięcy charkowian. 14 grudnia 1941 roku komendantura kazała wszystkim Żydom w ciągu dwóch dni przenieść się do baraków na przedmieściu, w pobliżu fabryki traktorów. Stamtąd, od końca grudnia do stycznia 1942 roku, Sonderkommando 4a Paula Blobela, to samo, które we wrześniu dokonało mordu w Babim Jarze, wywoziło ich do wąwozu Drobyćkyj Jar na wschodnim skraju miasta i rozstrzeliwało, a część zabiło w samochodzie-komorze gazowej. Liczbę ofiar szacuje się najczęściej na około 15–16 tysięcy, niektóre źródła podają ponad 20 tysięcy.

Zdobycie Charkowa i Biełgorodu zamknęło jesienną kampanię 6 i 17 Armii. Niemieckie dywizje, wyczerpane i grzęznące w błocie, stanęły nad Dońcem i przeszły do obrony, a dalej na południe natarcie prowadziły już tylko czołgi Kleista na Rostów i armia Mansteina na Krymie. Dla Wehrmachtu Charków stał się na półtora roku głównym węzłem zaopatrzenia i bazą remontową południowego skrzydła frontu. Dla Armii Czerwonej był celem, o który przez następne dwa lata toczyła kolejne krwawe bitwy: w maju 1942 roku ofensywa Timoszenki zakończyła się okrążeniem pod Barwienkowem, w lutym 1943 roku wojska radzieckie wyzwoliły miasto, ale w marcu Manstein odbił je ponownie. Ostatecznie Charków wyzwolono 23 sierpnia 1943 roku. Mieszkało w nim wtedy, według różnych szacunków, już tylko około 190–230 tysięcy ludzi. Dostler, który w Charkowie był pierwszym komendantem, został po wojnie skazany przez amerykański sąd wojskowy na śmierć za rozstrzelanie we Włoszech w 1944 roku piętnastu jeńców amerykańskich i stracony w grudniu 1945 roku.