Radziecko-estoński pakt o wzajemnej pomocy

Około północy z 28 na 29 września 1939 roku na Kremlu przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych i ludowy komisarz spraw zagranicznych Wiaczesław Mołotow i estoński minister spraw zagranicznych Karl Selter podpisali pakt o wzajemnej pomocy między Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich a Republiką Estońską, opatrzony datą 28 września. Układ zawarty na dziesięć lat pozwalał Związkowi Radzieckiemu założyć bazy marynarki wojennej i lotnictwa na wyspach Sarema i Hiuma oraz w porcie Paldiski, a poufny protokół dodatkowy prawo do utrzymywania w Estonii do 25 tysięcy żołnierzy przez cały czas trwania wojny w Europie. W zamian ZSRR zapewniał, że pakt w niczym nie naruszy estońskiej suwerenności, ustroju i gospodarki. Rozmowy toczyły się w obecności Józefa Stalina, pod groźbą inwazji, a ich wynik przesądziła przewaga Armii Czerwonej skoncentrowanej przy granicy. Estoński pakt był pierwszym z trzech „paktów o bazach”, które jesienią 1939 roku otworzyły Armii Czerwonej drogę do krajów bałtyckich.

Ultimatum i odpowiedź Tallinna

Cztery dni wcześniej, 24 września, Mołotow zażądał od Seltera, który przyjechał do Moskwy podpisać umowę handlową, paktu o wzajemnej pomocy z bazami dla floty i lotnictwa. Za pretekst posłużyła ucieczka internowanego w Tallinnie okrętu podwodnego „Orzeł”, która miała dowodzić, że Estonia nie potrafi strzec swojej neutralności. Estonia była osamotniona. Łotwa i Finlandia nie chciały się mieszać, Wielka Brytania i Francja nie mogły pomóc na Bałtyku, a Niemcy, które w czerwcu zawarły z nią pakt o nieagresji, już w sierpniu oddały ją radzieckiej strefie interesów w tajnym protokole do paktu Ribbentrop-Mołotow i radziły teraz przyjąć warunki Moskwy. Przy granicy stały, według estońskiego sztabu, około 160 tysięcy żołnierzy, 600 czołgów i 600 samolotów, a radzieckie okręty i samoloty od kilku dni demonstracyjnie naruszały estońskie wody i przestrzeń powietrzną. Prezydent Konstantin Päts i naczelny dowódca generał Johan Laidoner uznali, że groźba nie jest blefem, a wojna oznaczałaby zagładę narodu. Rząd i komisje parlamentu zgodziły się na rokowania.

27 września do Moskwy przyjechała delegacja: Selter, przewodniczący izby poselskiej Jüri Uluots, profesor prawa międzynarodowego i były minister spraw zagranicznych Ants Piip oraz poseł w Moskwie August Rei. Prosili o rozpoczęcie rozmów następnego dnia, ale Kreml wezwał ich jeszcze tego samego wieczoru.

Sprawa „Metallista” i 35 tysięcy żołnierzy

O godzinie 21 Selter oświadczył, że Estonia zgadza się co do zasady negocjować na podstawie radzieckiego projektu, ale chce wnieść poprawki, i zaprotestował przeciw naruszeniom estońskich wód i przestrzeni powietrznej. Mołotow odpowiedział „złą wiadomością”. Odczytał depeszę TASS, według której w Zatoce Narewskiej nieznany okręt podwodny storpedował i zatopił radziecki statek „Metallist”, a wielu marynarzy utonęło. Wobec tego rząd radziecki nie może już poprzestać na wcześniejszych żądaniach i chce prawa do utrzymywania w różnych miejscach Estonii, przez cały czas wojny europejskiej, do 35 tysięcy żołnierzy piechoty, kawalerii i lotnictwa, także po to, by „chronić porządek wewnętrzny” Estonii.

Historycy estońscy i polscy są zgodni, że zatopienie „Metallista” było prowokacją. Według estońskich ustaleń statek stanął 27 września na kotwicy w Zatoce Narewskiej, po południu podeszły do niego trzy okręty Floty Bałtyckiej, które zdjęły załogę, a o zmroku statek zatopiono. Radzieckie radio natychmiast ogłosiło, że zrobił to „nieznany okręt podwodny”. „Orzeł” był wtedy daleko na środkowym Bałtyku, a dwóch zabranych przez niego estońskich wartowników wysadził kilka dni wcześniej na Gotlandii, o czym Selter wiedział. Incydent miał dać Moskwie pretekst do nowych żądań, a gdyby rokowania się nie powiodły, także do wojny.

Selter odpowiedział, że nowe żądanie oznaczałoby wojskową okupację Estonii i jest nie do przyjęcia. Mołotow zaproponował, by Estończycy porozmawiali ze Stalinem, i zadzwonił po niego: „Towarzyszu Stalin, przyjdźcie tutaj. Pan Selter i jego koledzy sprzeciwiają się naszej nowej propozycji. Nazywają ją okupacją”. Stalin zjawił się po kilku minutach i powtórzył argumenty Mołotowa. Delegacja estońska zdołała przełożyć rozmowę na następny dzień, by przygotować własny projekt.

Targi o liczby

28 września o godzinie 13 rozmowy wznowiono. W tym samym czasie na Kremlu przebywał Joachim von Ribbentrop, który dzień wcześniej przyleciał do Moskwy, by podpisać traktat o granicach i przyjaźni, a w Warszawie kapitulowała obrona stolicy. Estończycy przedstawili projekt, w którym bazy ograniczały się do wysp Sarema i Hiuma. „To nie do przyjęcia. Potrzebujemy Tallinna” – odpowiedział Stalin. Selter odparł, że stolicy oddać nie można. Ostatecznie stanęło na wyspach i porcie Paldiski na zachód od Tallinna, a w poufnym protokole dodano, że do czasu urządzenia bazy w Paldiski, nie dłużej niż przez dwa lata, radziecka flota może korzystać z portu w Tallinnie. Estończycy proponowali, by garnizony liczyły najwyżej 10 tysięcy żołnierzy. Stalin i Mołotow uznali 25 tysięcy za „absolutnie konieczne”. „Nie zmuszajcie nas do szukania innych możliwości” – mówili, zapewniając zarazem, że nie zamierzają postępować tak, jak Niemcy w Czechosłowacji, a garnizony będą tylko na czas wojny. Delegacja naradziła się na miejscu i zgodziła się na 25 tysięcy jako górną granicę. Stalin targował się też o termin ratyfikacji. Gdy Selter tłumaczył, że w niedzielę chce się zobaczyć z żoną i synem, Stalin zapytał, ile chłopiec ma lat, i „dla żony i syna” dodał jeden dzień: ratyfikacja miała nastąpić w ciągu sześciu dni.

Niektóre zestawienia podają, że Estonia zgodziła się na radzieckie bazy z 30 tysiącami żołnierzy. Według tekstu protokołu i zapisków delegacji granica wynosiła 25 tysięcy żołnierzy wojsk lądowych i lotnictwa. Liczba 35 tysięcy była żądaniem z 27 września, które Estończycy odrzucili.

Po zakończeniu rozmów Stalin zwrócił się do Seltera: „Mogło się z wami stać to, co stało się z Polską. Polska była wielkim krajem. Gdzie jest teraz Polska? Gdzie są Mościcki, Rydz-Śmigły i Beck?”. Zapewnił, że Estonia postąpiła mądrze. Gdy Selter poskarżył się na loty radzieckich samolotów nad Estonią, Stalin odpowiedział, że to „młodzi, niedoświadczeni lotnicy”, którzy popełniają błędy, i że więcej się to nie powtórzy. Przy kolacji wznoszono toasty za prezydenta Pätsa, Seltera i Laidonera. Selter wspominał później, że po podpisaniu Mołotow zadzwonił do kogoś, kogo nazwał „Klim”, czyli zapewne do ludowego komisarza obrony Klimienta Woroszyłowa, i kazał odwołać gotowość. Estońscy żołnierze na granicy widzieli tej nocy radzieckie rakiety sygnalizacyjne, a potem czołgi ukryte w zaroślach odjeżdżające na wschód. Tej samej nocy podpisano też umowę handlową, dla której Selter pierwotnie przyjechał do Moskwy.

Co stanowił pakt

Preambuła odwoływała się do traktatu pokojowego z Tartu z 1920 roku i paktu o nieagresji z 1932 roku jako trwałej podstawy wzajemnych stosunków. Artykuł I zobowiązywał strony do wzajemnej pomocy, także wojskowej, w razie bezpośredniej napaści lub groźby napaści ze strony którejkolwiek wielkiej europejskiej potęgi na ich granice morskie na Bałtyku, na granice lądowe przez terytorium Łotwy albo na radzieckie bazy. W artykule II ZSRR zobowiązywał się pomagać armii estońskiej w zakupie uzbrojenia na korzystnych warunkach. Artykuł III dawał Związkowi Radzieckiemu prawo do baz marynarki i lotnisk na Saremie, Hiumie i w Paldiski, dzierżawionych za rozsądną cenę i ochranianych przez radzieckie wojska lądowe i lotnicze w „ściśle ograniczonej” liczbie. Artykuł IV zakazywał zawierania sojuszy skierowanych przeciw drugiej stronie, a artykuł V stanowił, że pakt nie może w żaden sposób naruszać suwerenności stron, ich ustroju gospodarczego i państwowego, a tereny baz pozostaną terytorium Estonii. Pakt miał obowiązywać dziesięć lat i przedłużać się automatycznie o pięć, jeśli nikt go nie wypowie. Poufny protokół, oprócz limitu 25 tysięcy żołnierzy i postoju floty w Tallinnie, zawierał na prośbę Estończyków zapis, że pomoc nie jest automatyczna. Dokumenty ratyfikacyjne wymieniono w Tallinnie 4 października.

29 września Päts przemawiał przez radio i zapewniał, że pakt nie narusza estońskiej suwerenności, a państwo pozostaje niepodległe. Rząd Kaarela Eenpalu wkrótce podał się do dymisji, premierem został Uluots, a ministrem spraw zagranicznych Piip. Selter wyjechał jako dyplomata do Genewy.

Łotwa na kolejce

28 września wojska radzieckie gromadziły się przy granicy łotewskiej, a radzieckie samoloty naruszały łotewską przestrzeń powietrzną. Radzieckie plany operacyjne z tych dni przewidywały, że jeśli Łotwa stanęłaby po stronie Estonii, 7 Armia uderzy w kierunku Rygi. Estoński poseł w Rydze zapytał na prośbę Seltera łotewskiego ministra spraw zagranicznych Vilhelmsa Muntersa, co zrobiłaby Łotwa, gdyby dostała podobne żądania. Usłyszał, że nie byłoby chyba innego wyjścia niż zawarcie takiego układu. Kilka dni później Munters został wezwany do Moskwy, a 5 października podpisał pakt o wzajemnej pomocy, który dał ZSRR bazy w Lipawie, Windawie i na wybrzeżu Kurlandii. 10 października podobny układ musiała podpisać Litwa. Minister Juozas Urbšys dostał w zamian Wilno z częścią Wileńszczyzny, zajęte przez Armię Czerwoną w czasie agresji na Polskę, i zgodził się na 20 tysięcy radzieckich żołnierzy w kraju. Litwa przeszła do radzieckiej strefy interesów na mocy umowy, którą Ribbentrop i Mołotow podpisali tego samego dnia co pakt estoński. Finlandia, zaproszona do Moskwy 5 października, odmówiła ustępstw i 30 listopada została zaatakowana.

Miejsce w wojnie

Radzieckie wojska zaczęły wchodzić do Estonii 18 października. Już w czasie rozmów wojskowych w Tallinnie na początku października delegacja dowódcy Leningradzkiego Okręgu Wojskowego Kiriłła Mierieckowa żądała miejsc nieprzewidzianych w pakcie, między innymi rejonu Haapsalu i lotnisk w zachodniej Estonii, a Moskwa wycofała się tylko z części tych żądań. Wkrótce w Estonii stacjonowało więcej żołnierzy Armii Czerwonej, niż liczyła cała armia estońska, a w lutym 1940 roku rząd estoński protestował, że radziecki kontyngent przekroczył umówione 25 tysięcy. W czasie wojny zimowej radzieckie samoloty startowały z baz w Estonii do nalotów na Finlandię. Tymczasem na wezwanie Hitlera kraje bałtyckie opuszczali Niemcy bałtyccy.

Zapewnienia o poszanowaniu niepodległości przetrwały niecałe dziewięć miesięcy. 16 czerwca 1940 roku, gdy uwaga świata skupiała się na upadku Francji, ZSRR oskarżył Estonię i Łotwę o łamanie paktów i zażądał zmiany rządów oraz wpuszczenia nieograniczonej liczby wojsk. 17 czerwca Armia Czerwona zajęła Estonię. Pod nadzorem wysłannika Moskwy Andrieja Żdanowa powstał posłuszny rząd, w lipcu odbyły się wybory z jedną listą, a 6 sierpnia 1940 roku Estonia została wcielona do ZSRR jako Estońska SRR. Päts i Laidoner zostali deportowani w głąb Związku Radzieckiego i tam zmarli, Piip zginął w niewoli, a w czerwcu 1941 roku NKWD wywiozło z kraju tysiące ludzi. Pakt o wzajemnej pomocy, który miał chronić Estonię przed „wielkimi europejskimi potęgami”, okazał się pierwszym etapem jej okupacji, która, z przerwą na okupację niemiecką w latach 1941–1944, trwała do 1991 roku.