Niemcy nad Zatoką Fińską

W czwartek 7 sierpnia 1941 roku czołowe oddziały niemieckiej 254 Dywizji Piechoty wyszły na brzeg Zatoki Fińskiej pod Kundą, małym przemysłowym miastem z cementownią, około stu kilometrów na wschód od Tallinna. Tego samego dnia inne oddziały XXVI Korpusu Armijnego gen. Alberta Wodriga zajęły Rakvere, stolicę powiatu wirumaaskiego, skąd w pośpiechu uciekł sztab radzieckiej 8 Armii. Klin wbity z południa na północ przez całą Estonię przeciął jedyną szosę i linię kolejową łączącą Tallinn z Narwą i Leningradem. Radziecka 8 Armia rozpadła się na dwie części: 10 Korpus Strzelecki cofał się na zachód, ku Tallinnowi, głównej bazie Floty Bałtyckiej, a 11 Korpus Strzelecki z dywizjami przysłanymi z Leningradu – na wschód, ku Narwie. Dziesięć dni później, 17 sierpnia, Niemcy zdobyli Narwę. Armii Czerwonej zostały w Estonii tylko okrążony rejon Tallinna, skrawki zachodniego wybrzeża i wyspy archipelagu zachodnioestońskiego.

Popularne kalendaria notują te sprawy pod dwiema datami: 7 sierpnia (wyjście Niemców nad Zatokę Fińską i odcięcie Tallinna od reszty frontu) i 17 sierpnia (zdobycie Narwy). Były to dwa etapy tego samego natarcia. Data 7 sierpnia zgadza się z rosyjskimi opracowaniami i z estońską monografią walk o Tallinn; część estońskich zestawień podaje, że niemiecka czołówka dotarła do morza pod Kundą już 6 sierpnia, a 7 sierpnia zajęto Rakvere. Różnica dotyczy kilku godzin marszu pojedynczych oddziałów, a nie przebiegu operacji.

Estonia w planach Grupy Armii „Północ”

Estonia nie była dla Niemców celem samym w sobie. Grupa Armii „Północ” feldmarsz. Wilhelma von Leeba miała przede wszystkim zdobyć Leningrad, a kraje bałtyckie były drogą do niego. Po zajęciu Rygi 1 lipca główne siły grupy, 4 Grupa Pancerna i 16 Armia, poszły na Psków, Ługę i Nowogród. Estonię miała opanować 18 Armia gen. Georga von Küchlera. Niemieckie dowództwo uważało, że wycofana z Łotwy radziecka 8 Armia jest rozbita i zdemoralizowana, i rzuciło na Estonię początkowo tylko dwie dywizje piechoty, 61 i 217, oraz część I Korpusu. Pomyliło się. Po pierwszych sukcesach, gdy 7 lipca Niemcy przekroczyli granicę i zajęli Parnawę i Viljandi, natarcie zatrzymało się przed radzieckim kontruderzeniem pod Märjamaa i na linii rzeki Emajõgi pod Tartu. Tam przez dwa tygodnie trwała wojna letnia: obok nadchodzących Niemców walczyli z Armią Czerwoną i batalionami niszczycielskimi estońscy Leśni Bracia, z których powstawały oddziały samoobrony Omakaitse.

Postój w Estonii zaczął przeszkadzać w marszu na Leningrad. Lewe skrzydło 4 Grupy Pancernej, która przez lipiec zdobywała przyczółki nad rzeką Ługą i po kontrataku pod Solcami musiała czekać na piechotę, pozostawało odsłonięte, dopóki wybrzeże Zatoki Fińskiej i Narwa były w rękach radzieckich. Tallinn był ponadto główną bazą radzieckiej Floty Bałtyckiej; stały w nim krążownik „Kirow”, dwa lidery niszczycieli, kilka niszczycieli i dziesiątki mniejszych okrętów, a z lotnisk w Estonii i na wyspach radzieckie lotnictwo atakowało niemieckie kolumny i szlaki żeglugowe na Bałtyku. Dyrektywa nr 33 Adolfa Hitlera z 19 lipca i jej uzupełnienia nakazywały 18 Armii jak najszybciej oczyścić Estonię, a potem iść przez przesmyk między jeziorem Pejpus a morzem na Narwę i dalej na Leningrad.

Küchler dostał posiłki: z Kurlandii przyszła 291 Dywizja Piechoty, z odwodu 93 Dywizja Piechoty, a do ochrony tyłów 207 Dywizja Ochronna. 24 lipca do Otepää przybył sztab XLII Korpusu Armijnego, który przejął 61 i 217 Dywizję i kierunek na Tallinn. XXVI Korpus, z 254 i 291 Dywizją, a od początku sierpnia także z 93, miał uderzyć na północ i północny wschód, na Rakvere i Narwę.

Klin do morza

Natarcie ruszyło 22 lipca na styku dwóch radzieckich korpusów między Türi a Põltsamaą. Niemcy rozcięli front 8 Armii i do 24 lipca doszli do brzegu Pejpusu pod Kasepää. Dwie radzieckie dywizje, 48 i 125 Strzelecka, które broniły linii Emajõgi, zostały zepchnięte ku jezioru i okrążone między Emajõgi a Mustvee; do 31 lipca XXVI Korpus je rozbił. Według estońskich opracowań do niewoli trafiło około 10 tysięcy czerwonoarmistów. Półtora pułku radzieckiej 16 Dywizji Strzeleckiej, które miały przyjść im z pomocą, nie przebiło się przez front 254 Dywizji, samo zostało okrążone na południe od Koeru i do 5 sierpnia rozbite.

Od tej chwili droga na północ stała otworem. 2 sierpnia 217 Dywizja zajęła Paide, w środku kraju. 4 sierpnia oddziały XXVI Korpusu weszły do Tapy, węzła kolejowego, przez który biegła linia Tallinn–Narwa–Leningrad; tego dnia przecięta została szosa łącząca stolicę Estonii z resztą frontu. 6 sierpnia Niemcy byli w Kadrinie, a 7 sierpnia zajęli Rakvere i wyszli do morza pod Kundą. Radzieckie dowództwo próbowało jeszcze zatkać lukę. Z Leningradu przysłano 118 i 268 Dywizję Strzelecką, ale rozładowywane z pociągów pod ostrzałem i bez łączności oddziały nie zdążyły utworzyć nowej linii obrony; według rosyjskich opracowań 118 Dywizja w nieładzie opuściła swoje pozycje pod Kundą, a radzieckie źródła tłumaczą to tym, że nie zdążyła się rozwinąć. 7 sierpnia dowództwo 8 Armii objął gen. mjr Piotr Pszennikow.

Niemieckie natarcie w Estonii było prowadzone prawie bez wsparcia z powietrza. Luftwaffe działała głównie na kierunku leningradzkim, a nad Estonią przez większą część lata panowało lotnictwo Floty Bałtyckiej. Z lotniska Kagul na wyspie Saremie wieczorem 7 sierpnia wystartowało piętnaście bombowców DB-3 lotnictwa Floty Bałtyckiej pod dowództwem płk. Jewgienija Preobrażenskiego. Według rosyjskich opracowań pięć z nich zrzuciło bomby na sam Berlin, pozostałe na jego przedmieścia i na Szczecin, i wszystkie wróciły. Był to pierwszy radziecki nalot na stolicę Rzeszy. Szkody były niewielkie, ale propagandowe znaczenie ogromne: Niemcy, którzy dwa tygodnie wcześniej rozpoczęli naloty na Moskwę, dowiedzieli się, że wojna może do nich wrócić. Naloty z Saremy trwały do początku września, dopóki Niemcy nie zbliżyli się do wysp.

Rozcięta armia

Wyjście nad morze zamknęło w zachodniej części Estonii radziecki 10 Korpus Strzelecki gen. mjr. Iwana Nikołajewa, resztki 22 Dywizji Zmotoryzowanej NKWD, 1 Brygadę Piechoty Morskiej, robotnicze pułki estońskie i łotewskie oraz bataliony niszczycielskie. Liczby trzeba podawać z zastrzeżeniem. Rosyjskie opracowania mówią o niespełna 20 tysiącach żołnierzy wojsk lądowych, do których w następnych dniach dołączyło kilkanaście tysięcy marynarzy przerzuconych z okrętów do obrony lądowej. Estońscy historycy szacują, że razem z tyłami armii, personelem floty i formacjami NKWD w rejonie Tallinna znalazło się do 70 tysięcy ludzi. Rano 8 sierpnia 8 Armia spróbowała zamknąć wyłom uderzeniami z obu stron, od zachodu i od wschodu. Kontratak się nie powiódł: tego samego ranka niemiecka 291 i 93 Dywizja same uderzyły spod Kundy na wschód, a radzieckie oddziały musiały opuścić Jõhvi i cofać się wzdłuż kolei na Narwę.

Od tej chwili oba niemieckie korpusy szły w przeciwne strony. XLII Korpus zwrócił się na zachód, przeciwko Tallinnowi, a XXVI, który zostawił nad zatoką jeden pułk 207 Dywizji Ochronnej do obrony wybrzeża, poszedł na wschód. Radzieckie wojska wokół Tallinna przez kilka dni umacniały pozycje; Niemcy, wyczerpani trzema tygodniami walk, potrzebowali uzupełnień i nie atakowali. 14 sierpnia dowództwo Kierunku Północno-Zachodniego marsz. Klimienta Woroszyłowa powierzyło obronę miasta radzie wojennej Floty Bałtyckiej, której dowódca wiceadm. Władimir Tribuc został naczelnym dowódcą obrony Tallinna, a 17 sierpnia odcięte oddziały 8 Armii formalnie podporządkowano flocie.

Spalona ziemia w Wirumaa

Odwrót Armii Czerwonej przez północno-wschodnią Estonię był odwrotem zgodnym z rozkazem Józefa Stalina z 3 lipca, by niczego nie zostawiać nieprzyjacielowi. W dniach 5–9 sierpnia cofające się oddziały podpaliły zakłady przemysłu łupkowego w Kiviõli, 12 i 13 sierpnia – w Kohtla-Järve, najważniejszym ośrodku wydobycia i przeróbki łupków bitumicznych, z których Estonia wytwarzała olej i benzynę. 16 sierpnia batalion niszczycielski spalił w Vaivarze, według estońskich zestawień, 173 budynki, a w Sillamäe kościół. W ostatnich dniach przed nadejściem Niemców bataliony niszczycielskie mordowały też ludzi podejrzanych o sprzyjanie „bandytom”; do najgłośniejszych zbrodni należało wymordowanie mieszkańców wsi Viru-Kabala, wśród nich małych dzieci.

Na zajmowanych terenach Niemcom towarzyszyli Estończycy. Oddziały Omakaitse przejmowały miasteczka i gminy, wyłapywały rozbitych czerwonoarmistów i członków batalionów niszczycielskich, a ich członkowie służyli Niemcom jako przewodnicy i zwiadowcy. 6 sierpnia na niemiecką stronę frontu przeszła grupa rozpoznawcza „Erna”: kilkudziesięciu Estończyków wyszkolonych w Finlandii, którzy od lipca działali na radzieckich tyłach, a pod koniec lipca stoczyli na bagnach Kautla bój z batalionami niszczycielskimi, osłaniając ukrywających się tam cywilów. Z jej członków i nowych ochotników Niemcy utworzyli wkrótce batalion „Erna II”, który wziął udział w walkach o Tallinn. Estońskie nadzieje, że wraz z wypędzeniem Sowietów odrodzi się państwo, Niemcy od początku gasili: Omakaitse podporządkowano komendantom Wehrmachtu, a estońskie flagi kazano zdejmować.

Narwa, 17 sierpnia

Narwa, trzecie co do wielkości miasto Estonii, leży nad rzeką Narwą, naprzeciw rosyjskiego Iwangorodu, na jedynej suchej drodze z Estonii do Leningradu między jeziorem Pejpus a morzem. Walki na jej przedpolach trwały od 19 lipca, gdy niemiecka 58 Dywizja Piechoty, idąca wschodnim brzegiem Pejpusu, doszła do źródeł rzeki. Od zachodu, wzdłuż szosy i kolei z Tallinna, zbliżał się teraz XXVI Korpus. Bronili się tu niedobitki 11 Korpusu Strzeleckiego oraz 118, 268 i 191 Dywizja Strzelecka. 16 sierpnia cofający się czerwonoarmiści wysadzili most kolejowy na Narwie, a batalion niszczycielski – drewniany most w mieście. 17 sierpnia do Narwy wdarła się od zachodu 291 Dywizja Piechoty, a od południa czołówki 58 Dywizji. Według estońskich opracowań w operacji na wschód od Kundy Niemcy wzięli blisko 6 tysięcy jeńców. Resztki radzieckich oddziałów cofnęły się za rzekę i dalej na wschód, wzdłuż wybrzeża.

Upadek Narwy łączył się z wydarzeniami po drugiej stronie rzeki, na zachodnim krańcu linii obronnej nad Ługą. 8 sierpnia, dzień po wyjściu Niemców nad zatokę pod Kundą, Leeb rozpoczął nową ofensywę na Leningrad. XLI Korpus Zmotoryzowany gen. Georga-Hansa Reinhardta uderzył z przyczółków na Łudze w okolicach Iwanowskoje i Bolszoj Sabsk. Pierwszego dnia, w deszczu, który uziemił niemieckie lotnictwo, natrafił na zacięty opór dywizji pospolitego ruszenia i podchorążych z Leningradu, ale w następnych dniach przełamał obronę. 14 sierpnia Niemcy przecięli kolej z Krasnogwardiejska do Kingisiepp, a 16 sierpnia zajęli Kingisiepp i stację Wołosowo. Radzieckie oddziały spod Narwy i Kingisiepp, zepchnięte ku Zatoce Fińskiej, cofały się na wschód. 20 sierpnia 18 Armia wyszła z przesmyku narwskiego. Osłona lewego skrzydła, na którą niemieckie dowództwo czekało od połowy lipca, była wreszcie zapewniona.

Miejsce w wojnie

Wyjście nad Zatokę Fińską pod Kundą przesądziło o losie Tallinna. Radzieckie wojska w rejonie stolicy Estonii nie miały już drogi lądowej na wschód, a flota mogła je zabrać tylko morzem, przez wody, które Niemcy i Finowie od 8 sierpnia gęsto zaminowywali przy przylądku Juminda. Ostateczny szturm XLII Korpusu na miasto rozpoczął się 20 sierpnia, a 28 sierpnia Tallinn padł, podczas gdy Flota Bałtycka przebijała się do Kronsztadu, tracąc na minach i od bomb dziesiątki okrętów i statków. Na wyspach archipelagu zachodnioestońskiego Armia Czerwona broniła się do października: Sarema padła na początku października, Hiuma 21 października. Estonia znalazła się w całości pod niemiecką okupacją i w grudniu 1941 roku weszła jako okręg generalny do Komisariatu Rzeszy Wschód.

Dla Grupy Armii „Północ” zdobycie Narwy otworzyło drogę wzdłuż wybrzeża na Leningrad. 18 Armia poszła na Koporje i Krasnogwardiejsk, a wraz z 4 Grupą Pancerną i 16 Armią zamknęła w następnych tygodniach pierścień wokół miasta. Odepchnięta na wybrzeże radziecka 8 Armia utrzymała jednak skrawek lądu wokół Oranienbaum, który przetrwał całą blokadę i w styczniu 1944 roku stał się podstawą uderzenia, które ją przerwało. Kilka miesięcy później, od lutego do lipca 1944 roku, o Narwę toczono jedną z najcięższych bitew na północnym odcinku frontu, w której po stronie niemieckiej walczyły tysiące Estończyków z poboru, a po stronie radzieckiej estoński korpus strzelecki. Ta sama rzeka, nad którą w sierpniu 1941 roku Niemcy wyszli z Estonii na wschód, stała się wtedy granicą, której przez pół roku bronili przed powrotem Armii Czerwonej.