Bitwa nad Morzem Azowskim

8 października 1941 roku oddziały niemieckie weszły do Mariupola, portu i ośrodka hutniczego na północnym brzegu Morza Azowskiego. Miasto zajął niemal bez walki batalion rozpoznawczy brygady SS „Leibstandarte SS Adolf Hitler” mjr. Kurta Meyera razem z czołgami 13 Dywizji Pancernej. Był to jeden z ostatnich akordów bitwy, którą Niemcy nazwali bitwą nad Morzem Azowskim. W ciągu niespełna dwóch tygodni 1 Grupa Pancerna gen. płk. Ewalda von Kleista i niemiecka 11 Armia okrążyły i rozbiły na stepach między Dnieprem a wybrzeżem dwie armie radzieckiego Frontu Południowego. Droga do Zagłębia Donieckiego i Rostowa nad Donem stanęła przed nimi otworem.

Często podaje się pod 8 października, że wraz z zajęciem Mariupola Niemcy doszli do Morza Azowskiego. To uproszczenie. Niemiecka 11 Armia dotarła do wybrzeży tego morza już we wrześniu, gdy jej dywizje wyszły na stepy nadazowskie i odcięły Krym od lądu. Czołgi Kleista dotarły nad morze 6–7 października pod Berdiańskiem. Mariupol był natomiast największym miastem, jakie Niemcy zdobyli w tej bitwie. Prawdziwa jest natomiast często dodawana uwaga o pogodzie: w pierwszej połowie października na południu zaczęły się jesienne deszcze, które wkrótce zamieniły drogi Ukrainy w błoto.

Po Kijowie: nowe zadania Grupy Armii „Południe”

We wrześniu 1941 roku Grupa Armii „Południe” feldmarsz. Gerda von Rundstedta odniosła największe zwycięstwo tej wojny. Po rozkazie Hitlera z 21 sierpnia czołgi Guderiana i Kleista zamknęły pod Łochwicą pierścień wokół Frontu Południowo-Zachodniego, a 19 września Niemcy weszli do Kijowa. Rundstedt mógł się teraz zwrócić ku celom, które Hitler od lata uważał za ważniejsze od Moskwy: węglowi i hutom Donieckiego Zagłębia Węglowego, okręgowi przemysłowemu Charkowa, Krymowi i Rostowowi nad Donem, bramie na Kaukaz. Dyrektywa Hitlera nr 35 z 6 września, która zapowiadała natarcie na Moskwę, potwierdzała zarazem te zadania na południu.

Na południowym skrzydle niemieckiego frontu działała od początku wojny 11 Armia, nacierająca z Rumunii razem z rumuńską 3 i 4 Armią. 12 września zginął jej dowódca, gen. płk Eugen von Schobert. Jego samolot łącznikowy Fieseler Storch wylądował na radzieckim polu minowym. Dowództwo armii objął przeniesiony spod Leningradu gen. piechoty Erich von Manstein, autor planu uderzenia przez Ardeny z 1940 roku. Manstein dostał podwójne zadanie: miał zdobyć Krym, zamknięty wąskim Przesmykiem Perekopskim, i równocześnie iść wzdłuż wybrzeża Morza Azowskiego na Rostów. Na oba zadania sił było za mało. LIV Korpus Armijny utknął przed umocnieniami Perekopu, a wschodnie skrzydło armii nad rzeką Mołoczną, w rejonie Melitopola, osłaniały XXX Korpus i rumuńska 3 Armia gen. Petre Dumitrescu, podlegająca dowództwu niemieckiemu.

Naprzeciw stał radziecki Front Południowy gen. por. Dmitrija Riabyszewa, od lata cofający się znad Prutu i Dniestru, przez Humań, za Dniepr. Na początku października miał trzy armie: 12 w rejonie Pawłohradu, 18 gen. por. Andrieja Smirnowa i 9 gen. Fiodora Charitonowa między Dnieprem a Morzem Azowskim. Według rosyjskich opracowań cały front liczył około 540 tysięcy ludzi, ale jego dywizje były po letnich klęskach mocno przetrzebione. Jego północne skrzydło, wzdłuż Dniepru, było słabo obsadzone, a radziecki wywiad nie zauważył, że na przyczółku pod Dniepropietrowskiem, dzisiejszym Dnieprem, gromadzi się wracająca spod Kijowa grupa pancerna Kleista.

Radzieckie natarcie pod Melitopolem

Stawka wymagała od Frontu Południowego nie tylko obrony, lecz także natarcia. 26 września 9 i 18 Armia, łącznie kilkanaście dywizji, uderzyły na rumuńskie brygady górskie i niemiecki XXX Korpus nad Mołoczną. Rumuni ustąpili na odcinku kilkunastu kilometrów, a do 29 września sytuacja na wschodnim skrzydle 11 Armii stała się dla Niemców groźna. Manstein musiał zawrócić idący na Krym XLIX Korpus Górski i rzucić do kontrataku swój jedyny odwód ruchomy, brygadę „Leibstandarte” Josefa „Seppa” Dietricha. Front ustabilizowano, ale Krym musiał poczekać.

To radzieckie natarcie miało nieoczekiwany skutek. Najlepsze siły Frontu Południowego zaangażowały się na zachodzie, przeciw 11 Armii, gdy z północy nadciągało zagrożenie, którego nikt w radzieckich sztabach nie dostrzegł.

Uderzenie Kleista

Na przełomie września i października – radzieckie źródła podają 29 września, niemieckie 1 października – 1 Grupa Pancerna ruszyła z przyczółka na lewym brzegu Dniepru na południowy wschód. Według rosyjskich opracowań Kleist skupił około 350 czołgów na odcinku zaledwie 25 kilometrów, a cios spadł na dwie radzieckie dywizje strzeleckie, obsadzone w mniej niż połowie i niemal bez artylerii. Czołgi przerwały front i poszły w głąb stepu, na tyły 18 i 9 Armii. Za kilka dni grupa pancerna miała zostać przemianowana na 1 Armię Pancerną.

Riabyszew dopiero 3 października uzyskał od Stawki zgodę na odwrót. 4 października 12 Armia oddała Zaporoże i cofnęła się na linię Pawłohrad–Wasylkiwka, a 18 i 9 Armia zaczęły odchodzić znad Mołocznej na wschód. Było już za późno. 5 października Riabyszewa odwołano z dowództwa frontu; zastąpił go gen. płk Jakow Czeriewiczenko. 5–6 października Niemcy zajęli Melitopol, a 6 października „Leibstandarte”, ścigająca cofające się wojska wzdłuż wybrzeża, wkroczyła do Berdiańska, noszącego wtedy nazwę Osipenko. 7 października czołówki XIV Korpusu Zmotoryzowanego gen. Gustava von Wietersheima z grupy Kleista spotkały się na północ od Osipenki z oddziałami 11 Armii. Pierścień się zamknął.

Kocioł pod Czernihiwką

W okrążeniu, w rejonie wsi Czernihiwka na północny zachód od Berdiańska, znalazły się główne siły 18 Armii i część 9 Armii, według rosyjskich danych do sześciu dywizji. Dowództwo nad okrążonymi objął Smirnow. Niemieckie dywizje piechoty nie nadążały za czołgami, więc pierścień był miejscami nieszczelny, a pomiędzy zmotoryzowanymi kolumnami rozciągał się otwarty step. Część wojsk radzieckich przebijała się nocami na wschód, ku Wołnowasze i Mariupolowi, zostawiając działa i ciężarówki bez paliwa. Reszta walczyła w rozdrobnionych grupach, bombardowana przez Luftwaffe.

8 października stanowisko dowodzenia 18 Armii w rejonie wsi Popiwka znalazło się pod silnym ogniem. Gen. Smirnow zginął, według radzieckiej wersji prowadząc żołnierzy do przebicia. Istnieją też inne relacje: według części z nich poległ w nocnym boju 9–10 października, według innych zastrzelił się, by nie dostać się do niewoli. Niemieckie źródła i późniejsze relacje radzieckie podają, że Niemcy pochowali go z honorami wojskowymi. Wieś, w której leży, nosi dziś nazwę Smirnowe. Dowództwo 18 Armii objął gen. mjr Władimir Kołpakczi. Do 10–11 października zorganizowany opór w kotle ustał. Resztki 18 Armii wycofały się w kierunku Stalino, dzisiejszego Doniecka, a resztki 9 Armii – ku Taganrogowi.

Mariupol

Mariupol, liczący przed wojną ponad 240 tysięcy mieszkańców, był jednym z głównych ośrodków hutniczych ZSRR. Huta im. Iljicza i zbudowany w latach trzydziestych kombinat Azowstal wytwarzały po wybuchu wojny m.in. stal pancerną dla czołgów T-34. Niemcy weszli do miasta 8 października, zaskakując radzieckie władze, które nie zdążyły zorganizować obrony. Radzieckie Biuro Informacyjne przyznało się do utraty Mariupola dopiero 14 października.

Za wojskiem szły oddziały Einsatzgruppen. Sonderkommando 10a z Einsatzgruppe D, idące za 11 Armią i grupą Kleista, mordowało Żydów w każdym zajętym mieście nadazowskim. Według ustaleń historyków w Berdiańsku zginęło około tysiąca osób, w Melitopolu około dwóch tysięcy. W Mariupolu 20–21 października komando rozstrzelało w rowach przeciwczołgowych pod miastem, w rejonie tzw. Agrobazy, około 8 tysięcy Żydów – kobiety, dzieci i starców. Podobnie jak w Kijowie, okupanci kazali im wcześniej zgłosić się z rzeczami pod pozorem przesiedlenia. Niemiecka okupacja Mariupola trwała do 10 września 1943 roku. Według radzieckiej komisji badającej zbrodnie okupanta zginęło w tym czasie w mieście i okolicach kilkadziesiąt tysięcy ludzi, a dziesiątki tysięcy wywieziono na roboty do Niemiec.

Straty

Niemieckie komunikaty ogłosiły wzięcie do niewoli ponad 100 tysięcy żołnierzy radzieckich, zdobycie lub zniszczenie 212 czołgów i 672 dział; w meldunkach Wehrmachtu, na które powołuje się część historyków, pojawia się liczba 106 332 jeńców i około 770 dział. Sam Manstein napisał we wspomnieniach skromniej: „wzięliśmy około 65 tysięcy jeńców, 125 czołgów i ponad 500 dział”. Liczby niemieckie obejmują też jeńców wziętych w pościgu poza kotłem. Rosyjskie zestawienie strat zespołu gen. Grigorija Kriwoszejewa podaje dla całej donbasko-rostowskiej operacji obronnej, trwającej od 29 września do 16 listopada, 143 313 zabitych, zaginionych i wziętych do niewoli oraz ponad 17 tysięcy rannych i chorych, z czego znaczną część strat bezpowrotnych przyniosły właśnie październikowe walki nad Morzem Azowskim. Niemiecka 11 Armia i 1 Grupa Pancerna straciły od 21 września do 10 października łącznie 12 421 żołnierzy, z czego 2456 zabitych; nie wszystkie ich jednostki walczyły nad Morzem Azowskim.

Dla setek tysięcy jeńców z kotłów 1941 roku niewola oznaczała obozy pod gołym niebem, głód i choroby. Żołnierze wzięci nad Morzem Azowskim podzielili los jeńców spod Humania i Kijowa: znaczna część z nich nie przeżyła zimy.

Deszcz, błoto i droga na Rostów

Bitwa nad Morzem Azowskim była ostatnim wielkim okrążeniem na południowym skrzydle frontu w 1941 roku. Hitler i Rundstedt podzielili po niej zadania: 11 Armia, pomniejszona i oddana całkowicie wojnie o Krym, miała od 18 października szturmować Perekop, a 1 Armia Pancerna, wzmocniona XLIX Korpusem Górskim i „Leibstandarte”, przejęła natarcie na Rostów. Czołgi Kleista ruszyły wzdłuż wybrzeża na wschód. Pod Taganrogiem natknęły się na spiesznie utworzoną grupę operacyjną gen. por. Fiodora Riemiezowa, która przez kilka dni powstrzymywała Niemców. Taganrog padł 17 października, a 20 października Niemcy i Włosi weszli do Stalino.

Wtedy jednak tempo spadło. Od połowy października na południu Rosji zaczęła się rasputica – jesienne roztopy, które zamieniały gruntowe drogi stepu w grzęzawisko. Pojazdy kołowe utykały, zaopatrzenie docierało z opóźnieniem, a czołgi zużywały paliwo w błocie. To samo działo się pod Moskwą, gdzie operacja „Tajfun” po wielkich zwycięstwach zaczęła tracić rozpęd. Kleist stanął nad rzeką Mius, kilkadziesiąt kilometrów od Rostowa, i dopiero po przymrozkach, w listopadzie, ruszył dalej. 21 listopada zdobył Rostów nad Donem, ale tydzień później kontratak radzieckiego Frontu Południowego wyparł go z miasta. Rundstedt wycofał wojska nad Mius bez zgody Hitlera i stracił dowództwo – był to pierwszy poważny odwrót Wehrmachtu w tej wojnie.

Bitwa nad Morzem Azowskim pokazała raz jeszcze, jak bardzo Armia Czerwona w 1941 roku ustępowała Niemcom w rozpoznaniu i prowadzeniu działań ruchomych: dwie armie zaangażowały się w natarcie, nie widząc, że z flanki nadciąga cała grupa pancerna. Pokazała jednak także granice niemieckich zwycięstw. Kocioł był nieszczelny, a ze zdziesiątkowanych dywizji Frontu Południowego Stawka zdołała w ciągu kilku tygodni odtworzyć linię obrony nad Miusem, z której w listopadzie wyszło pierwsze udane radzieckie kontrnatarcie. Zagłębie Donieckie z kopalniami i hutami w większości padło, ale jego przemysłu Niemcy nigdy nie zdołali w pełni uruchomić, a do Rostowa i Kaukazu Wehrmacht wrócił dopiero latem 1942 roku.