Wilhelm von Leeb

Wilhelm Ritter von Leeb był bawarskim oficerem artylerii i sztabowcem, który w czasie drugiej wojny światowej dowodził dwiema z niemieckich grup armii. W latach 1939–1940 jego Grupa Armii C strzegła granicy z Francją, a w czerwcu 1940 roku przełamała linię Maginota. W 1941 roku Grupa Armii „Północ” pod jego dowództwem przeszła przez kraje bałtyckie, przełamała obronę na przedpolach Leningradu i rozpoczęła blokadę miasta, która kosztowała życie setek tysięcy jego mieszkańców. Konserwatywny katolik, z rezerwą odnoszący się do nazistów, w 1939 roku przeciwny atakowi na Zachód przez neutralne państwa, przyjmował jednocześnie hojne dary od Hitlera, a wojska pod jego rozkazami współdziałały w mordowaniu Żydów na Litwie i głodzeniu Leningradu. Po wojnie amerykański trybunał w Norymberdze skazał go na trzy lata więzienia.

Bawarski artylerzysta

Urodził się 5 września 1876 roku w Landsbergu nad Lechem w Bawarii, w katolickiej rodzinie bawarskiego oficera, majora Adolfa Leeba. Jego młodszy brat Emil także został generałem artylerii, a w czasie wojny kierował Urzędem Uzbrojenia Wojsk Lądowych. Po ukończeniu gimnazjum humanistycznego Wilhelm wstąpił w lipcu 1895 roku jako ochotnik do 4 Pułku Artylerii Polowej „König” armii bawarskiej w Augsburgu. Po szkole wojennej w Monachium został podporucznikiem.

W 1900 roku zgłosił się do korpusu ekspedycyjnego wysłanego do Chin i jako dowódca plutonu baterii górskiej brał udział w tłumieniu powstania bokserów. Po powrocie ukończył w latach 1903–1906 bawarską Akademię Wojenną w Monachium, która dała mu kwalifikacje oficera Sztabu Generalnego. Służył w sztabie generalnym w Monachium i w Wielkim Sztabie Generalnym w Berlinie, a w 1912 roku objął dowództwo baterii w Erlangen. W 1912 lub 1913 roku ożenił się z Marią Schrott, córką bawarskiego generała kawalerii. Mieli trzech synów, z których jeden zginął w czasie drugiej wojny światowej.

Pierwsza wojna światowa

Wojnę zaczął w sztabie I Korpusu Bawarskiego, z którym walczył w Lotaryngii i we Francji. Wiosną 1915 roku został pierwszym oficerem sztabu 11 Bawarskiej Dywizji Piechoty i z nią przeszedł przez kilka frontów. Wyróżnił się w przełamaniu pod Gorlicami, przy zdobyciu twierdzy Przemyśl i przy przeprawie przez Dunaj w kampanii przeciw Serbii. Na wniosek dowódcy dywizji otrzymał za te działania bawarski Order Wojskowy Maksymiliana Józefa, z którym wiązało się osobiste szlachectwo i tytuł „Ritter von”. Od tej pory nazywał się Wilhelm Ritter von Leeb, a w Polsce znany jest zwykle jako Wilhelm von Leeb.

W 1916 roku awansował na majora. Od maja 1917 roku do końca wojny służył na froncie zachodnim w sztabie Grupy Armii następcy tronu Bawarii Rupprechta, początkowo jako drugi oficer sztabu, później jako kwatermistrz. Klęskę wiosennej ofensywy 1918 roku, zagładę swojej dawnej dywizji i rewolucję przeżył, według swojego biografa, jako głęboki wstrząs.

W Reichswehrze

Po wojnie pracował w bawarskim ministerstwie spraw wojskowych i według niemieckich biogramów brał udział w rozbiciu Bawarskiej Republiki Rad wiosną 1919 roku. Potem przeszedł do ministerstwa Reichswehry w Berlinie. Po puczu Kappa został szefem sztabu okręgu wojskowego II w Szczecinie, a po puczu monachijskim Hitlera, w 1923 roku, szefem sztabu okręgu wojskowego VII w Monachium. W latach 1924–1928 dowodził dywizjonem, a potem 7 (Bawarskim) Pułkiem Artylerii. W 1929 roku jako generał major został dowódcą artylerii okręgu VII, a w 1930 roku, już jako generał porucznik, dowódcą 7 Dywizji i okręgu wojskowego w Monachium, czyli najwyższym dowódcą wojskowym w Bawarii.

W stutysięcznej armii weimarskiej Leeb uchodził za wykształconego, powściągliwego i skrytego oficera. Był przekonany, że Reichswehra nie jest w stanie obronić kraju, a co dopiero zrzucić, jak pisał w 1924 roku, „okowy traktatu pokojowego”.

Za Hitlera: dowódca, emeryt, znów dowódca

Po dojściu Adolfa Hitlera do władzy Leeb, jako konserwatywny katolik, zachowywał wobec nowego reżimu dystans, ale nadal awansował. 1 października 1933 roku objął dowództwo 2 Grupy Armijnej w Kassel, jednego z dwóch najwyższych dowództw wojsk lądowych, a 1 stycznia 1934 roku został generałem artylerii. W tych latach napisał książkę „Die Abwehr” (Obrona), wydaną w 1938 roku, w której wbrew panującej modzie na szybką wojnę manewrową dowodził, że obrona jest „zwierciadłem politycznego i wojskowego położenia” Niemiec.

Na początku 1938 roku, w czasie afery Blomberga-Fritscha, gdy Hitler usunął ministra wojny Wernera von Blomberga i naczelnego dowódcę wojsk lądowych Wernera von Fritscha, Leeb był jednym z generałów odesłanych w stan spoczynku. Otrzymał przy tym tytularny stopień generała pułkownika. Już latem 1938 roku, w czasie kryzysu sudeckiego, przywrócono go do służby jako dowódcę 12 Armii, która po układzie monachijskim zajmowała część Kraju Sudetów. Potem znów przeszedł na emeryturę.

Grupa Armii C

Latem 1939 roku powołano go po raz drugi i postawiono na czele Grupy Armii C, która miała bronić zachodniej granicy Rzeszy, gdy główne siły walczyły w Polsce. Miał 62 lata i był po Gerdzie von Rundstedcie najstarszym generałem niemieckich wojsk lądowych. Według jego dziennika po wypowiedzeniu wojny przez Wielką Brytanię i Francję zapisał o Hitlerze, że jest „zaślepionym głupcem, zbrodniarzem”. We wrześniu jego wojska wycofywały się przed francuską ofensywą w Saarze, która wkrótce stanęła.

Jesienią 1939 roku Leeb należał do najbardziej zdecydowanych przeciwników planu ataku na zachodzie. W połowie października przesłał naczelnemu dowódcy wojsk lądowych Waltherowi von Brauchitschowi memoriał, w którym ostrzegał, że natarcie przez neutralne państwa obróci przeciw Niemcom cały świat. „Niemcy, które po raz drugi w ciągu 25 lat napadają na neutralną Belgię”, pisał, mieli stracić wszelką wiarygodność. Szef sztabu generalnego Franz Halder i część oficerów rozważali wtedy nawet usunięcie Hitlera. Według relacji z tamtych tygodni Leeb proponował dowódcom dwóch pozostałych grup armii wspólne wystąpienie, z dymisją włącznie, jeśli Hitler będzie się upierał przy ataku. Do takiego wystąpienia jednak nie doszło.

W czasie kampanii francuskiej Grupa Armii C długo pozostawała w obronie naprzeciw linii Maginota. Gdy francuskie armie rozbite już były na północy, 14 czerwca 1940 roku jego 1 Armia przełamała umocnienia w Saarze, a 15 czerwca 7 Armia przekroczyła Ren pod Colmarem. Grupa Armii C współdziałała w okrążeniu kilkuset tysięcy francuskich żołnierzy w Alzacji i Lotaryngii. Według jego biografa Leeb szybko przerwał walki, by uniknąć niepotrzebnych strat. 24 czerwca otrzymał Krzyż Rycerski, a 19 lipca 1940 roku, w czasie uroczystości w berlińskiej Krolloper, Hitler mianował go jednym z dwunastu nowych feldmarszałków.

Grupa Armii „Północ”

Jesienią 1940 roku dowództwo Leeba przeniesiono do Drezna, a wiosną 1941 roku przemianowano na dowództwo Grupy Armii „Północ”. 30 marca 1941 roku Leeb był jednym z ponad dwustu wyższych oficerów, którzy wysłuchali przemówienia Hitlera o nadchodzącej wojnie z ZSRR jako wojnie światopoglądowej i wyniszczającej. Jego grupa armii, z 16 i 18 Armią oraz 4 Grupą Pancerną, miała zgodnie z planem „Barbarossa” przejść przez kraje bałtyckie i zdobyć Leningrad.

22 czerwca 1941 roku jego wojska ruszyły z Prus Wschodnich. 26 czerwca korpus Ericha von Mansteina uchwycił mosty na Dźwinie w Dyneburgu, a 1 lipca Niemcy zajęli Rygę. W tych samych dniach w Kownie litewskie bojówki z niemieckiej inspiracji mordowały Żydów, a Einsatzgruppe A pod dowództwem Franza Stahleckera rozpoczynała masowe egzekucje. Dowódca tyłów grupy armii zameldował Leebowi o masakrach. Leeb zapisał w dzienniku, że wojsku nie pozostaje nic innego, niż „trzymać się z daleka”. Według historyków, którzy badali jego zapiski, uważał zabijanie żydowskich mężczyzn za w pewnym stopniu usprawiedliwione rzekomymi zbrodniami z czasów radzieckiej okupacji, a za przesadne co najwyżej mordowanie kobiet i dzieci. We wrześniu Stahlecker chwalił w raporcie do Berlina wzorową współpracę Grupy Armii „Północ” z jego ludźmi.

Natarcie na Leningrad szło coraz wolniej. W lipcu kontruderzenie pod Solcami zatrzymało czołgi na kilka tygodni nad Ługą. W sierpniu Leeb wznowił ofensywę, przełamał linię Ługi, zajął Nowogród i Czudowo, a pod koniec miesiąca stanął pod Leningradem. 28 sierpnia jego 18 Armia zdobyła Tallinn. 8 września Niemcy zajęli Szlisselburg nad Ładogą i odcięli miasto od reszty kraju. Na urodziny Leeba, 5 września, Hitler przekazał mu w tajemnicy 250 tysięcy marek, wypłaconych z pozabudżetowego funduszu przeznaczonego dla wyższych dowódców.

Szturm we wrześniu utknął na wzgórzach pod Pułkowem, a Hitler zabrał Leebowi większość wojsk pancernych na kierunek moskiewski. Zgodnie z wolą dyktatora miasto miało nie być zdobyte, lecz zagłodzone i zrównane z ziemią, a kapitulacji nie należało przyjmować. Leeb wprowadzał tę politykę w życie. Według badań historyków, m.in. Johannesa Hürtera, nakazał artylerii ostrzeliwać cywilów, którzy próbowali wydostać się z okrążonego miasta, tak by piechota nie musiała strzelać do nich z bliska. Wojska pod jego dowództwem mordowały też Romów i chorych psychicznie.

8 listopada 1941 roku Niemcy zajęli Tichwin, przecinając ostatnią kolej, którą zaopatrzenie szło nad Ładogę, ale 9 grudnia Armia Czerwona odbiła miasto. 15 grudnia, w czasie kryzysu pod Moskwą, Leeb bez zgody naczelnego dowództwa zaczął wycofywać wojska na linię Wołchowa. Następnego dnia uzyskał aprobatę Hitlera w Wilczym Szańcu. W styczniu 1942 roku, gdy Armia Czerwona zagroziła okrążeniem korpusów pod Diemiańskiem, poprosił o swobodę działania albo o zwolnienie. Hitler wybrał to drugie: 16 stycznia 1942 roku Leeb przeszedł do rezerwy dowództwa, a Grupę Armii „Północ” objął Georg von Küchler. W odróżnieniu od Rundstedta i Fedora von Bocka nigdy więcej nie dostał przydziału.

Dary Hitlera i koniec wojny

Mimo zwolnienia Leeb pozostał beneficjentem systemu darów, którymi Hitler przywiązywał do siebie generalicję. Do domu w Solln pod Monachium chciał dołożyć majątek ziemski i w 1944 roku Hitler podarował mu ponad 200 hektarów lasów w Seestetten koło Pasawy, wartych według ówczesnej wyceny około 638 tysięcy marek. Według niemieckich badaczy mniej więcej w tym czasie, po zamachu 20 lipca 1944 roku, Leeb wysłał Hitlerowi adres wiernopoddańczy.

2 maja 1945 roku Amerykanie aresztowali go w Hohenschwangau. Był jeńcem wojennym, internowanym, a następnie najstarszym rangą oskarżonym w procesie wyższego dowództwa, ostatnim z dwunastu procesów przed amerykańskimi trybunałami wojskowymi w Norymberdze. Jego obrońca Hans Laternser przedstawiał go jako humanitarnego żołnierza, który nie znał zbrodniczych rozkazów i nie wiedział o działalności grup operacyjnych. Leeb wygłosił w imieniu oskarżonych mowę końcową, w której przedstawił ich jako ofiary historii. 27–28 października 1948 roku trybunał uznał go winnym w jednym z czterech punktów: przekazania podwładnym dekretu o jurysdykcji wojskowej w strefie „Barbarossy”, który wyłączał spod sądów żołnierzy popełniających przestępstwa wobec ludności cywilnej. Został skazany na trzy lata więzienia, które uznano za odbyte w areszcie, i 29 października wyszedł na wolność. W uzasadnieniu wyroku sędziowie stwierdzili, że nie przedstawiono żadnego zbrodniczego rozkazu z jego podpisem. Jego zachodnioniemiecki biograf Georg Meyer uważał później, że wyrok opierał się na pomyłce w dokumentach.

Ostatnie lata

Po wyjściu z więzienia zamieszkał w Hohenschwangau. Od 1954 roku był wielkim kanclerzem Orderu Wojskowego Maksymiliana Józefa. Zmarł na zawał serca 29 kwietnia 1956 roku w Füssen i został pochowany w Monachium-Solln.

Ocena

Leeb był typowym przedstawicielem starej, przedhitlerowskiej generalicji: wykształconym sztabowcem, katolikiem i konserwatystą, sceptycznym wobec nazistów i, w odróżnieniu od wielu kolegów, otwarcie przeciwnym w 1939 roku rozszerzaniu wojny na zachód. Jako dowódca uchodził za ostrożnego i metodycznego, bardziej mistrza obrony niż pościgu, czego dowodzą zarówno jego książka, jak i powolne, rozciągnięte natarcie na Leningrad. Długo przedstawiano go jako „przyzwoitego” oficera, którego Hitler odsunął za niezależność. Nowsze badania, oparte na jego dzienniku i aktach Grupy Armii „Północ”, pokazują go inaczej: jako dowódcę, który zaakceptował mordy na Żydach na tyłach swoich wojsk, wcielał w życie plan zagłodzenia Leningradu i przyjmował od Hitlera pieniądze i ziemię. Blokada, którą rozpoczęły jego wojska, trwała do stycznia 1944 roku i według różnych szacunków pochłonęła życie od około 650 tysięcy do ponad miliona mieszkańców Leningradu.