Wojna letnia w Estonii

3 lipca 1941 roku w powiecie parnawskim na południowym zachodzie Estonii uzbrojeni mężczyźni, którzy od kilku tygodni ukrywali się w lasach, wyszli na drogi i przejęli władzę w kilku gminach oraz w miasteczku Kilingi-Nõmme. Wojska niemieckie stały wtedy jeszcze na Łotwie, kilkadziesiąt kilometrów na południe. W następnych dniach podobne grupy rozbrajały radziecką milicję, napadały na kolumny Armii Czerwonej i na oddziały tak zwanych batalionów niszczycielskich, a w kolejnych miasteczkach wywieszały niebiesko-czarno-białe flagi. Estończycy nazwali te tygodnie wojną letnią (est. suvesõda): walką powstańców, zwanych Leśnymi Braćmi (metsavennad), z cofającą się radziecką 8 Armią i formacjami NKWD, prowadzoną najpierw samodzielnie, a od 7 lipca obok nadchodzącej niemieckiej 18 Armii. 10 lipca, gdy wojska radzieckie okopały się za rzeką Emajõgi, powstańcy opanowali południową część Tartu. Dzień wcześniej NKWD zamordowało w tamtejszym więzieniu 193 więźniów, a cofające się wojsko wysadziło osiemnastowieczny Kamienny Most, symbol miasta.

Popularne kalendaria wymieniają te sprawy pod trzema dniami: 3 lipca (początek ataków Leśnych Braci), 5 lipca (wejście pierwszych sił niemieckich z Łotwy) i 10 lipca (linia Emajõgi, Tartu, egzekucje i wysadzenie mostu). Wszystkie one składają się na jeden ciąg wydarzeń z pierwszych dwóch tygodni lipca. Jedna data wymaga poprawki: estońskie i rosyjskie opracowania zgodnie podają, że niemiecka 18 Armia przekroczyła południową granicę Estonii szerokim frontem 7 lipca, a w następnych dniach weszła do Parnawy i Viljandi. 5 lipca walczyli w Estonii jeszcze tylko Estończycy.

Rok radzieckiej władzy

Estonia, przypisana Związkowi Radzieckiemu w tajnym protokole do paktu Ribbentrop-Mołotow, we wrześniu 1939 roku musiała podpisać układ o wzajemnej pomocy i wpuścić na swoje terytorium radzieckie garnizony. W czerwcu 1940 roku, po ultimatum, Armia Czerwona zajęła cały kraj, a w sierpniu Estonia została wcielona do ZSRR jako Estońska SRR. Prezydenta Konstantina Pätsa i naczelnego wodza gen. Johana Laidonera wywieziono w głąb Rosji. Przez następny rok aresztowano tysiące byłych urzędników, oficerów, policjantów i członków rozwiązanej w 1940 roku ochotniczej obrony terytorialnej Kaitseliit; armię estońską przekształcono w 22 Terytorialny Korpus Strzelecki Armii Czerwonej, a jej oficerów stopniowo usuwano i aresztowano.

Najcięższym ciosem były deportacje czerwcowe. W nocy z 13 na 14 czerwca 1941 roku i w następnych dniach NKWD wywiozło z Estonii ponad 10 tysięcy ludzi, w tym tysiące kobiet i dzieci. Wielu mężczyzn, którzy uniknęli zatrzymania, ukryło się w lasach i na bagnach. Gdy 22 czerwca Niemcy zaatakowały Związek Radziecki, do lasów poszli następni: władze radzieckie ogłosiły mobilizację i wysyłały poborowych w głąb ZSRR, a wielu Estończyków nie chciało walczyć za państwo, które rok wcześniej odebrało im niepodległość. Według estońskich badań w 1941 roku zmobilizowano i wywieziono na wschód ponad 30 tysięcy mężczyzn; większość trafiła do batalionów roboczych, w których w pierwszą zimę wojny zmarły tysiące.

Pierwsze zbrojne starcia ukrywających się Estończyków z milicją i NKWD notowano już w ostatnich dniach czerwca. Ukrywających się nazywano „leśnymi braćmi”; tę samą nazwę nosili później, po 1944 roku, uczestnicy zbrojnego podziemia antykomunistycznego w krajach bałtyckich. Najwięcej ich było na południu, w powiatach parnawskim, viljandijskim, tartuskim, valgijskim i võruskim, gdzie lasy łączyły się z granicą łotewską, a niemiecka ofensywa miała dotrzeć najpierw.

Bataliony niszczycielskie i „spalona ziemia”

Przeciw nim władze radzieckie wystawiły, oprócz wojsk pogranicznych i jednostek NKWD, bataliony niszczycielskie (istriebitielnyje bataliony). Uchwała z 24 czerwca 1941 roku nakazywała tworzyć je w całym pasie przyfrontowym do walki z dywersantami i spadochroniarzami. Werbowano do nich komunistów, komsomolców, milicjantów i robotników; w Estonii według danych radzieckich z 8 lipca istniało 13 takich batalionów liczących około 2,6 tysiąca ludzi. Ich zadania rozszerzyło przemówienie radiowe, które Józef Stalin wygłosił rano 3 lipca, w dniu pierwszych akcji Leśnych Braci w powiecie parnawskim. Stalin wezwał, by na ziemiach opuszczanych przez Armię Czerwoną nie zostawiać nieprzyjacielowi „ani kilograma chleba, ani litra paliwa”, by wywozić lub niszczyć zboże, bydło, maszyny i tabor, a na tyłach wroga tworzyć oddziały partyzanckie. W Estonii wykonawcami tej taktyki spalonej ziemi stały się przede wszystkim bataliony niszczycielskie.

Ich działania wywołały największą falę oporu. Bataliony paliły gospodarstwa, młyny, mleczarnie i szkoły, rekwirowały konie i bydło, aresztowały i zabijały ludzi podejrzanych o kontakty z „bandytami”, a często także ich rodziny. Estońskie badania przypisują im w 1941 roku zabicie około 1,85 tysiąca osób, w ogromnej większości cywilów i nieuzbrojonych mężczyzn; liczba ta obejmuje także ofiary z późniejszych tygodni walk na północy kraju. Na wsi narastała więc nie tylko niechęć do władzy radzieckiej, lecz i potrzeba samoobrony: wiele grup leśnych powstało po to, by bronić własnych zagród przed spaleniem.

Pierwsze tygodnie lipca na południu

Najwcześniej, bo 3 lipca, władzę przejęli powstańcy w gminach Tali, Saarde, Tihemetsa i Laiksaare oraz w Kilingi-Nõmme w powiecie parnawskim, a 4 lipca w kolejnych gminach nad granicą łotewską. Tego samego dnia pod Kilingi-Nõmme oddział dowodzony przez mjr. Paula Lillelehta, weterana wojny o niepodległość z lat 1918–1920, stoczył bitwę z około 150-osobowym oddziałem NKWD i batalionu niszczycielskiego. 5 lipca powstańcy przejęli władzę w Mõisaküli i Tõrvie, a na stacji kolejowej Palupera wykoleili pociąg, którym od strony Valgi jechał batalion niszczycielski; według estońskich opracowań zginęło lub zostało rannych ponad stu jego członków. Tego dnia walczono też pod Antslą w powiecie võruskim. 6 lipca powstańcy opanowali Vastseliinę, nie dopuszczając do jej spalenia, a w okolicach Laiuse w powiecie tartuskim rozbili większy oddział batalionów niszczycielskich. W ciągu kilku dni z grup leśnych zaczęły powstawać gminne i powiatowe oddziały samoobrony, które przyjęły nazwę Omakaitse („Samoobrona”) i nawiązywały do rozwiązanego Kaitseliitu. Liczebności powstańców nikt dokładnie nie policzył. Estoński historyk Hannes Walter szacował, że w lasach ukrywało się 25–35 tysięcy ludzi, z czego około 12 tysięcy w jakimś stopniu uzbrojonych brało udział w walkach; według dokumentów Omakaitse 15 lipca organizacja ta liczyła ponad 10 tysięcy członków.

Te walki toczyły się na tyłach cofającej się Armii Czerwonej. Niemiecka Grupa Armii Północ feldmarsz. Wilhelma von Leeba zajęła 1 lipca Rygę i parła na północny wschód. Jej główne siły, 4 Grupa Pancerna i 16 Armia, szły na Psków i Ostrow w stronę Leningradu; Estonię miała zająć 18 Armia gen. Georga von Küchlera. Naprzeciw niej stała radziecka 8 Armia gen. por. Fiodora Iwanowa z Frontu Północno-Zachodniego, którym od 4 lipca dowodził gen. Piotr Sobiennikow. Odcięta od reszty frontu po upadku Gulbene, 8 Armia od 4 do 7 lipca w miarę porządnie wycofała się z Łotwy na północ i zajęła rubież od Parnawy przez północny brzeg jeziora Võrtsjärv i Tartu, dalej wzdłuż Emajõgi aż do jeziora Pejpus. Na liczącym około 225 kilometrów froncie od Bałtyku po Pejpus miała już tylko sześć wykrwawionych dywizji strzeleckich i jedną brygadę, wspieranych przez 22 Dywizję Zmotoryzowaną NKWD; połowa południowej Estonii znalazła się w ten sposób poza zasięgiem jej regularnych oddziałów.

7 lipca niemieckie dywizje piechoty przekroczyły dawną granicę estońsko-łotewską i przez Iklę nad Zatoką Ryską dotarły pod Parnawę, którą zajęły 8 lub 9 lipca (źródła różnią się o dzień), prawie bez walki. 8 lipca Niemcy weszli też do Viljandi. Pierwsze uderzenie było szybkie: 217 Dywizja Piechoty ruszyła z Parnawy na północ i do wieczora 9 lipca przeszła połowę drogi do Tallinna. Tu jednak Armia Czerwona zdobyła się na kontrnatarcie. Od 9 do 15 lipca resztki 10 Dywizji Strzeleckiej, świeża 16 Dywizja Strzelecka, pogranicznicy i robotnicze oddziały ochotnicze odrzuciły Niemców spod Märjamaa o około 30 kilometrów. Niemieckie dowództwo, które w Estonię rzuciło początkowo tylko dwie dywizje (61 i 217) i część I Korpusu, uznało, że na razie trzeba się zatrzymać.

Tartu, 8–12 lipca

Tartu, drugie co do wielkości miasto Estonii i siedziba najstarszego w kraju uniwersytetu, leży po obu brzegach Emajõgi. Gdy 7 i 8 lipca cofające się oddziały Armii Czerwonej przechodziły przez miasto na północny brzeg rzeki, w południowej części zostały tylko NKWD, milicja i bataliony niszczycielskie. W więzieniu przy ulicy Jaani przetrzymywano wciąż ponad 220 aresztowanych; większość z ponad sześciuset więźniów z końca czerwca wywieziono już koleją na wschód, a aresztowania trwały. Według ustaleń estońskich historyków na naradzie w powiatowym komitecie partii komunistycznej, z udziałem szefów miejscowego NKWD, postanowiono pozostałych więźniów zabić. W nocy z 8 na 9 lipca kilku członków batalionu niszczycielskiego i strażników rozstrzelało na dziedzińcu więzienia 193 osoby, mężczyzn i kobiety. Ciała wrzucono do studni i do dołów wykopanych na podwórzu i przysypano ziemią. Wśród zamordowanych byli robotnicy, rzemieślnicy, rolnicy, uczniowie i urzędnicy, a także pisarz i dyrektor seminarium nauczycielskiego Jüri Parijõgi, duchowny luterański Aksel-Erich Vooremaa i były poseł, dyrektor gimnazjum w Pieczorach August Usai. Kilka kolejnych ciał znaleziono w ogrodzie i piwnicy siedziby NKWD. Była to jedna z masakr więziennych, jakich radziecki aparat bezpieczeństwa dopuścił się latem 1941 roku od Litwy po Ukrainę; w Estonii najgłośniejsza, bo ofiary odkryto zaraz po wycofaniu się Sowietów. Bywa, że egzekucję umieszcza się pod 10 lipca; większość źródeł mówi o 8 i 9 lipca.

Rano 9 lipca cofające się oddziały radzieckie wysadziły oba mosty na Emajõgi w centrum Tartu: Most Wolności i Kamienny Most (Kivisild), trzyprzęsłowy most z granitu zbudowany w latach 1779–1784 za pieniądze Katarzyny II, przez długi czas jedyny kamienny most w krajach bałtyckich. Wysadzono także składy amunicji na przedmieściu Ropka. Z ocalałych magazynów miejscowi chłopcy i leśni bracia wynieśli setki karabinów. 10 lipca uzbrojeni Estończycy wystąpili w południowej części miasta i wyparli z niej resztki radzieckich oddziałów. Z odsieczą ruszyły grupy z oswobodzonego już południa, z Otepää i Elvy; 11 lipca przybyła kompania kpt. Karla Talpaka, a komendantem miasta został mjr Friedrich Kurg, były oficer kawalerii armii estońskiej. Tego samego dnia zaczął działać estoński zarząd miasta. Z uczestników walk utworzono cztery kompanie Omakaitse, które odpierały radzieckie próby przeprawy przez rzekę. Pierwsze niemieckie oddziały zwiadowcze pojawiły się w Tartu 10 i 11 lipca, a 12 lipca – i ten dzień wskazuje się zwykle jako przybycie Niemców na nową linię frontu – większe siły niemieckie zajęły południową część miasta i przejęły od Estończyków odcinek nad rzeką.

Tartu na dwa tygodnie stało się miastem frontowym. Radziecka artyleria z północnego brzegu ostrzeliwała południowe dzielnice, a w pożarach z 12 i 13 lipca spłonęły m.in. siedziba Kaitseliitu i budynki wydziałów weterynaryjnego i rolniczego uniwersytetu wraz z częścią jego bibliotek; zniszczeniu uległa znaczna część zabudowy mieszkalnej. Ostatnie oddziały Armii Czerwonej opuściły północną część Tartu dopiero 25 lipca, gdy wznowione niemieckie natarcie obeszło linię Emajõgi.

Front na Emajõgi

Po dotarciu do linii Parnawa–Võrtsjärv–Emajõgi Niemcy zatrzymali się na prawie dwa tygodnie. Główny wysiłek Grupy Armii Północ szedł na wschód od Pejpusu, w stronę Ługi i Leningradu, a 18 Armia czekała na posiłki. Na froncie nad Emajõgi, od Võrtsjärv po Pejpus, obok Niemców stały oddziały Omakaitse, które według estońskich relacji odpierały radzieckie próby przeprawy jeszcze 15 lipca. Na zachodzie linia frontu w połowie lipca przebiegała zaledwie kilka do kilkunastu kilometrów od Parnawy, którą radzieckie lotnictwo z wysp bombardowało od końca lipca. Po stronie radzieckiej obroną kierowało od 10 lipca dowództwo Kierunku Północno-Zachodniego marsz. Klimienta Woroszyłowa, a 14 lipca 8 Armię podporządkowano Frontowi Północnemu. W tym czasie Niemcy ściągnęli do Estonii kolejne trzy dywizje i dowództwo XLII Korpusu.

Na zapleczu radzieckiego frontu, w północnej Estonii, wojna letnia trwała dalej. W nocy około 10 lipca na północnym wybrzeżu wylądowało z Finlandii 42 ludzi z grupy rozpoznawczej „Erna”: Estończyków, którzy po 1940 roku uciekli do Finlandii i których fiński wywiad przy udziale niemieckiej Abwehry wyszkolił do działań za linią frontu; formalnie był to pododdział armii fińskiej, która 25 czerwca przystąpiła do wojny. Dowodził nimi płk Henn-Ants Kurg, dawny attaché wojskowy Estonii we Francji. Grupa ukryła się na bagnach Kautla, około 60 kilometrów na południowy wschód od Tallinna, gdzie schroniło się też wielu uciekinierów przed mobilizacją i represjami. Od 24 lipca bataliony niszczycielskie przeczesywały ten rejon, paląc gospodarstwa i zabijając ich mieszkańców; wymordowały w okolicy ponad dwadzieścia osób, wiele po torturach. 31 lipca i 1 sierpnia „Erna” i leśni bracia stoczyli z nimi bój, który pozwolił ukrywającym się cywilom wymknąć się z okrążenia.

22 lipca 18 Armia wznowiła natarcie na styku dwóch radzieckich korpusów między Türi a Põltsamaa, rozcinając 8 Armię. Między 22 a 25 lipca Niemcy i Omakaitse zajęli Jõgevę, Mustvee i północną część Tartu; cofający się żołnierze i bataliony niszczycielskie spalili Mustvee. Na początku sierpnia Niemcy wyszli do Zatoki Fińskiej pod Kundą, odcinając Tallinn od reszty frontu, 17 sierpnia zajęli Narwę, a 28 sierpnia Tallinn, z którego Flota Bałtycka przebiła się do Kronsztadu, tracąc na minach dziesiątki okrętów i statków (ewakuacja Tallinna). Walki o wyspy zachodnioestońskie trwały do 21 października, gdy padła Hiuma. W sierpniu, jeszcze przed upadkiem Tallinna, bataliony niszczycielskie wymordowały mieszkańców wsi Viru-Kabala, wśród nich dwuletnie dziecko i sześciodniowe niemowlę.

Bilans i druga strona wojny letniej

Liczby z wojny letniej trzeba podawać ostrożnie. Estoński historyk i późniejszy premier Mart Laar pisał, że leśni bracia zabili około 4,8 tysiąca radzieckich żołnierzy i funkcjonariuszy, a 14 tysięcy wzięli do niewoli; tych liczb nie da się sprawdzić w dokumentach i wielu badaczy uważa je za zawyżone. Pewne jest, że powstańcy uwolnili spod radzieckiej władzy znaczną część południowej Estonii, zanim dotarli tam Niemcy, i ochronili przed spaleniem wiele wsi i miasteczek. Według estońskich zestawień w wojnie spłonęło ponad trzy tysiące gospodarstw i około 13,5 tysiąca budynków.

Estończycy, którzy witali Niemców jak wyzwolicieli, liczyli na odbudowę państwa. Ostatni konstytucyjny premier Jüri Uluots próbował nakłonić Niemców do przywrócenia estońskich władz, a na wyzwolonych terenach Leśni Bracia powoływali samorządy według przedwojennych ustaw. Niemcy nie mieli takiego zamiaru. Oddziały Omakaitse podporządkowano miejscowym komendantom Wehrmachtu (w Tartu 11 lipca), 29 lipca dowództwo Grupy Armii Północ kazało je rozwiązać, a od 2 sierpnia powoływano je na nowo jako pomocniczą formację pod niemieckim nadzorem. Estońskie flagi zastępowano niemieckimi.

Wojna letnia miała też ciemną stronę, o której pamięć w Estonii długo była wypierana. Omakaitse i estońska policja polityczna od pierwszych dni aresztowały tysiące ludzi podejrzanych o współpracę z władzą radziecką, członków partii komunistycznej i batalionów niszczycielskich, a często także ich krewnych. W Tartu, na rozkaz mjr. Kurga jako komendanta, powstał obóz dla aresztowanych, w którym w następnych miesiącach rozstrzeliwano więźniów. Za oddziałami niemieckimi przyszedł Sonderkommando 1a Martina Sandbergera z Einsatzgruppe A Franza Stahleckera, który przy udziale estońskiej policji i Omakaitse zaczął mordować Żydów. Z około 4,5 tysiąca estońskich Żydów mniej więcej trzy czwarte zdążyło uciec lub zostało ewakuowanych w głąb ZSRR. Pozostałych, według najnowszych obliczeń 929 osób (raporty niemieckie podawały 921 i 963), zamordowano do początku 1942 roku. Zagłada Żydów w Estonii dotknęła mniejszą społeczność niż na Łotwie i na Litwie, gdzie powstanie czerwcowe też otworzyło drogę do pogromów, lecz była równie całkowita. Według ustaleń estońskiej międzynarodowej komisji historycznej władze okupacyjne i ich estońscy pomocnicy zabili w latach 1941–1944 także około 6 tysięcy etnicznych Estończyków i tysiąc Rosjan, najczęściej jako rzeczywistych lub rzekomych komunistów.

Miejsce w wojnie

Wojna letnia pokazała, jak głęboko rok radzieckich rządów, zakończony deportacjami, zmienił nastroje w kraju, który w 1939 roku chciał tylko neutralności. Dla dziesiątków tysięcy Estończyków Niemcy były mniejszym złem, a ich wejście – wyzwoleniem. Szybko okazało się, że nie przywrócą niepodległości: Estonia stała się Okręgiem Generalnym w Komisariacie Rzeszy Wschód, z marionetkowym „samorządem krajowym”, a niemieckie plany przewidywały jej stopniową germanizację. Z Omakaitse i z ochotników wywodziły się estońskie bataliony policyjne, które w następnych latach walczyły z partyzantką radziecką i brały udział w zbrodniach, a później legion i dywizja Waffen-SS, do której w latach 1943–1944 powoływano także z poboru. Tysiące Estończyków uciekło do Finlandii i walczyło w jej armii. Z kolei spośród ponad 30 tysięcy mężczyzn zmobilizowanych w 1941 roku do Armii Czerwonej ci, którzy przeżyli bataliony robocze, trafili w dużej części do estońskiego korpusu strzeleckiego, który w 1944 roku wrócił do kraju razem z frontem radzieckim. Estończycy walczyli więc po obu stronach.

Gdy we wrześniu 1944 roku Armia Czerwona ponownie zajęła Estonię, wielu dawnych uczestników wojny letniej wróciło do lasów. Zbrojne podziemie Leśnych Braci walczyło z władzą radziecką do początku lat pięćdziesiątych, a pojedynczy partyzanci ukrywali się jeszcze dłużej. Sama wojna letnia, w radzieckiej historiografii przedstawiana wyłącznie jako dzieło „burżuazyjnych nacjonalistów” i kolaborantów, stała się po 1991 roku ważną częścią estońskiej pamięci, obok deportacji czerwcowych i masakry w więzieniu w Tartu, której ofiarom postawiono pomnik na cmentarzu Pauluse.