Hermann Hoth

Hermann Hoth był niemieckim generałem, który w latach 1939–1943 dowodził wielkimi związkami pancernymi Wehrmachtu we wszystkich jego głównych kampaniach lądowych. Jego korpus przeszedł przez Polskę w 1939 roku i przekroczył Mozę pod Dinant w 1940 roku, jego 3 Grupa Pancerna zamknęła od północy kocioł pod Mińskiem i zdobyła Witebsk w 1941 roku, a 4 Armia Pancerna szła w 1942 roku na Stalingrad i próbowała potem odblokować okrążoną tam 6 Armię. Współcześni i historycy zaliczają go do najzdolniejszych dowódców broni pancernej II wojny światowej. Był zarazem jednym z tych generałów, którzy najbardziej otwarcie przyjęli nazistowską wizję wojny na wschodzie: jako dowódca armii wzywał żołnierzy do bezlitosnego „tępienia” Żydów, a amerykański trybunał w Norymberdze skazał go za zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciw ludzkości.

Pruski oficer sztabowy

Urodził się 12 kwietnia 1885 roku w Neuruppin w Brandenburgii jako syn lekarza wojskowego; dzieciństwo spędził w Demmin na Pomorzu Przednim. W 1896 roku wstąpił do korpusu kadetów w Poczdamie, a w 1904 roku rozpoczął służbę jako chorąży w 72 Pułku Piechoty w Torgau. Rok później został porucznikiem. W latach 1910–1913 studiował w Akademii Wojennej w Berlinie, gdzie nauczył się rosyjskiego, a w kwietniu 1914 roku trafił do Wielkiego Sztabu Generalnego.

Prawie całą I wojnę światową przesłużył w sztabach. W sierpniu 1914 roku, dzięki znajomości rosyjskiego, przydzielono go do sztabu 8 Armii w Prusach Wschodnich; był świadkiem rosyjskiej inwazji i zwycięstwa Paula von Hindenburga pod Tannenbergiem. Wyniósł stamtąd głęboką niechęć do Rosjan, których sposób prowadzenia wojny uważał za „bestialski”, i podziw dla Hindenburga. Później służył m.in. w sztabie dowódcy wojsk lotniczych (Luftstreitkräfte), a wojnę zakończył jako pierwszy oficer sztabu 30 Dywizji Piechoty.

W Reichswehrze

Po rewolucji 1918 roku i rozejmie w Compiègne Hoth, wierniejszy Hindenburgowi niż nowej republice, służył w Freikorpsie gen. Georga Maerckera i brał udział w tłumieniu lewicowych wystąpień, m.in. w Halle. Przyjęty do stutysięcznej Reichswehry, pracował głównie w sztabach, m.in. w Urzędzie Wojsk, zakamuflowanym sztabie generalnym. Według części biografów w 1927 roku wyjeżdżał do Związku Radzieckiego w ramach tajnej współpracy wojskowej obu państw. Od 1929 roku dowodził batalionem w Stargardzie, w 1932 roku objął 17 Pułk Piechoty w Brunszwiku.

W latach dwudziestych do nazistów odnosił się z rezerwą, ale po wyborach do Reichstagu w 1930 roku, gdy NSDAP stała się drugą siłą w kraju, zaczął z sympatią patrzeć na Hitlera. Po przejęciu władzy przez nazistów w 1933 roku naraził się jednak miejscowym funkcjonariuszom partii, krytykując zabójstwa komunistów i socjaldemokratów w Brunszwiku, i został przeniesiony do Lubeki. Według historyka Johannesa Hürtera Hoth, inaczej niż większość wyższych oficerów, gruntownie studiował ideologię narodowego socjalizmu i w zasadzie ją aprobował; wyrażał wprawdzie pewien niepokój z powodu prześladowań niemieckich Żydów, ale uznał ich los za mniej ważny niż rozprawa z komunizmem i odbudowa potęgi Niemiec.

Pod rządami Hitlera: od dywizji do korpusu

1 października 1934 roku, awansowany na generała majora, objął w Legnicy dowództwo piechoty, z którego powstała 18 Dywizja Piechoty. W 1936 roku został generałem porucznikiem. Jesienią 1938 roku, gdy po układzie monachijskim jego dywizja wkraczała do Kraju Sudetów, otrzymał zadanie sformowania w Jenie XV Korpusu Zmotoryzowanego, któremu podporządkowano dywizje lekkie – mieszane związki czołgów, piechoty zmotoryzowanej i artylerii. W listopadzie 1938 roku awansował na generała piechoty.

Polska i Francja

We wrześniu 1939 roku XV Korpus, z 2 i 3 Dywizją Lekką, wchodził w skład 10 Armii gen. Waltera von Reichenaua, która w napaści na Polskę wykonywała główne uderzenie z Górnego Śląska na Warszawę. Korpus Hotha walczył z Krakowską Brygadą Kawalerii, potem z oddziałami Armii „Prusy” na przedpolach Kielc, a 8–9 września zamknął wraz z innymi korpusami pierścień wokół polskich dywizji w bitwie pod Iłżą. 27 października 1939 roku Hoth otrzymał Krzyż Rycerski Krzyża Żelaznego. Przed kampanią na zachodzie dywizje lekkie przekształcono w pancerne.

W maju 1940 roku korpus Hotha, z 5 i 7 Dywizją Pancerną – tą drugą dowodził gen. Erwin Rommel – szedł przez Ardeny na prawym skrzydle uderzenia, na północ od grupy pancernej Ewalda von Kleista. 12–13 maja jego dywizje uchwyciły przyczółki na Mozie pod Dinant, równocześnie z przełamaniem pod Sedanem, a potem rozbiły lewe skrzydło francuskiej 9 Armii, odparły brytyjskie przeciwnatarcie pod Arras i zaciskały pierścień wokół wojsk alianckich pod Lille i Dunkierką. W drugiej fazie kampanii, 6–7 czerwca, korpus przełamał front nad Sommą pod Airaines i rozciął francuską 10 Armię. Po walkach pod Airaines żołnierze z jego oddziałów mordowali wziętych do niewoli kolonialnych żołnierzy francuskich, głównie czarnoskórych Senegalczyków; jedną z ofiar był kpt. Charles N’Tchoréré. 12 czerwca jego dywizje przyjęły kapitulację brytyjskiej 51 Dywizji pod Saint-Valery. Po zwycięstwie nad Francją, 19 lipca 1940 roku, Hitler awansował go na generała pułkownika.

3 Grupa Pancerna w Rosji

16 listopada 1940 roku sztab XV Korpusu przemianowano na 3 Grupę Pancerną, która w planie „Barbarossa” miała stanowić północne kleszcze Grupy Armii „Środek” feldmarsz. Fedora von Bocka. 30 marca 1941 roku Hoth słuchał w Kancelarii Rzeszy przemówienia, w którym Adolf Hitler zapowiedział dowódcom wojnę na wyniszczenie z „żydowskim bolszewizmem”; jego notatki są jednym z najważniejszych źródeł o tym wystąpieniu. Hoth nie miał wątpliwości co do słuszności wojny; w jego zapiskach bolszewicka Rosja była azjatyckim, despotycznym zagrożeniem dla Europy.

22 czerwca 1941 roku, w dniu ataku Niemiec na ZSRR, czołgi Hotha zdobyły nieuszkodzone mosty na Niemnie pod Olitą, 24 czerwca zajęły Wilno, a 28 czerwca jego 20 Dywizja Pancerna wdarła się do Mińska, zamykając od północy kocioł w bitwie pod Białymstokiem i Mińskiem. Na początku lipca jego korpusy przekroczyły Dźwinę, a 9 lipca zdobyły Witebsk, co otworzyło drogę na Smoleńsk. 15 lipca 7 Dywizja Pancerna przecięła pod Jarcewem szosę Smoleńsk–Moskwa, a w bitwie pod Smoleńskiem grupa Hotha i grupa Heinza Guderiana otoczyły trzy kolejne radzieckie armie. 17 lipca Hoth otrzymał Liście Dębu do Krzyża Rycerskiego. Później razem z Guderianem i Bockiem sprzeciwiał się rozproszeniu sił pancernych na skrzydłach i opowiadał się za marszem prosto na Moskwę. W październiku jego grupa zamknęła od północy kocioł pod Wiaźmą, w pierwszej fazie bitwy pod Moskwą.

Grupa pancerna Hotha, jak wszystkie armie niemieckie na wschodzie, wykonywała rozkaz o komisarzach, który nakazywał rozstrzeliwać wziętych do niewoli komisarzy politycznych Armii Czerwonej; meldunki podległych jednostek świadczą, że robiono to powszechnie. Hoth kazał też rozstrzeliwać jako partyzantów żołnierzy radzieckich złapanych w cywilnych ubraniach. Po wojnie, jak zauważają historycy, był jedynym niemieckim generałem, który przyznał, że uważał ten rozkaz za słuszny.

17 Armia i wojna na wyniszczenie

W październiku 1941 roku Hoth objął dowództwo 17 Armii na Ukrainie. Na zapleczu działały tymczasem grupy operacyjne SS i policji, z którymi sztab Hotha współpracował ściślej niż za jego poprzednika. Po wydaniu przez feldmarsz. Reichenaua rozkazu o „surowym postępowaniu” wobec „żydowskiego podczłowieczeństwa” Hoth wydał 17 listopada 1941 roku własny rozkaz dzienny. Wzywał w nim żołnierzy, by każdy przejaw czynnego lub biernego oporu i wszelkie knowania „żydowsko-bolszewickich podżegaczy” tępić natychmiast i bez litości, bo ich wytępienie jest „nakazem naszego własnego przetrwania”. Kazał też rozstrzeliwać jako podejrzanych o partyzantkę cywilów napotkanych w lasach i popierał rekwizycje żywności, które skazywały miasta na głód. W grudniu 1941 roku w Artiomowsku, w rejonie jego armii, oddział SD rozstrzelał ponad 1200 Żydów; Hoth wiedział o tej egzekucji. Zarazem łagodził niektóre rozkazy z góry: polecał nie traktować Ukrainy jak kolonii i okazywać jej mieszkańcom pewien szacunek.

Zimą 1941–1942 roku 17 Armia z trudem powstrzymała radziecką ofensywę pod Iziumem, a w maju 1942 roku walczyła w bitwie pod Charkowem.

Stalingrad, Charków, Kursk

1 czerwca 1942 roku Hoth objął 4 Armię Pancerną. W letniej ofensywie niemieckiej, operacji „Fall Blau”, jego armia przełamała 28 czerwca radziecki front i na początku lipca doszła do Donu pod Woroneżem. Pod koniec lipca Hitler odebrał jej większość sił na rzecz 6 Armii gen. Friedricha Paulusa. Osłabiona 4 Armia Pancerna nacierała na Stalingrad od południa i we wrześniu walczyła na przedmieściach miasta. Hoth był jednym z nielicznych niemieckich dowódców, którzy ostrzegali, że rozciągnięte, słabo bronione południowe skrzydło 6 Armii jest zagrożone.

19 listopada 1942 roku Armia Czerwona rozpoczęła operację „Uran”. Uderzenie na południe od Stalingradu rozbiło część wojsk Hotha, a połowa jego armii znalazła się w okrążeniu razem z 6 Armią. Resztki jego wojsk, wzmocnione w ramach Grupy Armii „Don” feldmarsz. Ericha von Mansteina, miały przebić się do okrążonych. Operacja „Wintergewitter” (Burza Zimowa) ruszyła 12 grudnia spod Kotielnikowa. Czołgi Hotha doszły nad rzekę Myszkową, kilkadziesiąt kilometrów od pierścienia, ale tam zatrzymała je radziecka 2 Armia Gwardii, a operacja „Mały Saturn” zagroziła tyłom całej Grupy Armii „Don”. Natarcie się załamało, a Paulus nie dostał zgody Hitlera na wyjście naprzeciw; odsiecz Stalingradu się nie udała.

W lutym i marcu 1943 roku odtworzona 4 Armia Pancerna była głównym narzędziem kontrofensywy Mansteina, w której Niemcy odbili Charków (bitwa o Charków). W lipcu 1943 roku Hoth prowadził południowe kleszcze operacji „Cytadela” w bitwie na łuku kurskim. Jego dywizje przebiły się przez kilka pasów radzieckich umocnień, ale utknęły w rejonie Prochorowki; część historyków dostrzega u niego wtedy oznaki wyczerpania. 15 września 1943 roku otrzymał Miecze do Krzyża Rycerskiego za odwrót i obronę nad Dnieprem. W listopadzie Armia Czerwona przełamała jego front i 6 listopada odbiła Kijów. Hitler obarczył go winą i nazwał „złym prorokiem” i defetystą; Hoth został wysłany na urlop, a 10 grudnia 1943 roku odwołany i przeniesiony do rezerwy.

Koniec wojny i proces

Do służby wrócił dopiero w kwietniu 1945 roku, gdy powierzono mu obronę rejonu Soławy wokół Halle i Lipska, a potem dowództwo w Rudawach. Po krótkim oporze wobec nacierających Amerykanów poddał się im na początku maja 1945 roku.

W procesie naczelnego dowództwa, dwunastym z procesów prowadzonych w Norymberdze przed amerykańskimi trybunałami wojskowymi, Hoth odpowiadał razem z trzynastoma innymi wysokimi dowódcami Wehrmachtu. Twierdził, że o mordach na Żydach nie wiedział, a rozkaz o komisarzach przekazywał pod przymusem; trybunał uznał te tłumaczenia za niewiarygodne. 27 października 1948 roku uniewinniono go od zarzutów zbrodni przeciw pokojowi i spisku, ale skazano za zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciw ludzkości – za wykonywanie rozkazu o komisarzach, złe traktowanie jeńców i mordowanie cywilów – na 15 lat więzienia. Karę odbywał w więzieniu dla zbrodniarzy wojennych w Landsbergu. W kwietniu 1954 roku zwolniono go warunkowo, a w 1957 roku karę uznano za odbytą.

Ostatnie lata

Osiadł w Goslarze u stóp gór Harz. W 1956 roku wydał książkę „Panzer-Operationen” o działaniach 3 Grupy Pancernej latem 1941 roku, pisał też o wojskach pancernych dla nowej Bundeswehry, z której dowódcami utrzymywał kontakt. Pomagał byłemu nazistowskiemu propagandyście Paulowi Carellowi przy pisaniu książki „Unternehmen Barbarossa” (1963), jednego z filarów mitu „czystego Wehrmachtu”. Zmarł w Goslarze 25 stycznia 1971 roku.

Ocena

Historycy wojskowości, od Davida Glantza po Earla Ziemke, widzą w Hothcie jednego z najbardziej doświadczonych niemieckich dowódców pancernych i mistrza obrony ruchomej. W 1941 roku był, obok Guderiana, twórcą wielkich okrążeń pod Mińskiem i Smoleńskiem, a jego notatki z czasów wojny, długo pomijane, uzupełniają dziennik Haldera jako źródło do dziejów kampanii. Zarazem Hoth należał do tych generałów, którzy nie tylko wykonywali zbrodnicze rozkazy, ale sami nadawali im ideologiczne uzasadnienie. Jego rozkaz z listopada 1941 roku, wzywający do „wytępienia” Żydów jako warunku przetrwania Niemiec, pokazuje, jak daleko sięgało zaangażowanie dowódców Wehrmachtu w wojnę na wyniszczenie na wschodzie – i jak mało miała z prawdą wspólnego legenda apolitycznych fachowców, którą Hoth po wojnie współtworzył.