Somali Francuskie przechodzi do Wolnej Francji

28 grudnia 1942 roku formalnie zakończyła się władza rządu Vichy w Somali Francuskim – niewielkiej kolonii nad Zatoką Adeńską, której jedynym znaczącym miastem i portem było Dżibuti. Kolonia, przez ponad dwa lata wierna marszałkowi Philippe’owi Pétainowi, przeszła na stronę Wolnej Francji generała Charles’a de Gaulle’a jako ostatnie francuskie terytorium w Afryce.

Niekiedy pisze się, że gubernator „poddał się najeżdżającym siłom brytyjskim i Wolnych Francuzów”. W rzeczywistości żadnego najazdu ani walki nie było. Kolonię od dawna otaczały ziemie kontrolowane przez Brytyjczyków, a o jej losie zdecydowały blokada, głód, dezercja części garnizonu i rokowania. Kapitulację przypieczętowało porozumienie podpisane 28 grudnia, a do miasta weszły oddziały francuskie, nie brytyjskie.

Kolonia odcięta od świata

Somali Francuskie liczyło się w strategii regionu z jednego powodu: z Dżibuti wychodziła linia kolejowa do Addis Abeby, główna droga morska do Etiopii. W czerwcu 1940 roku w Dżibuti stał silny garnizon – siedem batalionów piechoty senegalskiej i somalijskiej – a jego dowódca, generał Paul Legentilhomme, chciał walczyć dalej z Włochami u boku Brytyjczyków. Większość oficerów posłuchała jednak rządu Pétaina. Rozejm z Włochami przewidywał demilitaryzację kolonii i swobodny dostęp Włochów do portu i kolei. Na początku sierpnia 1940 roku Legentilhomme z dwoma oficerami przedostał się do Adenu, a Brytyjczycy, osamotnieni, stracili sąsiednie Somali Brytyjskie.

Od września 1940 roku okręty Royal Navy z Adenu blokowały wybrzeże kolonii. We wrześniu Vichy przysłało na stanowisko gubernatora oficera marynarki Pierre’a Nouailhetasa. Po brytyjskim nalocie na Dżibuti 25 września rozpoczął on rządy twardej ręki: podejrzanych o kontakty z aliantami Europejczyków internowano w Oboku, kilkudziesięciu ludzi skazano – w większości zaocznie – na śmierć lub ciężkie roboty, a w maju 1941 roku, według historyków kolonii, sześciu Afrykanów rozstrzelano bez sądu dla odstraszenia dezerterów.

Wiosną 1941 roku, gdy kampania wschodnioafrykańska dobiegała końca, a Brytyjczycy weszli do Addis Abeby, Somali Francuskie znalazło się w okrążeniu. Londyn wolał nie zdobywać kolonii siłą – po Mers el-Kébir i Dakarze francusko-brytyjskie starcia źle służyły sprawie aliantów. Przyjęto więc politykę „pozyskania bez rozlewu krwi”. Nouailhetas gotów był udostępnić port i kolej, ale nie dopuszczał do żadnych kontaktów z gaullistami, a rokowania utknęły.

Głód

Ciężar blokady ponieśli przede wszystkim mieszkańcy. Zjedzono konie, osły i wielbłądy, zabrakło świeżej żywności, szerzyły się beri-beri i szkorbut. Część mieszkańców uciekła na pustynię lub do Somali Brytyjskiego. Francuska Wikipedia, opierając się na pracy Lukiana Prijaca o blokadzie Dżibuti, pisze o licznych ofiarach chorób z niedożywienia, w około 70 procentach kobietach i dzieciach; dokładnej liczby zmarłych nie da się ustalić. Miejscowi nazwali blokadę „carmii” – od odmiany sorga, którą karmiono zwykle bydło, a którą wtedy jedli ludzie.

Przez blokadę przedostawały się tylko pojedyncze arabskie żaglowce i dwa francuskie statki z Madagaskaru. Ulgę przyniosła dopiero wojna na Pacyfiku: od grudnia 1941 roku Royal Navy potrzebowała okrętów na wschodzie. W styczniu 1942 roku Brytyjczycy zrezygnowali z blokady lądowej, a w marcu, według większości opracowań, znieśli blokadę całkowicie i jednostronnie.

Pięć stron rokowań

O Dżibuti rozmawiało w 1942 roku kilka stron naraz. Dowódca brytyjski w Afryce Wschodniej, generał William Platt, nadał tym rozmowom kryptonim „Pentagon”, bo uczestniczyło w nich pięciu partnerów: on sam, gubernator Vichy, Wolni Francuzi, brytyjski poseł w Addis Abebie i Stany Zjednoczone. Amerykański konsul w Adenie poleciał nawet na własną rękę do Dżibuti na rozmowę z Nouailhetasem, za co Waszyngton musiał potem przepraszać Brytyjczyków. De Gaulle podejrzewał po wojnie, że Londyn celowo zwlekał, chcąc wciągnąć kolonię w swoją strefę wpływów; historycy oceniają ten zarzut różnie.

Tymczasem nawet w Vichy uznano rządy Nouailhetasa za zbyt brutalne. We wrześniu 1942 roku go odwołano, a 21 października władzę objął Auguste Truffert. Prawdziwy przełom przyniosły jednak wydarzenia gdzie indziej: Brytyjczycy opanowali Madagaskar, a 8 listopada alianci wylądowali w Afryce Północnej. Pod koniec listopada w ręce Wolnych Francuzów przeszedł Reunion. Garnizon Dżibuti stał się samotną wyspą lojalności wobec rządu, który po zajęciu wolnej strefy przez Niemców nie miał już nawet pozorów niezależności.

W listopadzie około jednej trzeciej garnizonu – 1 batalion strzelców senegalskich pod dowództwem majora (chef de bataillon) Georges’a Raynala – przekroczyło granicę w rejonie miasta Saylac i przeszło do Somali Brytyjskiego. Było to otwarte zerwanie z Vichy przez regularną jednostkę, a reszta garnizonu nie była już pewna.

Kapitulacja bez wystrzału

4 grudnia gubernatorem został Christian Dupont. Zaproponował on Brytyjczykom porozumienie gospodarcze bez zmiany politycznej przynależności kolonii, ale je odrzucono. Usłyszał natomiast, że jeśli Somali Francuskie przejdzie na stronę aliantów bez jednego strzału, francuskie prawa do niego zostaną po wojnie uszanowane. To przesądziło sprawę. 26 grudnia – dwa dni po zabójstwie admirała Darlana w Algierze – żołnierze Raynala wrócili na terytorium kolonii, a od strony Etiopii nadciągał oddział Wolnych Francuzów z jednostki somalijskiej.

Akt przejścia kolonii podpisano 28 grudnia w Chebele, małej stacji na linii kolejowej do Addis Abeby, kilkanaście kilometrów od Dżibuti. Według Fundacji Wolnej Francji Dupont, czytając protokół, miał powiedzieć, że traktuje się go jak pokonanego wroga, ale go podpisał. Godzinę formalnego przekazania władzy źródła podają różnie: francuskie opracowania wskazują 10 rano, angielskie 22.00. Oddziały Wolnej Francji wkroczyły do Dżibuti 29 grudnia, a 30 grudnia urząd gubernatora objął André Bayardelle, przeniesiony z Nowej Kaledonii.

Następstwa

Port w Dżibuti i kolej do Addis Abeby wróciły do ruchu na rzecz aliantów, choć zniszczona infrastruktura i ucieczka robotników sprawiły, że normalne funkcjonowanie portu udało się przywrócić dopiero w 1945 roku. Z miejscowych rekrutów sformowano batalion strzelców somalijskich, który walczył później w Europie. Wolna Francja zyskała kolejne terytorium i ludzi, a urzędników wiernych Vichy od 1944 roku usuwano ze służby.

Miejsce w wojnie

Przejście Somali Francuskiego nie zmieniło układu sił w wojnie, ale zamknęło ważny rozdział: z mapy Afryki zniknęło ostatnie terytorium podległe Vichy. Cała Afryka francuska – od Maroka po Madagaskar – znalazła się po stronie aliantów, choć wciąż pod rywalizującymi władzami: de Gaulle’a w Londynie i Brazzaville oraz generała Henriego Giraud w Algierze. Ich spór miał zdominować francuską politykę w następnych miesiącach, aż do powstania wspólnego komitetu w czerwcu 1943 roku. Dla mieszkańców Dżibuti koniec blokady oznaczał przede wszystkim koniec głodu, który kosztował życie wielu z nich, choć poza granicami dawnej kolonii pamięta się o nim rzadko.