Bilans roku 1942

Ostatni dzień 1942 roku przyniósł jeszcze jedną bitwę – na Morzu Barentsa niemieckie okręty nie zdołały rozbić konwoju płynącego do Murmańska – i jedną ważną decyzję w Tokio. Patrząc wstecz, alianci mieli powody do ostrożnego optymizmu. Rok wcześniej Japonia zaczynała swój marsz przez Azję i Pacyfik, a Armia Czerwona ledwie odepchnęła Niemców spod Moskwy. Latem 1942 roku państwa Osi osiągnęły największy zasięg w całej wojnie: od Atlantyku po Wołgę i Kaukaz, od Birmy po Wyspy Salomona. Jesienią inicjatywa zaczęła przechodzić w ręce aliantów.

Koniec roku podsumowuje się często słowami: „Rommel jest w potrzasku w Tunezji, Niemcy są okrążeni pod Stalingradem, a Japończycy wydają się gotowi opuścić Guadalcanal”. Dwa z tych trzech stwierdzeń wymagają uściślenia. Rommel nie był jeszcze w Tunezji: 31 grudnia jego armia stała pod Buerat w Trypolitanii, kilkaset kilometrów od granicy Tunezji, a w Tunezji umacniał się przyczółek Osi pod dowództwem generała Hansa-Jürgena von Arnima. Szósta Armia rzeczywiście była okrążona, a próba odsieczy się nie powiodła. W sprawie Guadalcanalu Japończycy nie tyle „wydawali się gotowi”, co właśnie podjęli decyzję: 31 grudnia, na naradzie w obecności cesarza, Cesarska Kwatera Główna zgodziła się ewakuować wyspę.

Szczyt potęgi Osi

Pierwsze pół roku należało do Japonii. W ciągu kilku miesięcy padły Singapur, Jawa, Rangun, Bataan i Corregidor. Imperium japońskie sięgało od granic Indii po Nową Gwineę, a japońskie lotniskowce zapuściły się na Ocean Indyjski. W Afryce Północnej Rommel zdobył Tobruk i doszedł do El Alamein, około stu kilometrów od Aleksandrii. Na wschodzie Niemcy, po zwycięstwach pod Charkowem i na Krymie, rozpoczęli operację „Blau”: latem wyszli nad Wołgę pod Stalingradem i głęboko w Kaukaz, ku ropie Groznego i Baku.

Na Atlantyku U-Booty przeżywały swój najlepszy czas. Operacja „Paukenschlag” przeniosła wojnę pod amerykańskie wybrzeże, a konwój PQ-17 stał się symbolem klęski na trasie arktycznej. Według brytyjskiej historii oficjalnej Stephena Roskilla alianci i państwa neutralne stracili w 1942 roku z wszystkich przyczyn 1664 statki o łącznym tonażu niemal 7,8 miliona BRT, z czego około 6,3 miliona przypadło na okręty podwodne – był to najgorszy rok całej wojny na morzu. Zarazem amerykańskie stocznie zaczynały budować więcej, niż zatapiali Niemcy, co część historyków uważa za rozstrzygające już jesienią 1942 roku.

Punkty zwrotne

Pierwsze pęknięcia pojawiły się na Pacyfiku. Na Morzu Koralowym w maju Japończycy po raz pierwszy musieli zawrócić z obranego celu, a w czerwcu pod Midway stracili cztery lotniskowce floty. Admirał Chester Nimitz zyskał to, czego przez pół roku brakowało Amerykanom: czas. W sierpniu marines wylądowali na Guadalcanalu. Przez cztery miesiące walczono tam o lotnisko Henderson Field na lądzie, na morzu i w powietrzu, a obie strony poniosły ciężkie straty w okrętach. W grudniu wyczerpaną 1 Dywizję Piechoty Morskiej zluzowały oddziały armii, które natarły na górę Austen, a japońscy żołnierze na wyspie głodowali. Na Nowej Gwinei Australijczycy odepchnęli Japończyków szlakiem Kokoda aż na północne wybrzeże, gdzie w grudniu padły Gona i wieś Buna, choć walki o pozostałe japońskie umocnienia trwały jeszcze w styczniu.

W Afryce Północnej generał Bernard Law Montgomery najpierw odparł Rommla pod Alam Halfą, a w październiku i listopadzie wygrał drugą bitwę pod El Alamein. 8 listopada Amerykanie i Brytyjczycy wylądowali w Maroku i Algierii (operacja „Torch”). Admirał François Darlan przeszedł na stronę aliantów, a Francja Vichy straciła swoje imperium: w grudniu do Wolnej Francji przeszło Somali Francuskie, a sam Darlan zginął z ręki zamachowca. Wyścig do Tunisu alianci przegrali: Niemcy i Włosi przerzucili do Tunezji wojsko drogą powietrzną i morską, odrzucili aliantów spod Tebourby, a w Wigilię generał Dwight Eisenhower odwołał natarcie, gdy deszcz zamienił pola w błoto. Rommel tymczasem opuścił pozycje pod Al-Ukajlą i cofał się dalej na zachód.

Najważniejsze rozstrzygnięcie zapadło nad Wołgą. Bitwa stalingradzka wciągnęła 6 Armię generała Friedricha Paulusa w wielomiesięczne walki uliczne. 19 listopada Armia Czerwona rozpoczęła operację „Uran” i po czterech dniach zamknęła w kotle, według różnych szacunków, od 250 do 330 tysięcy żołnierzy Osi. Most powietrzny dostarczał tylko ułamek potrzebnego zaopatrzenia, a odsiecz feldmarszałka Ericha von Mansteina w ramach operacji „Zimowa Burza” zatrzymała się kilkadziesiąt kilometrów od kotła. Ofensywa radziecka nad środkowym Donem rozbiła włoską 8 Armię i zagroziła Rostowowi, przez co Niemcy musieli zacząć myśleć o wycofaniu się z Kaukazu. Zgodnie z wolą Adolfa Hitlera okrążeni mieli się bronić do końca.

Wojna w powietrzu

W lutym 1942 roku dowództwo RAF Bomber Command objął Arthur Harris, zwolennik nocnych nalotów powierzchniowych na niemieckie miasta. Po Lubece i Rostocku przyszedł w nocy z 30 na 31 maja pierwszy nalot tysiąca bombowców na Kolonię. Latem nad Europą pojawiły się amerykańskie bombowce dzienne – pierwszy nalot B-17 8 Armii Lotniczej na Rouen w sierpniu, a jesienią rozgorzał spór o to, czy bombardować w dzień, czy w nocy. Luftwaffe odpowiadała wiosną nalotami odwetowymi na zabytkowe miasta Anglii, a w grudniu amerykańskie bombowce z Egiptu zaatakowały Neapol. Wojna powietrzna nad Niemcami miała w kolejnych latach przybrać rozmiary, jakich w 1942 roku nikt jeszcze sobie nie wyobrażał.

Zagłada

Rok 1942 był najstraszniejszym rokiem Zagłady Żydów. W styczniu na konferencji w Wannsee uzgodniono organizację „ostatecznego rozwiązania”. W okupowanej Polsce ruszył Einsatz Reinhardt: obozy zagłady w Bełżcu, Sobiborze i Treblince pochłonęły ludność kolejnych gett, z wielką akcją w getcie warszawskim latem na czele. Według telegramu Hermanna Höflego, wysłanego 11 stycznia 1943 roku, do końca 1942 roku do tych trzech obozów oraz na Majdanek przywieziono łącznie 1 274 166 Żydów. Równolegle trwały masowe rozstrzelania na wschodzie i deportacje z całej Europy do Auschwitz. Raul Hilberg szacował, że w samym 1942 roku zginęło około 2,7 miliona Żydów.

Prawda o tym docierała na Zachód coraz wyraźniej: przez raport Bundu, relacje polskiego podziemia i misję Jana Karskiego. 10 grudnia rząd polski skierował do sojuszników notę o masowej zagładzie Żydów, a 17 grudnia rządy alianckie ogłosiły wspólną deklarację potępiającą tę zbrodnię. Nie poszły za nią jednak żadne konkretne działania ratunkowe. W okupowanej Polsce 4 grudnia powstała Rada Pomocy Żydom „Żegota”, a pod koniec listopada Niemcy zaczęli wysiedlać polskich chłopów z Zamojszczyzny, co zapowiadało realizację Generalnego Planu Wschodniego. W lutym 1942 roku Związek Walki Zbrojnej przemianowano na Armię Krajową.

Koalicja i fronty wewnętrzne

1 stycznia 1942 roku dwadzieścia sześć państw podpisało w Waszyngtonie Deklarację Narodów Zjednoczonych, zobowiązując się nie zawierać odrębnego pokoju. W maju Wielka Brytania i ZSRR zawarły traktat sojuszniczy, w sierpniu Winston Churchill pojechał do Moskwy, by wytłumaczyć Józefowi Stalinowi, że drugiego frontu w Europie w tym roku nie będzie. Zamiast niego prezydent Franklin Delano Roosevelt i Churchill wybrali Afrykę Północną. Sojusz był nierówny i pełen nieufności, ale przetrwał najgorszy rok.

Wojna totalna zmieniała życie cywilów. W Stanach Zjednoczonych skończyła się produkcja samochodów cywilnych, a od 1 grudnia benzyna była racjonowana w całym kraju. Wiosną na rozkaz wykonawczy 9066 przesiedlono do obozów ponad 110 tysięcy Amerykanów japońskiego pochodzenia. W Wielkiej Brytanii raport Beveridge’a dał ludziom obraz kraju, o który mieli walczyć. 2 grudnia w Chicago przeprowadzono pierwszą kontrolowaną reakcję łańcuchową – mało kto o niej wiedział, ale zapowiadała broń, która miała zakończyć wojnę z Japonią. W okupowanej Europie i na okupowanych ziemiach ZSRR panował głód, terror i wywózki na roboty przymusowe do Rzeszy.

Miejsce w wojnie

10 listopada, po El Alamein, Churchill ostrożnie mówił, że nie jest to koniec ani nawet początek końca, lecz „może koniec początku”. Pod koniec grudnia takie podsumowanie wydawało się trafne. Państwa Osi nie były jeszcze pokonane: Niemcy panowały nad niemal całą Europą, flota japońska wciąż była potężna, a Tunezja miała kosztować aliantów jeszcze wiele miesięcy walk. Ale strategiczna inicjatywa przeszła na stronę aliantów na wszystkich frontach naraz, a produkcja przemysłowa Stanów Zjednoczonych i ZSRR przewyższała możliwości Niemiec i Japonii.

Kolejne tygodnie przyniosły rozstrzygnięcia zapowiedziane w grudniu. W styczniu 1943 roku Roosevelt i Churchill spotkali się na konferencji w Casablance, gdzie ogłoszono żądanie bezwarunkowej kapitulacji państw Osi i postanowiono uderzyć na Sycylię. 2 lutego skapitulowały ostatnie oddziały niemieckie w Stalingradzie. Na początku lutego Japończycy ewakuowali Guadalcanal w ramach operacji „Ke”, a w maju wojska Osi poddały się w Tunezji. Rok 1942 przeszedł do historii jako rok, w którym szala wojny przechyliła się na stronę aliantów.