Początek odwrotu z Kaukazu

Kalendaria wojny notują pod datą 22 grudnia 1942 roku, że Niemcy zaczęli wycofywać się z Kaukazu. Trzeba to uściślić. Tego dnia wojska Grupy Armii A wciąż stały na swoich pozycjach – nad Terekiem, w górach nad Morzem Czarnym i pod Noworosyjskiem. Ostatnie dni przed Bożym Narodzeniem były jednak chwilą, w której odwrót stał się nieunikniony: niemiecka próba odsieczy dla okrążonej 6 Armii utknęła, a nowa ofensywa radziecka nad środkowym Donem otworzyła drogę ku Rostowowi, przez który biegły wszystkie połączenia wojsk walczących na Kaukazie. Adolf Hitler zgodził się na wycofanie Grupy Armii A dopiero w nocy z 27 na 28 grudnia, a pierwsze dywizje opuściły linię Tereku na przełomie roku. Data 22 grudnia oznacza więc nie sam początek marszu, lecz moment, w którym zapadała decyzja.

Front na końcu świata

Latem 1942 roku Grupa Armii A miała zdobyć ropę Kaukazu. Po zdobyciu Rostowa pod koniec lipca jej dywizje przeszły w kilka tygodni setki kilometrów stepu, w sierpniu zajęły zniszczony Majkop, a strzelcy górscy zatknęli flagę na Elbrusie. Potem natarcie utknęło. Hitler zdymisjonował dowódcę grupy, Wilhelma Lista, i przez ponad dwa miesiące sam dowodził nią z Winnicy. 22 listopada przekazał ją Ewaldowi von Kleistowi, a 1 Armię Pancerną objął po nim gen. Eberhard von Mackensen.

W grudniu Grupa Armii A składała się z dwóch armii. Na zachodzie 17 Armia gen. Richarda Ruoffa, wraz z jednostkami rumuńskimi, trzymała dolny Kubań, Noworosyjsk bez portu i górskie przełęcze nad wybrzeżem. Jej natarcie na Tuapse zakończyło się porażką: w listopadzie i grudniu radzieckie kontrataki zlikwidowały niemiecki klin w górach, a obronę Tuapse radziecka historiografia uważa za zakończoną 20 grudnia. Na wschodzie 1 Armia Pancerna stała nad Terekiem od Mozdoku po Nalczyk, po tym jak na początku listopada doszła pod Ordżonikidze i tam została zatrzymana. Lukę między Kaukazem a Stalingradem, kilkaset kilometrów kałmuckiego stepu, osłaniała w rejonie Elisty właściwie tylko jedna niemiecka dywizja zmotoryzowana.

Przeciw nim stał Front Zakaukaski gen. Iwana Tiuleniewa, podzielony na Północną Grupę Wojsk gen. Iwana Maslennikowa nad Terekiem i Czarnomorską Grupę Wojsk gen. Iwana Pietrowa nad Morzem Czarnym. Najdalej wysunięte oddziały niemieckie znajdowały się ponad 600 kilometrów od Rostowa. Każdy pocisk i każda tona paliwa przechodziła przez przeprawy na Donie w Rostowie i przez nieliczne linie kolejowe biegnące stamtąd przez step. Dopóki Wehrmacht trzymał front nad Donem i Wołgą, takie położenie było ryzykowne, ale znośne. Po 19 listopada przestało być znośne.

Grudzień nad Donem

Operacja „Uran” i okrążenie 6 Armii pod Stalingradem w listopadzie 1942 roku zmieniły położenie Kleista z dnia na dzień. Rostów, dotąd głębokie zaplecze, znalazł się nagle kilkaset kilometrów od frontu, który tworzyły w pośpiechu sklecone grupy bojowe nowej Grupy Armii Don feldmarszałka Ericha von Mansteina. Wszystko zależało od tego, czy uda się przebić do Stalingradu. Operacja „Zimowa Burza”, rozpoczęta 12 grudnia, doprowadziła niemieckie czołgi nad rzekę Myszkowę, kilkadziesiąt kilometrów od kotła, ale tam się zatrzymała. Most powietrzny dostarczał okrążonym ułamek tego, czego potrzebowali.

16 grudnia ruszyła druga wielka ofensywa radziecka, operacja „Mały Saturn”. Wojska Frontu Południowo-Zachodniego i części Frontu Woroneskiego rozbiły nad środkowym Donem włoską 8 Armię i ruszyły na południe, ku lotniskom zaopatrującym Stalingrad i ku dolnemu Donowi. Około 22 grudnia stało się jasne, że Manstein nie zdoła jednocześnie ratować 6 Armii i zatrzymać tego natarcia. Dzień później zabrał z grupy odsieczy 6 Dywizję Pancerną i przerzucił ją na zagrożone północne skrzydło, co w praktyce zakończyło próbę odsieczy. 24 grudnia radziecki korpus pancerny gen. Wasilija Badanowa wdarł się na lotnisko w Tacinskiej, główną bazę mostu powietrznego, a wojska radzieckie spod Stalingradu ruszyły na Kotielnikowo.

Sytuacja Grupy Armii A wyglądała w tym świetle groźnie. Gdyby Armia Czerwona doszła do Rostowa, odcięłaby nie jedną armię, jak pod Stalingradem, ale dwie – w sumie, według różnych szacunków, kilkaset tysięcy żołnierzy niemieckich i rumuńskich, oddalonych od Donu o tydzień lub dwa marszu. Manstein od połowy grudnia domagał się, by Grupa Armii A cofnęła się i oddała mu przynajmniej część 1 Armii Pancernej. Ten sam argument przedstawiał Hitlerowi szef sztabu generalnego wojsk lądowych gen. Kurt Zeitzler, który zastąpił we wrześniu Franza Haldera. Hitler odmawiał. Kaukaz wciąż miał dla niego znaczenie nie tylko wojskowe: rezygnacja z niego oznaczała publiczne przyznanie, że cel całej kampanii 1942 roku, ropa Groznego i Baku, przepadł.

Decyzja w nocy z 27 na 28 grudnia

Przełom nastąpił kilka dni po dacie podawanej zwykle. Według powojennej relacji Zeitzlera wieczorem 27 grudnia powiedział on Hitlerowi, że jeśli ten nie wyda natychmiast rozkazu odwrotu z Kaukazu, wkrótce będzie miał „drugi Stalingrad”. Hitler miał się zgodzić, a Zeitzler – obawiając się, że dyktator zmieni zdanie – od razu przekazał rozkaz telefonicznie. Gdy Hitler późną nocą zadzwonił, by go cofnąć, usłyszał podobno, że jest już za późno. Opowieść ta pochodzi od jednego świadka i zapewne jest podkolorowana, ale jej sedno potwierdzają dokumenty: 28 grudnia naczelne dowództwo wydało rozkaz operacyjny nr 2, który nakazywał Grupie Armii A stopniowe cofanie lewego skrzydła.

Rozkaz był połowiczny i to na długo zaważyło na losie wojsk Kleista. 1 Armia Pancerna miała etapami wycofać się znad Tereku na północny zachód, w stronę Salska i Rostowa, ale 17 Armia miała zostać nad Morzem Czarnym i utrzymać Noworosyjsk oraz dolny Kubań. Hitler wciąż liczył, że z przyczółka na Kubaniu zdoła w 1943 roku znowu ruszyć na Kaukaz. Odwrót był też na początku hamowany zakazem porzucania ciężkiego sprzętu i zapasów; Manstein skarżył się na początku stycznia Zeitzlerowi, że w takim tempie Rostów może upaść, zanim przejdą przez niego wojska z Kaukazu.

Pierwsze dywizje 1 Armii Pancernej zaczęły schodzić z pozycji nad Terekiem w nocy noworocznej, 1 stycznia 1943 roku. 3 stycznia wojska Maslennikowa wkroczyły do Mozdoku. Wcześniej, 31 grudnia, Armia Czerwona zajęła Elistę, opuszczoną przez niemiecką dywizję zmotoryzowaną, która wycofała się na zachód. Radzieckie dowództwo liczyło, że Czarnomorska Grupa Wojsk przebije się od południa na Krasnodar i Tichorieck i odetnie Niemców, a Front Stalingradzki gen. Andrieja Jeriomienki, przemianowany 1 stycznia na Południowy, dojdzie od wschodu do Rostowa. Oba uderzenia okazały się za słabe i za wolne.

Miejsce w dziejach wojny

Odwrót z Kaukazu był jedną z najsprawniejszych operacji niemieckich zimy 1942/1943 i zarazem pierwszym wielkim terytorialnym ustępstwem Hitlera na wschodzie. 1 Armia Pancerna, cofając się przez Stawropol (wówczas Woroszyłowsk, wyzwolony 21 stycznia) i Armawir (23 stycznia), zdołała ujść z pułapki: jej główne siły przeszły przez Rostów do Grupy Armii Don, a samo miasto Niemcy utrzymali do 14 lutego 1943 roku, osłaniając ostatnie przeprawy. Kleist otrzymał 1 lutego buławę feldmarszałka. Armia Czerwona odzyskała w styczniu i lutym Nalczyk, Piatigorsk, Majkop (29 stycznia) i Krasnodar (12 lutego), ale nie zdołała okrążyć żadnej z niemieckich armii.

17 Armia, według opracowań niemieckich licząca wraz z wojskami rumuńskimi około 400 tysięcy ludzi, zamknęła się na przyczółku kubańskim, na Półwyspie Tamańskim i w okolicach Noworosyjska. Przez wiosnę i lato 1943 roku toczyły się o niego ciężkie walki, także w powietrzu, ale ofensywa na Kaukaz, na którą liczył Hitler, nigdy nie nastąpiła. We wrześniu i październiku 1943 roku przyczółek ewakuowano przez Cieśninę Kerczeńską na Półwysep Krymski; ostatnie oddziały opuściły go 9 października. Wielu historyków uważa, że te dywizje, bezczynne na Kubaniu, bardziej przydałyby się nad Donem i Dnieprem.

Z punktu widzenia całej wojny koniec grudnia 1942 roku zamknął ofensywę „Blau”. Niemcy nie zdobyli ani ropy Groznego, ani Baku, ani Stalingradu, a zamiast tego stracili 6 Armię i całe zdobycze lata. Dla ludności Kaukazu Północnego okupacja, trwająca od kilku do kilkunastu miesięcy, oznaczała egzekucje, wywózki na roboty i zagładę Żydów, a po powrocie władzy radzieckiej – kolejną tragedię: w latach 1943–1944 Stalin deportował do Azji Środkowej całe narody oskarżone zbiorowo o kolaborację, w tym Karaczajów, Kałmuków, Czeczenów, Inguszy i Bałkarów.