Operacja Sonnenwende w Alzacji

7 stycznia 1945 roku, o piątej rano, niemiecka 198 Dywizja Piechoty, wsparta przez niszczyciele czołgów i resztki brygady pancernej, uderzyła z północnego skraju kotła colmarskiego w Alzacji. Natarcie, nazwane „Sonnenwende” (przesilenie), szło na północ, między rzeką Ill a Renem, w stronę Strasburga. Naprzeciw stała francuska 1 Dywizja Wolnych Francuzów, która przejęła ten odcinek zaledwie tydzień wcześniej.

Popularne ujęcie tego dnia – że Niemcy, w ramach planu odzyskania Strasburga, „wyrwali się z kotła colmarskiego, przyczółka nad Renem, i ruszyli na wschód” – wymaga dwóch poprawek. Kocioł colmarski był rzeczywiście niemieckim przyczółkiem, ale na lewym, zachodnim brzegu Renu; na wschód od niego płynęła tylko rzeka, a za nią leżały Niemcy. Uderzenie nie było też ucieczką z okrążenia ani marszem na wschód, lecz natarciem na północ, ku Strasburgowi. Co do daty źródła się różnią: francuskie opracowania podają 7 stycznia, część niemieckich – 8 stycznia, kiedy natarcie nabrało pełnego rozmachu.

Kocioł colmarski

Kocioł powstał pod koniec listopada 1944 roku. Kiedy amerykańska 7 Armia i francuska 2 Dywizja Pancerna wyzwoliły Strasburg, a 1 Armia Francuska gen. Jeana de Lattre de Tassigny doszła do Renu pod Miluzą, Hitler zakazał niemieckiej 19 Armii wycofania się za rzekę. Wokół Colmaru utrzymała się rozległa enklawa – około 65 km z północy na południe i do 50 km szerokości – oparta o Wogezy na zachodzie i o Ren na wschodzie, zaopatrywana przez mosty pod Breisach i Chalampé. Dowództwo nad nią sprawowała Grupa Armii „Górny Ren” Heinricha Himmlera.

Francuzi, wyczerpani jesiennymi walkami w Wogezach, nie zdołali jej zlikwidować przed zimą. W grudniu, gdy ofensywa w Ardenach zmusiła Amerykanów do przesunięcia sił na północ, 1 Armia musiała dodatkowo przejąć od nich odcinek Renu na południe od Strasburga.

Plan „Sonnenwende”

Pod koniec grudnia natarcie z kotła włączono do planu operacji „Nordwind”, rozpoczętej w nocy sylwestrowej w północnej Alzacji. 5 stycznia, dwa dni przed rozpoczęciem „Sonnenwende”, Niemcy przeprawili się przez Ren pod Gambsheim, na północ od Strasburga. Uderzenie z południa miało dopełnić kleszczy.

Pierwotnie miało to być działanie pomocnicze, kilka natarć „na szczeblu batalionów”. Ostatecznie LXIV Korpus Armijny gen. Hellmutha Thumma otrzymał zadanie opanowania trójkąta między Ill a Renem, od Sélestat po Erstein, i zbudowania przyczółka nad Ill. Według niemieckich planów przytaczanych przez francuskich historyków stamtąd można było myśleć o marszu na Molsheim, na zachód od Strasburga, i o odcięciu miasta.

Główną siłą była 198 Dywizja Piechoty gen. mjr. Ottona Schiela, mocno przetrzebiona w czasie odwrotu z Prowansji po lądowaniu aliantów i uzupełniona zbieraniną batalionów fortecznych, marynarzy i oddziałów wartowniczych. Wsparcie pancerne dawały 106 Brygada Pancerna „Feldherrnhalle” płk. Franza Bäkego, która według niemieckich zestawień miała w chwili ataku sprawne tylko kilka czołgów, grupa bojowa mjr. Karla-Heinza Noaka z około dwudziestoma niszczycielami czołgów Jagdpanther i dwudziestoma kilkoma Nashornami oraz brygada dział szturmowych. W odwodzie stała 269 Dywizja Piechoty.

Po francuskiej stronie odcinek trzymała 4 Brygada 1 Dywizji Wolnych Francuzów (formalnie przemianowanej już na 1 Dywizję Marszową Piechoty) gen. bryg. Pierre’a Garbaya: bataliony marszowe nr 21 i 24 oraz Batalion Piechoty Morskiej i Pacyfiku. Dywizja, weteran Bir Hakeim, El Alamein i Włoch, przybyła tu znad Atlantyku i była osłabiona. Jesienią 1944 roku, w ramach tzw. „wybielania” 1 Armii, odesłano z niej – według francuskich opracowań – około 6 tysięcy doświadczonych żołnierzy z Afryki Zachodniej, zastępując ich niewyszkolonymi ochotnikami z Francuskich Sił Wewnętrznych. Pomocniczo w rejonie działała ochotnicza Brygada „Alzacja-Lotaryngia” płk. André Malraux.

Pierwsze dni: Krafft, Herbsheim, Rossfeld

Pierwszego dnia Niemcy osiągnęli zaskoczenie. Grenadierzy zajęli Neunkirch, a grupa Noaka przeszła rzeczkę Zembs i przed południem pojawiła się przed Osthouse i na południe od Erstein. Około 13.00 Niemcy zdobyli most na Kanale Rodan–Ren na południe od Krafftu, ale dalsze natarcie na tę miejscowość zatrzymał ogień francuskich dział przeciwpancernych, a saperzy wysadzili most na kanale ulgi Ill. Francuskie placówki w Herbsheim i Rossfeld odparły kilka ataków, za dnia i w nocy, przy wsparciu lekkich czołgów 1 Pułku Fizylierów Marynarki. Wieczorem Himmler polecił wzmocnić natarcie na Benfeld, a potem skierować je na północny zachód, ku Molsheim.

8 i 9 stycznia natarcie zwolniło. Francuzi kontratakowali, próbując utrzymać łączność z oddziałami wysuniętymi nad Ren, a niemieckie dowództwo, niezadowolone z postępów, odebrało Noakowi dowodzenie i powierzyło je Bäkemu. Herbsheim i Rossfeld znalazły się pod ciągłym ostrzałem, a 9 stycznia Niemcy przecięli łączność z ich garnizonami, złożonymi głównie z wyczerpanego Batalionu Piechoty Morskiej i Pacyfiku.

Obenheim

Najcięższy cios spadł na 24 Batalion Marszowy mjr. (commandant) Pierre’a Coffiniera, broniący wsi Obenheim między Kanałem Rodan–Ren a Renem. 9 stycznia Niemcy zajęli sąsiedni Gerstheim, z którego wycofał się około stuosobowy oddział Brygady „Alzacja-Lotaryngia”, i batalion został odcięty. Według francuskich opracowań dowództwo – aż po szczebel de Lattre’a – zwlekało z rozkazem odwrotu, rozważając utrzymanie wsi jako punktu oporu; jedynie wieczorny wypad pancerny fizylierów marynarki dostarczył obrońcom amunicję i żywność i zabrał rannych.

10 stycznia, po całodziennym ostrzale artyleryjskim, Niemcy zaatakowali Obenheim z czterech stron, z udziałem niszczycieli czołgów, grenadierów pancernych i batalionu SS. Zrzuty zaopatrzenia z bombowców Marauder w dużej części trafiły poza wieś. Wieczorem Niemcy wdarli się do środka, a około 21.30, po zniszczeniu dokumentów i sprzętu, obrońcy przerwali ogień. Według danych przytaczanych we francuskich opracowaniach do niewoli trafiło 569 ludzi, w tym 17 oficerów; około 20 zabitych i 80 rannych. Tylko nieliczni zdołali się wymknąć. Część źródeł podaje jako datę upadku Obenheim 11 stycznia. Batalion przestał istnieć; jego obronę upamiętnia dziś ulica w Strasburgu.

Tego samego dnia francuski oddział pancerny ze spadochroniarzami przebił się do Herbsheim i Rossfeld, a żołnierze 1 Brygady dywizji – 13 Półbrygady Legii Cudzoziemskiej – zluzowali tamtejsze garnizony. Utrzymanie obu wsi okazało się jednak niemożliwe: Himmler zażądał od dowódcy 19 Armii, gen. Siegfrieda Raspa, osobistego kierowania walką, do boju weszła większa część 269 Dywizji Piechoty, i w nocy z 11 na 12 stycznia legioniści i żołnierze batalionu marszowego nr 11 wycofali się za Ill. 12 stycznia Niemcy zajęli obie wsie.

Zatrzymanie nad Ill

Mimo tych strat front się nie załamał. 1 Dywizja Wolnych Francuzów, wzmocniona przez resztki 5 Dywizji Pancernej, spadochroniarzy i lotnictwo, utrzymała linię Ill pod Benfeld, Erstein i Krafftem. 11 stycznia niemieckie czołgi doszły na kilkaset metrów od Benfeld, ale zatrzymało je wysadzenie mostu na Ill. Do 12 stycznia Francuzi wycofali wszystkie oddziały z trójkąta między Ill a Renem i umocnili się za rzeką. Najdalej wysunięte niemieckie pozycje pod Erstein dzieliło od Strasburga około 20 km.

13 stycznia 19 Armia otrzymała rozkaz oddania 269 Dywizji Piechoty, pilnie przerzucanej na front wschodni, gdzie dzień wcześniej ruszyła wielka ofensywa radziecka znad Wisły. Wraz z nią odchodziły nadzieje na dalsze natarcie. W następnych dniach zabrano 198 Dywizji niemal całe wsparcie pancerne, a ostatnia próba – atak na kładkę pod Huttenheim 14 stycznia – załamała się. Około 16 stycznia „Sonnenwende” wygasła.

Dla Francuzów ważniejsze od kilku utraconych wsi było to, że przetrwał Strasburg. Na początku stycznia gen. Dwight Eisenhower, myśląc przede wszystkim o Ardenach, był gotów wycofać się z miasta, a gen. Charles de Gaulle nakazał bronić go nawet wbrew sojusznikowi. Obrona południowych podejść spadła właśnie na 1 Dywizję Wolnych Francuzów. Gdyby nad Ill doszło do przełamania równocześnie z natarciem z przyczółka pod Gambsheim, sytuacja miasta stałaby się krytyczna.

Straty

Według zestawień przytoczonych we francuskich opracowaniach 1 Dywizja Wolnych Francuzów straciła w dniach 3–17 stycznia 99 zabitych, 389 rannych i 906 zaginionych, w większości z 24 Batalionu Marszowego; kilkudziesięciu ludzi straciły też Brygada „Alzacja-Lotaryngia” i oddziały pancerne. Straty niemieckie w dniach 7–12 stycznia ocenia się na 115 zabitych, 391 rannych i 155 zaginionych. Francuzi stracili kilkanaście czołgów i niszczycieli czołgów, Niemcy – dziewięć pojazdów zniszczonych i kilkadziesiąt uszkodzonych. Mróz sięgający –20°C, śnieg i mgła ograniczały działania lotnictwa alianckiego, co sprzyjało atakującym.

Miejsce w wojnie

„Sonnenwende” była niewielkim, ale wymownym epizodem zimy 1944/1945. Jako część operacji „Nordwind” zawiodła: nie zagroziła poważnie Strasburgowi, nie zniszczyła 1 Armii Francuskiej i nie stworzyła przyczółka za Ill. Jako działanie lokalne przyniosła Niemcom ograniczony sukces – zajęcie trójkąta Ill–Ren i zniszczenie francuskiego batalionu – okupiony wydłużeniem frontu o kilkanaście kilometrów i osłabieniem sił, które niebawem okazały się potrzebne. Pokazała też, jak bardzo kocioł colmarski, pozostawiony jesienią, ciążył na sytuacji całej Alzacji.

Wnioski wyciągnięto szybko. Po zakończeniu „Nordwind” 6 Grupa Armii otrzymała zadanie zlikwidowania kotła. 20 stycznia ofensywę rozpoczął od południa francuski I Korpus, 22–23 stycznia od północy II Korpus, w tym 1 Dywizja, której bataliony nacierały na wschód od Ill przez ziemie utracone w czasie „Sonnenwende”. Gdy postępy okazały się powolne, Amerykanie podporządkowali de Lattre’owi swój XXI Korpus. Colmar wyzwolono 2 lutego, a 9 lutego ostatnie niemieckie oddziały wycofały się za Ren pod Chalampé. Środkowa i południowa Alzacja była wolna; pas na północy, między Moder a Lauter, Niemcy opuścili dopiero w marcu 1945 roku.