Rommel wraca do Afryki

Wieczorem 25 października 1942 roku feldmarszałek Erwin Rommel wylądował w Afryce Północnej i ponownie objął dowództwo armii niemiecko-włoskiej pod El Alamein. Zaledwie miesiąc wcześniej wyjechał na leczenie do Europy, a jego zastępca, gen. wojsk pancernych Georg Stumme, zginął w pierwszej dobie brytyjskiej ofensywy. Rommel wracał chory, z przeświadczeniem, że bitwy nie da się już wygrać, i do armii, która po dwóch dniach ostrzału i natarcia 8 Armii traciła czołgi szybciej, niż mogła je naprawiać, a paliwa miała na kilka dni walki.

Śmierć generała Stummego

Brytyjskie przygotowanie artyleryjskie, rozpoczęte wieczorem 23 października, zerwało większość łączności przewodowej między dowództwem Armii Pancernej „Afryka” a dywizjami na pierwszej linii. Rano 24 października Stumme wciąż nie wiedział, jak głęboko nieprzyjaciel wdarł się w pola minowe. Meldunki, które docierały do sztabu, mówiły o natarciu na szerokim froncie, ale sugerowały, że wyłomy da się zamknąć siłami lokalnych odwodów. Generał postanowił zobaczyć wszystko na własne oczy. W przeciwieństwie do Rommla, który jeździł na front z eskortą i wozem radiowym, Stumme wyruszył tylko z szefem łączności armii, płk. Andreasem Büchtingiem, i kierowcą.

W pobliżu linii frontu samochód wyjechał na otwarty teren i dostał się pod ogień – według większości relacji z broni maszynowej i dział przeciwpancernych na odcinku, gdzie nacierali Australijczycy. Büchting zginął od postrzału w głowę. Stumme wyskoczył z samochodu i, jak się przypuszcza, uczepił się jego burty, podczas gdy kierowca w pośpiechu wycofywał wóz spod ostrzału. Kierowca nie zauważył, że generał spadł. Ciało Stummego odnaleziono przy drodze dopiero następnego dnia; nie miał ran. Cierpiał na nadciśnienie, przyjęto więc, że zmarł na atak serca.

Przez kilkanaście godzin armia była praktycznie bez dowódcy. Po zaginięciu Stummego dowództwo tymczasowo przejął gen. por. Wilhelm von Thoma, dowódca Afrika Korps, który kierował walką ze swojego stanowiska, a sprawy sztabowe prowadził szef oddziału operacyjnego płk Siegfried Westphal. Wieczorem 24 października niemieckie pancerne zgrupowanie północne – 15 Dywizja Pancerna i włoska 133 Dywizja Pancerna „Littorio” – kontratakowało brytyjską 1 Dywizję Pancerną z rejonu niewielkiego wzniesienia, które Brytyjczycy nazywali Kidney (Nerka). Brytyjskich czołgów nie odrzucono, a w gasnącym świetle dnia po obu stronach spłonęły dziesiątki wozów.

Telefon do Semmering

Rommel przebywał w wojskowym sanatorium w Semmering w Dolnej Austrii. Wiadomość o rozpoczęciu brytyjskiej ofensywy dotarła do niego 24 października. Według jego własnej relacji, opublikowanej po wojnie w zbiorze „Rommel Papers”, po południu zadzwonił feldmarsz. Wilhelm Keitel: poinformował go, że Stumme zaginął, i zapytał, czy stan zdrowia pozwoliłby mu w razie potrzeby wrócić do Afryki. Rommel odpowiedział, że tak. Późnym wieczorem – według części relacji krótko po północy – zatelefonował sam Adolf Hitler. Powiedział, że sytuacja pod El Alamein jest groźna, a los Stummego wciąż nieznany, i zapytał, czy Rommel może natychmiast wyruszyć. Feldmarszałek się zgodził.

Rano 25 października Rommel odleciał z lotniska pod Wiener Neustadt do Rzymu. Tam niemiecki attaché wojskowy i pełnomocnik przy włoskim dowództwie, gen. Enno von Rintelen, przedstawił mu położenie armii: od strony morza zaopatrzenie prawie nie docierało, a zapasy paliwa w Afryce wystarczały – według meldunków – na mniej więcej trzy dni normalnych działań. Rommel zapisał z goryczą, że przed wyjazdem żądał zapasu na trzydzieści dni. Ponaglenia w Comando Supremo niewiele już mogły zmienić: tankowce wysyłane do Libii od tygodni padały ofiarą brytyjskich okrętów podwodnych i samolotów z Malty i Egiptu. Z Rzymu Rommel poleciał przez Kretę do Afryki. Do swojej kwatery dotarł o zmroku, a późnym wieczorem nadał meldunek, że ponownie objął dowództwo. Tego samego dnia jego armia otrzymała nową nazwę: Niemiecko-Włoska Armia Pancerna (Deutsch-Italienische Panzerarmee).

Pierwsze decyzje

Obraz, jaki Rommel zastał w kwaterze, był ponury. Bez przerwy bombardowana i ostrzeliwana piechota na północnym odcinku poniosła ciężkie straty: włoska dywizja zmotoryzowana „Trento” straciła około połowy piechoty i większość artylerii, 164 Dywizja Lekka – dwa bataliony. 15 Dywizja Pancerna, która przez dwa dni łatała wyłomy kontratakami, miała według meldunków już tylko 31 sprawnych czołgów z ponad stu. Żołnierze dostawali połowę racji, wielu chorowało. W nocy z 25 na 26 października 26 Brygada Australijska zdobyła Point 29 – niewielkie wzniesienie z punktem obserwacyjnym artylerii na południowy zachód od Tel el Eisa – i wzięła około 240 jeńców. Z tego miejsca Australijczycy zagrażali tyłom nadmorskiego występu, którego broniły 164 Dywizja i włoska piechota.

Rommel uznał, że główne uderzenie Brytyjczyków pada na północy, i postanowił odzyskać utracone pozycje. 26 października rzucił 15 Dywizję Pancerną, 164 Dywizję i oddziały włoskie do kontrataku na Point 29 (na mapach niemieckich i włoskich oznaczany jako wzgórze 28). Natarcia, rozbijane ogniem artylerii i nalotami, nie przyniosły rozstrzygnięcia; wieczorem batalion bersalierów wdarł się na skraje wzniesienia i zepchnął część broniącego go australijskiego 2/17 Batalionu, ale Australijczyków ze wzgórza nie usunięto. Rommel pisał później, że o skrawki pustyni przelewano tam „rzeki krwi”.

Jeszcze ważniejsza była decyzja, którą podjął tego samego dnia. Dotąd odwody pancerne stały rozdzielone na północy i na południu frontu, aby zamknąć wyłom, gdziekolwiek nastąpi. Teraz Rommel skierował na północ 21 Dywizję Pancerną, jedną trzecią włoskiej 132 Dywizji Pancernej „Ariete” i połowę artylerii z południowego odcinka, a z rejonu Ed Daba ściągnął 90 Dywizję Lekką. Wiedział, że to krok nieodwracalny: przy tak skąpych zapasach paliwa dywizje nie mogły już wrócić na południe, gdyby Brytyjczycy uderzyli tam ponownie. Przemarsz trwał całą noc pod ciągłymi nalotami alianckiego lotnictwa.

Tego samego 26 października los zaopatrzenia armii przesądzili lotnicy. Samoloty torpedowe Bristol Beaufort zatopiły pod Tobrukiem tankowiec „Proserpina”, wiozący według brytyjskich danych około 4500 ton paliwa, a w nocy samoloty Vickers Wellington zniszczyły w porcie statek „Tergestea” z paliwem i amunicją. 28 października u wybrzeży Grecji poszedł na dno kolejny tankowiec, „Luisiano”. Brytyjczycy znali trasy wielu konwojów dzięki odczytywanym niemieckim i włoskim szyfrom. Feldmarszałek Albert Kesselring próbował ratować sytuację, przerzucając paliwo samolotami transportowymi z Krety, ale były to ilości daleko mniejsze od potrzeb.

Placówka „Snipe”

Po stronie brytyjskiej dwa pierwsze dni bitwy przyniosły kryzys w korytarzach przez pola minowe: pancerne dywizje X Korpusu nie zdołały przebić się przez niemiecki ekran przeciwpancerny, a straty piechoty rosły. Według brytyjskich danych do 26 października same oddziały brytyjskie straciły około 2000 ludzi, australijskie i nowozelandzkie po około 1000, a południowoafrykańskie około 600. Winston Churchill, czytając w Londynie meldunki o wstrzymaniu natarcia, miał wybuchnąć pytaniem, czy naprawdę nie da się znaleźć generała, który potrafi wygrać bitwę. Bernard Montgomery postanowił tymczasem, nie przerywając walki na wyniszczenie, wycofać z linii część dywizji i utworzyć odwód do kolejnego, decydującego uderzenia.

W nocy z 26 na 27 października dwa bataliony brytyjskiej 7 Brygady Zmotoryzowanej wyruszyły, by zająć dwa punkty na zachód od obniżenia terenu zwanego Kidney, oznaczone kryptonimami „Woodcock” i „Snipe”. Batalion King’s Royal Rifle Corps nie dotarł do celu. 2 Batalion Rifle Brigade ppłk. Victora Bullera Turnera okopał się w płytkim zagłębieniu, które uznano za „Snipe”, z trzynastoma działami przeciwpancernymi kalibru 57 mm (6-funtowymi) i sześcioma kolejnymi z 239 Baterii Przeciwpancernej Królewskiej Artylerii. Rano 27 października placówka znalazła się w samym środku niemiecko-włoskiej kontrofensywy.

Przez cały dzień stanowiska batalionu były ostrzeliwane, a o 16.00 Rommel rzucił do głównego natarcia czołgi 21 Dywizji Pancernej i dywizji „Littorio”. Odizolowani strzelcy, bez możliwości uzupełnienia amunicji, odparli kolejne fale. Według uzasadnienia odznaczenia Turnera batalion zniszczył 35 czołgów i unieruchomił co najmniej 20 kolejnych; późniejsze ustalenia brytyjskiej komisji, która zbadała pobojowisko, były skromniejsze i mówiły o 22 niemieckich i 10 włoskich czołgach oraz kilku działach samobieżnych zniszczonych w rejonie placówki. Ranny w głowę Turner sam pomagał ładować jedno z ostatnich czynnych dział. Otrzymał za tę walkę Krzyż Wiktorii. Wieczorem batalion wycofano bez zluzowania; z placówki udało się ściągnąć tylko jedno działo. Tego samego popołudnia 90 Dywizja Lekka bezskutecznie atakowała Australijczyków na Point 29 – jej natarcie załamało się pod ogniem artylerii i bombami, zanim doszło do walki wręcz.

28 października 15 i 21 Dywizja Pancerna jeszcze raz próbowały uderzyć na front X Korpusu, ale zgrupowanie, które formowało się do ataku, przez dwie i pół godziny bombardowało lotnictwo. Była to ostatnia próba Rommla, by odebrać przeciwnikowi inicjatywę. Wieczorny meldunek armii z tego dnia, przechwycony i odczytany przez Brytyjczyków, wykazywał 81 sprawnych czołgów niemieckich i 197 włoskich, w większości przestarzałych, wobec około 800 brytyjskich. Rommel mówił swoim dowódcom, że oderwanie się od nieprzyjaciela jest niemożliwe, bo nie ma na to benzyny, i armii pozostaje walka pod El Alamein do końca.

Znaczenie

Powrót Rommla podniósł morale niemieckich żołnierzy, ale nie odwrócił losów bitwy. Feldmarszałek zdawał sobie z tego sprawę od pierwszego wieczoru. Ściągając odwody na północ, aby powstrzymać australijskie natarcie wzdłuż wybrzeża, Rommel zużywał ostatnie czołgi i paliwo w kontratakach przeciw przeciwnikowi, który miał przewagę w ludziach, czołgach, artylerii i w powietrzu. Montgomery zyskał czas na przegrupowanie. W nocy na 2 listopada jego 8 Armia rozpoczęła operację „Supercharge”, która przełamała front na południe od nadmorskiego występu, a 4 listopada Rommel – wbrew rozkazowi Hitlera, by walczyć do zwycięstwa albo do śmierci – zarządził odwrót. Dla Rommla była to najcięższa porażka w Afryce i początek odwrotu, który zakończył się w maju 1943 roku kapitulacją sił Osi w Tunezji. Sam feldmarszałek opuścił Afrykę w marcu 1943 roku i już do niej nie wrócił.