Pakt Brianda-Kellogga wchodzi w życie

24 lipca 1929 roku o godzinie pierwszej po południu prezydent Herbert Hoover ogłosił w Sali Wschodniej Białego Domu, że Traktat o wyrzeczeniu się wojny jako narzędzia polityki narodowej, znany jako pakt Brianda-Kellogga, wszedł w życie. Tego samego dnia Japonia, jako ostatnie z piętnastu państw, które podpisały go w Paryżu 27 sierpnia 1928 roku, złożyła w Waszyngtonie dokument ratyfikacyjny. Na uroczystości byli obecni poprzednik Hoovera Calvin Coolidge, były sekretarz stanu Frank Kellogg, członkowie rządu oraz ambasadorowie i posłowie 45 państw. Pakt obowiązywał od tej chwili piętnaście państw-sygnatariuszy i 31 państw, które zdążyły do niego przystąpić, w tym Związek Radziecki, Chiny, Etiopię i Węgry.

Droga do ratyfikacji

Najważniejsza była ratyfikacja amerykańska, bo to w Senacie Stanów Zjednoczonych dziesięć lat wcześniej upadł traktat wersalski. Tym razem sprzeciw był słaby, ale senatorowie chcieli mieć pewność, że pakt nie ograniczy swobody Ameryki. Komisja spraw zagranicznych Senatu, kierowana przez Williama Boraha, przyjęła sprawozdanie, w którym stwierdzała, że traktat nie narusza prawa do samoobrony ani doktryny Monroego i nie zobowiązuje Stanów Zjednoczonych do żadnych działań przeciwko państwu, które go złamie. Nie były to jednak formalne zastrzeżenia, więc nie trzeba było ponownie negocjować tekstu z innymi państwami. W połowie stycznia 1929 roku Senat zatwierdził pakt 85 głosami przeciw jednemu. Przeciw głosował tylko republikanin z Wisconsin John J. Blaine, który uważał, że pakt usankcjonuje brytyjski imperializm. Prezydent Coolidge ratyfikował traktat 17 stycznia. Kilka tygodni później Kongres uchwalił budowę piętnastu nowych krążowników. Zestawienie było wymowne: Ameryka wyrzekała się wojny, ale nie zamierzała się rozbrajać.

2 marca 1929 roku w Waszyngtonie złożono pierwszy pakiet ratyfikacji: amerykańską, brytyjską wraz z dominiami, Indiami i Wolnym Państwem Irlandzkim, niemiecką, włoską i czechosłowacką. Polska złożyła dokument 26 marca, Belgia 27 marca, a Francja 22 kwietnia. Związek Radziecki nie czekał na resztę. Z inicjatywy zastępcy ludowego komisarza spraw zagranicznych Maksima Litwinowa 9 lutego 1929 roku w Moskwie podpisano protokół, który wprowadzał zasady paktu w życie między ZSRR, Polską, Rumunią, Estonią i Łotwą jeszcze przed ratyfikacją przez wszystkie mocarstwa. Później dołączyły do niego Turcja, Persja i Litwa, a według części opracowań także Wolne Miasto Gdańsk.

Najdłużej zwlekała Japonia. W artykule pierwszym strony oświadczały, że potępiają wojnę „w imieniu swoich narodów”. Tajna Rada i prawicowa opozycja w Tokio uznały, że te słowa naruszają konstytucję, według której suwerenem był cesarz, a nie naród. Waszyngton odmówił zmiany tekstu. 27 czerwca 1929 roku rząd japoński ratyfikował pakt, ogłaszając jednocześnie deklarację, że sporne słowa nie mają zastosowania do Japonii. Kilka dni później, 2 lipca, upadł gabinet premiera Giichiego Tanaki. Przyczyną nie był jednak pakt, lecz sprawa zabójstwa Zhang Zuolina: premier nie ukarał oficerów Armii Kwantuńskiej, którzy rok wcześniej zamordowali mandżurskiego władcę, i utracił zaufanie cesarza Hirohito. Japoński dokument ratyfikacyjny dotarł do Waszyngtonu dopiero 24 lipca.

Ceremonia w Białym Domu

Hoover przypomniał w przemówieniu, że traktat był „propozycją skierowaną do sumienia i idealizmu cywilizowanych narodów” i nowym krokiem w prawie międzynarodowym, a odtąd każde konkretne działanie państw będzie można natychmiast poddać pod osąd światowej opinii publicznej. Wymienił wszystkie 46 państw i dodał, że dokumenty Grecji, Hondurasu, Persji, Szwajcarii i Wenezueli są już w drodze. Zasługę zapoczątkowania traktatu przypisał Aristide’owi Briandowi, a rozszerzenie go na cały świat Kelloggowi, któremu podziękował w imieniu narodu amerykańskiego. Wyraził też uznanie dla senatorów Boraha i Claude’a Swansona, którzy przeprowadzili ratyfikację w Senacie. Przewidywał, że wpływ traktatu będzie odczuwalny w większości przyszłych działań międzynarodowych. Sekretarz stanu Henry Stimson wysłał tego dnia depeszę z gratulacjami do Brianda, który kilka dni później zastąpił chorego Raymonda Poincarégo na stanowisku premiera Francji.

Ten sam dzień przyniósł gest, który miał pokazać, że pakt nie jest pustym słowem. Premier Wielkiej Brytanii Ramsay MacDonald zapowiedział w Izbie Gmin wstrzymanie części brytyjskiego programu budowy okrętów i przyjęcie zasady parytetu flot z Ameryką. Hoover odpowiedział oświadczeniem, że Stany Zjednoczone nie położą stępek trzech krążowników przewidzianych na ten rok, dopóki nie będzie wiadomo, jak wpłyną one na przyszłe porozumienie o parytecie. Tak zaczęły się przygotowania do konferencji morskiej, która zebrała się w Londynie w styczniu 1930 roku.

Pierwsza próba

Pakt wchodził w życie w chwili, gdy na Dalekim Wschodzie groziła wojna między dwoma jego stronami. 10 lipca 1929 roku władze chińskie w Mandżurii, podległe Zhang Xueliangowi, synowi zamordowanego Zhang Zuolina, który pod koniec 1928 roku uznał rząd Czang Kaj-szeka w Nankinie, przejęły Kolej Wschodniochińską, zarządzaną wspólnie z ZSRR. Aresztowano i wydalono setki radzieckich pracowników. Kilka dni później Moskwa zerwała stosunki dyplomatyczne z Chinami. Stimson przypomniał obu stronom o zobowiązaniach z paktu, który obie przyjęły. Chiny i ZSRR odpowiedziały, że go dotrzymają, chyba że druga strona zaatakuje pierwsza, czyli powołały się na prawo do samoobrony.

Zapewnienia nie miały znaczenia. W sierpniu Józef Stalin zgodził się na utworzenie Samodzielnej Armii Dalekowschodniej pod dowództwem Wasilija Blüchera. Jesienią wojska radzieckie, wspierane przez flotyllę rzeczną, lotnictwo i czołgi, rozbiły wojska mandżurskie. Gdy 2 grudnia Stimson ponownie powołał się na pakt i wezwał inne państwa-strony, by przyłączyły się do apelu o pokój, Moskwa odrzuciła notę jako niedopuszczalny nacisk i wytknęła Waszyngtonowi, że nie utrzymuje z ZSRR stosunków dyplomatycznych. Konflikt o Kolej Wschodniochińską zakończył się w grudniu 1929 roku protokołem z Chabarowska, który przywrócił poprzedni stan rzeczy. Został rozstrzygnięty siłą, a pakt okazał się bezradny, zanim minęło pół roku od jego wejścia w życie.

Znaczenie

Wejście w życie paktu było ostatnią wielką chwilą optymizmu lat dwudziestych. Za rok 1929 Kellogg otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla, wręczoną mu rok później. Trzy miesiące po ceremonii w Białym Domu załamała się giełda nowojorska, a wielki kryzys, który nastąpił, zmiótł politykę porozumienia, na której opierał się pakt. Lekcję z konfliktu mandżurskiego najlepiej odrobili Japończycy. Zobaczyli, że państwo, które użyje siły i nazwie to samoobroną, nie poniesie żadnych konsekwencji. We wrześniu 1931 roku Armia Kwantuńska, po incydencie mukdeńskim, zajęła całą Mandżurię. Stimson, wierny paktowi, ogłosił w styczniu 1932 roku doktrynę, że Stany Zjednoczone nie uznają zmian terytorialnych dokonanych z jego naruszeniem. Nieuznanie Mandżukuo nie powstrzymało jednak Japonii, a za nią Włoch w Etiopii i Niemiec w Europie.

Mimo to pakt nie przepadł. Ponieważ obowiązywał wszystkie mocarstwa, które w latach 1937–1941 rozpętały wojny w Azji i Europie, stał się po 1945 roku podstawą oskarżenia o zbrodnie przeciwko pokojowi w procesach norymberskich i przed trybunałem tokijskim. Najbliższych współpracowników Adolfa Hitlera i przywódców Japonii sądzono także za to, że złamali obietnicę złożoną w Paryżu i ogłoszoną w Białym Domu w lipcu 1929 roku.