Niemiecko-radziecki traktat o granicach i przyjaźni

28 września 1939 roku w Moskwie minister spraw zagranicznych Rzeszy Joachim von Ribbentrop i przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych, a zarazem ludowy komisarz spraw zagranicznych Wiaczesław Mołotow podpisali w obecności Józefa Stalina niemiecko-radziecki traktat o granicach i przyjaźni. Dokument nosi datę 28 września, choć podpisy złożono dopiero około piątej nad ranem 29 września. Była to druga wizyta Ribbentropa na Kremlu w ciągu pięciu tygodni. Pierwsza zakończyła się paktem o nieagresji z tajnym protokołem, który z góry dzielił Europę Wschodnią na strefy interesów. Druga przypieczętowała to, co w międzyczasie zrobiły armie obu państw: Polska, zaatakowana 1 września przez Niemcy i 17 września przez Związek Radziecki, miała zniknąć z mapy. Traktat ustalał nową granicę między okupantami na Bugu i Sanie, a tajne protokoły oddawały Litwę w strefę radziecką w zamian za Lubelszczyznę i część Mazowsza oraz zobowiązywały obie strony do wspólnego tłumienia polskiej „agitacji”. Ten sam dzień przyniósł kapitulację Warszawy.

Od paktu do traktatu

Tajny protokół z 23 sierpnia przewidywał, że strefy interesów w Polsce rozgraniczy „mniej więcej” linia rzek Narwi, Wisły i Sanu, a sprawę, czy pozostawić jakieś szczątkowe państwo polskie, odkładał na później. Gdy Armia Czerwona wkroczyła do Polski, Wehrmacht stał już daleko na wschód od tej linii: pod Lwowem, w Brześciu, na Lubelszczyźnie. 18 września Stalin pytał niemieckiego ambasadora Friedricha-Wernera von der Schulenburga, czy niemieccy generałowie, którzy „niechętnie oddają zajęte tereny”, rzeczywiście wycofają się za uzgodnioną linię. Wycofali się. Wspólny komunikat z 22 września wyznaczył linię demarkacyjną na rzekach Pisie, Narwi, Wiśle i Sanie, a w Brześciu, gdzie zetknęły się wojska obu państw, korpus Heinza Guderiana tego samego dnia przekazał miasto Armii Czerwonej podczas wspólnej ceremonii.

19 września Mołotow oznajmił Schulenburgowi, że Moskwa porzuciła myśl o pozostawieniu „szczątkowej Polski” i chce podzielić kraj wzdłuż czterech rzek, a rokowania o ostatecznym ułożeniu „obszaru polskiego” musi prowadzić w Moskwie, bo radzieccy przywódcy nie mogą wyjechać z kraju. Ribbentrop odpowiedział, że Berlin podziela ten pogląd, i postanowił polecieć osobiście. 25 września wieczorem Stalin wezwał Schulenburga na Kreml i przedstawił nową propozycję. Uważał, że niezależne państewko polskie byłoby źródłem ciągłych tarć między Niemcami a ZSRR. Zaproponował więc, by do niemieckiej części dołączyć całe województwo lubelskie i część warszawskiego aż po Bug, a w zamian Niemcy miały zrezygnować z Litwy, którą pakt sierpniowy przyznawał ich strefie. Zapowiedział przy tym, że Związek Radziecki zaraz zajmie się „rozwiązaniem problemu państw bałtyckich”, i liczy na pełne poparcie Berlina. Wymienił Estonię, Łotwę i Litwę. Ten problem już się rozwiązywał: od kilku dni Moskwa wywierała presję na Estonię, wykorzystując jako pretekst ucieczkę polskiego okrętu podwodnego z Tallinna.

Trzy dni w Moskwie

Ribbentrop przyleciał do Moskwy 27 września około szóstej po południu. W delegacji byli m.in. szef departamentu prawnego MSZ Friedrich Gaus, ekspert od handlu ze Wschodem Karl Schnurre i gauleiter Gdańska Albert Forster. Przebieg rozmów znamy dokładnie dzięki notatkom radcy ambasady Gustava Hilgera, który tłumaczył i protokołował. Ich kopia przetrwała w prywatnych papierach Schulenburga i została opublikowana w 1991 roku przez niemiecką historyczkę Ingeborg Fleischhauer.

Pierwsza rozmowa zaczęła się o dziesiątej wieczorem i trwała trzy godziny. Ribbentrop zaczął od wojny na zachodzie, którą w Niemczech nazywano podobno „wojną kartoflaną”, przekonywał, że linia Zygfryda jest nie do zdobycia, a Anglia nie chce długiej wojny. Potem przedstawił trzy sprawy: dalsze stosunki obu państw, ostateczną granicę i państwa bałtyckie. Hitler, mówił, wybrał Związek Radziecki. Prawdziwym wrogiem Niemiec jest Anglia, a wobec niej interesy obu państw są zbieżne. Ribbentrop przywiózł projekt wspólnej deklaracji, która miała zapowiadać współpracę przeciw Anglii, a nawet wspólną obronę zdobyczy. W sprawie granicy prosił o ustępstwa: Niemcy są krajem „małym”, brakuje im ropy i lasów, więc chciałyby dostać zagłębie naftowe nad górnym Sanem wokół Borysławia i Drohobycza, lasy koło Augustowa i Białegostoku, a za Litwę większą rekompensatę. Narysował na mapie linię, która zostawiałaby po stronie niemieckiej Białystok i zachodnią Litwę.

Stalin odmówił niemal wszystkiego. Zapewnił, że współpraca z Niemcami była zawsze zasadą radzieckiej polityki i że Związek Radziecki nie pozwoli, by Niemcy „zostały powalone”, ale z odpowiedzią na projekt deklaracji zwlekał do następnego dnia, przypominając tylko, że bolszewicy nigdy nie darzyli Anglii sympatią. W sprawie Polski przedstawił dwa warianty. Podział wzdłuż Wisły oznaczałby, że Niemcy utworzą na swojej części protektorat, a ZSRR na swojej coś w rodzaju polskiej republiki radzieckiej, i Polacy, dążąc do zjednoczenia, zaczęliby skłócać oba państwa. Lepiej więc, by wszystkie ziemie etnicznie polskie znalazły się w jednym ręku, w niemieckim. Lubelszczyzna i wschodnie Mazowsze miały według niego 4 miliony mieszkańców, Litwa tylko 2 miliony, więc Niemcy robią dobry interes, „bo ludzie są najcenniejszym, co można dostać”. Zagłębia naftowego oddać nie chciał: obiecał je Ukraińcom, którzy według niego nigdy by z niego nie zrezygnowali. Zaproponował zamiast tego sprzedaż połowy tamtejszego wydobycia, około 300 tysięcy ton rocznie, i dostawę drugiej połowy z innych pól radzieckich w zamian za węgiel i rury stalowe. Na północy zgodził się oddać jedynie wąski klin z Suwałkami między Prusami Wschodnimi a Litwą.

W nocy Ribbentrop zatelefonował do Hitlera. 28 września o trzeciej po południu przekazał, że Führer przyjmuje „drugi wariant” Stalina, z drobnymi poprawkami. Nad mapami szefa sztabu generalnego Armii Czerwonej Borisa Szaposznikowa uzgodniono szczegóły. Stalin nie oddał Augustowa, przez który biegła ważna linia kolejowa, ale zgodził się wygiąć granicę na południe, by Niemcy dostali większość Puszczy Augustowskiej. Między Narwią a Bugiem zrezygnował z wybrzuszenia w rejonie Ostrołęki, Pułtuska i Ostrowi Mazowieckiej, tak że linia kolejowa z Ostrołęki do Małkini została po niemieckiej stronie. W zamian Niemcy odsunęli granicę na północ w okolicach Rawy Ruskiej i Lubaczowa. O Przemyśl spierano się długo. Ribbentrop przekonywał, że nie da się dzielić miasta leżącego po obu stronach rzeki, zwłaszcza że Związek Radziecki dostaje „wielki i piękny Lwów”, ale Stalin i Mołotow nie ustąpili. Granica poszła Sanem, a prawobrzeżna, południowa część Przemyśla przypadła ZSRR. Na południu linia kończyła się u źródeł Sanu, na zachód od Przełęczy Użockiej, która zostawała po stronie radzieckiej.

Wieczorem Mołotow wydał dla Niemców kolację na Kremlu, z udziałem Stalina, Klimienta Woroszyłowa, Ławrientija Berii i innych członków kierownictwa. Wznosił toasty za każdego z gości, a o Ribbentropie mówił, że to człowiek, który nigdy nie przyjeżdża na próżno. Potem goście pojechali do Teatru Wielkiego na „Jezioro łabędzie”, a w tym czasie Stalin i Mołotow kończyli rokowania z ministrem spraw zagranicznych Estonii Karlem Selterem: jeszcze tej samej nocy podpisano radziecko-estoński pakt o wzajemnej pomocy, otwierający Armii Czerwonej drogę do baz w Estonii. O pierwszej w nocy rozmowy z Niemcami wznowiono. Stalin zażądał złagodzenia drugiej części wspólnej deklaracji, bo niemiecki projekt, mówiący wprost o imperialistycznych celach mocarstw zachodnich, jego zdaniem „zbyt jasno wyrażał prawdę”. Ribbentrop zadzwonił do Hitlera i ten przystał na zmianę. Około piątej rano podpisano siedem dokumentów. 29 września w południe Ribbentrop odleciał do Berlina.

Co podpisano

Jawny traktat miał pięć artykułów. We wstępie oba rządy stwierdzały, że „po rozpadzie dotychczasowego państwa polskiego” uważają za wyłącznie swoje zadanie przywrócenie na jego terytorium spokoju i porządku. Artykuł I ustalał granicę „obopólnych interesów państwowych” na obszarze „byłego państwa polskiego” według linii zaznaczonej na załączonej mapie, którą miał dokładnie opisać protokół dodatkowy. Artykuł II uznawał ją za ostateczną i odrzucał wszelką ingerencję państw trzecich. Artykuł III oddawał Niemcom zarząd na zachód od linii, a ZSRR na wschód od niej. Artykuł IV nazywał to uregulowanie „trwałym fundamentem” rozwoju przyjaznych stosunków obu narodów. Traktat wchodził w życie z chwilą podpisania. Mapę z wyrysowaną granicą podpisali Stalin i Ribbentrop.

Nowa granica biegła od styku Prus Wschodnich z Litwą rzeką Pisą do Narwi, przed Ostrołęką skręcała ku Bugowi, dalej szła Bugiem na południe, następnie odcinkiem lądowym, który zostawiał po stronie radzieckiej Rawę Ruską i Lubaczów, do Sanu, i Sanem do jego źródeł. Na mocy pierwszego tajnego protokołu dodatkowego zmieniano protokół sierpniowy: Litwa przechodziła do strefy radzieckiej, województwo lubelskie i część warszawskiego do niemieckiej. Gdyby Związek Radziecki podjął na Litwie „szczególne środki” dla ochrony swoich interesów, pas ziemi w południowo-zachodniej Litwie, na lewym brzegu Szeszupy, miał przypaść Niemcom. Drugi tajny protokół brzmiał: „Obie strony nie będą tolerować na swoich terytoriach żadnej polskiej agitacji, która dotyczy terytoriów drugiej strony. Będą tłumić na swoich terytoriach wszelkie jej zaczątki i informować się wzajemnie o odpowiednich środkach podjętych w tym celu”.

Poufny protokół o przesiedleniach zobowiązywał rząd ZSRR, by nie przeszkadzał obywatelom Rzeszy i innym osobom pochodzenia niemieckiego, które zechcą przenieść się z jego terytorium do strefy niemieckiej. Przesiedlenia mieli prowadzić pełnomocnicy Rzeszy, a majątek emigrantów miał być chroniony. Niemcy przyjmowały taki sam obowiązek wobec mieszkańców swojej strefy pochodzenia ukraińskiego i białoruskiego. Dwa listy wymienione przez Ribbentropa i Mołotowa zapowiadały program gospodarczy: radzieckie surowce za niemieckie wyroby przemysłowe, tranzyt przez ZSRR z Rumunii, Iranu, Afganistanu i Dalekiego Wschodu oraz dodatkowe dostawy ropy w ilości odpowiadającej rocznemu wydobyciu zagłębia borysławsko-drohobyckiego.

Wspólna deklaracja obu rządów, ogłoszona razem z traktatem, otwierała niemiecką „ofensywę pokojową”. Skoro Niemcy i ZSRR „ostatecznie uregulowały” problemy wynikłe z rozpadu państwa polskiego i stworzyły „pewny fundament trwałego pokoju” w Europie Wschodniej, to w prawdziwym interesie wszystkich narodów leży zakończenie wojny między Niemcami a Anglią i Francją. Gdyby wysiłki obu rządów nie przyniosły skutku, dowodziłoby to, że za dalszą wojnę odpowiadają Anglia i Francja, a w takim przypadku Niemcy i ZSRR będą się konsultować w sprawie „koniecznych środków”. Z ambitnego projektu Ribbentropa, który chciał zawiązać antybrytyjski sojusz, zostało ogólnikowe zobowiązanie do konsultacji.

Sens wymiany

Na pierwszy rzut oka Stalin oddawał więcej, niż dostawał: rezygnował z obszaru gęsto zaludnionego, z Lublinem i przedmieściami Warszawy, za mniejszą Litwę. Jego rachunek był jednak przemyślany. Wymiana pozbawiała Związek Radziecki milionów Polaków, którzy byliby źródłem oporu, a granicę zbliżała do linii Curzona, zaproponowanej w 1919–1920 roku przez mocarstwa zachodnie jako granica etnograficzna, co pozwalało przedstawiać aneksję jako „wyzwolenie” Ukraińców i Białorusinów. Litwa domykała radziecką kontrolę nad wybrzeżem bałtyckim. Ingeborg Fleischhauer zauważa, że rezygnacja z ziem centralnej Polski zmniejszała ryzyko konfliktu z gwarantami Polski, a po napaści Niemiec na ZSRR ułatwiła Moskwie sojusz z Wielką Brytanią. Hitler zyskiwał tymczasem spokój na wschodzie, ludność, surowce i swobodę działania na całym „polskim obszarze”. Według najczęściej podawanych szacunków ZSRR zatrzymał nieco ponad połowę obszaru przedwojennej Rzeczypospolitej z około 13 milionami mieszkańców, Niemcy mniejszą, ale znacznie gęściej zaludnioną część z ponad 20 milionami.

Obie strony nazwały swoją umowę traktatem o „przyjaźni”, a Polskę „byłym państwem polskim”. Tymczasem państwo polskie nie przestało istnieć. Jego władze, które w nocy z 17 na 18 września przekroczyły granicę rumuńską, zostały internowane, ale 30 września prezydent Ignacy Mościcki przekazał urząd Władysławowi Raczkiewiczowi, który powierzył misję utworzenia rządu gen. Władysławowi Sikorskiemu. W kraju walki jeszcze trwały: 29 września skapitulowała twierdza Modlin, 2 października Hel, a 6 października zakończyła się bitwa pod Kockiem, ostatnia bitwa kampanii wrześniowej.

Miejsce w wojnie

4 października Schulenburg i Mołotow podpisali protokół dodatkowy, który dokładnie opisywał przebieg granicy. Na przełomie września i października oddziały Armii Czerwonej opuściły zajęte już przez siebie skrawki Lubelszczyzny, a około 8 października do Chełma i Zamościa weszli Niemcy. Wraz z wojskami radzieckimi odeszły za Bug tysiące ludzi, wśród nich wielu Żydów, którzy bali się niemieckiej okupacji. 6 października Hitler w przemówieniu w Reichstagu ogłosił „ofensywę pokojową” zapowiedzianą w moskiewskiej deklaracji, ale premier Francji Édouard Daladier i premier Wielkiej Brytanii Neville Chamberlain odrzucili ją 10 i 12 października. 31 października Mołotow mówił przed Radą Najwyższą ZSRR, że wystarczył krótki cios armii niemieckiej, a potem Armii Czerwonej, by nic nie zostało z tego „pokracznego bękarta traktatu wersalskiego”.

Na ziemiach polskich obaj okupanci przystąpili do „reorganizacji” zapowiedzianej w artykule III. Dekretem z 8 października Hitler wcielił do Rzeszy Pomorze, Wielkopolskę, Śląsk, północne Mazowsze i Suwalszczyznę, a z reszty swojej strefy utworzył Generalne Gubernatorstwo. Na wschodzie po sfingowanych wyborach do zgromadzeń ludowych z 22 października Związek Radziecki na początku listopada wcielił zajęte ziemie do Ukraińskiej i Białoruskiej SRR. Wilno wraz z częścią Wileńszczyzny przekazał 10 października Litwie, która musiała jednocześnie przyjąć radzieckie garnizony. Protokół o przesiedleniach otworzył drogę do akcji „Heim ins Reich”: na mocy porozumienia z 16 listopada 1939 roku zimą 1939/1940 wyjechało ze strefy radzieckiej do Rzeszy około 130 tysięcy Volksdeutschów z Wołynia, Galicji Wschodniej i znad Narwi, a wielu z nich osiedlono w gospodarstwach Polaków wysiedlonych z ziem wcielonych. W drugą stronę przeniosło się znacznie mniej ludzi. Protokół o polskiej „agitacji” był podstawą współpracy obu aparatów represji przeciw polskiemu podziemiu. Pracowały wspólne komisje do spraw wymiany jeńców i uchodźców, a w literaturze opisywane są także spotkania przedstawicieli Gestapo i NKWD w 1940 roku, choć ich przebieg i znaczenie pozostają przedmiotem sporów historyków.

Wymiana listów zaowocowała umową handlową z 11 lutego 1940 roku, dzięki której radzieckie zboże, ropa i metale pomagały Niemcom omijać brytyjską blokadę. Litwa, oddana w strefę radziecką, została w czerwcu 1940 roku, razem z Łotwą i Estonią, zajęta przez Armię Czerwoną i wcielona do ZSRR. Pas litewski za Szeszupą, obiecany Niemcom, Związek Radziecki zatrzymał, a tajnym protokołem z 10 stycznia 1941 roku odkupił go od Rzeszy za 7,5 miliona dolarów w złocie. Nowa granica „przyjaźni” przetrwała niecałe dwa lata. 22 czerwca 1941 roku Niemcy przekroczyły ją, atakując Związek Radziecki. W układzie Sikorski-Majski z 30 lipca 1941 roku rząd radziecki uznał, że traktaty niemiecko-radzieckie z 1939 roku dotyczące zmian terytorialnych w Polsce „utraciły moc”, ale nie zobowiązał się do przywrócenia przedwojennej granicy. Linia z 28 września 1939 roku, zbliżona do linii Curzona, z niewielkimi zmianami na korzyść Polski, w tym z Białymstokiem i Przemyślem po polskiej stronie, stała się w 1945 roku wschodnią granicą powojennej Polski.