Eduard Dietl

Eduard Dietl był jednym z nielicznych generałów Wehrmachtu, którzy znali Adolfa Hitlera od pierwszych miesięcy jego politycznej kariery w Monachium, i jednym z najbardziej popularnych dowódców III Rzeszy. Wiosną 1940 roku jego strzelcy górscy zajęli norweski Narwik, port szwedzkiej rudy żelaza, a potem przez dwa miesiące, odcięci od zaopatrzenia, bronili się w górach przed kilkakrotnie liczniejszymi wojskami norweskimi, brytyjskimi, francuskimi i polskimi. Propaganda zrobiła z niego „bohatera Narwiku”, a Hitler jako pierwszemu żołnierzowi Wehrmachtu nadał mu Liście Dębu do Krzyża Rycerskiego. Przez kolejne cztery lata Dietl dowodził wojskami niemieckimi na dalekiej północy, gdzie nie zdołał zdobyć Murmańska. Zginął w katastrofie lotniczej w czerwcu 1944 roku. Był przekonanym narodowym socjalistą, a historycy wskazują na jego odpowiedzialność za zbrodnie popełnione w podległych mu wojskach.

Bawarski oficer

Urodził się 21 lipca 1890 roku w Bad Aibling w Górnej Bawarii jako syn urzędnika skarbowego. Maturę zdał w 1909 roku w gimnazjum w Rosenheimie. 1 października 1909 roku wstąpił jako kandydat na oficera do 5 Pułku Piechoty armii bawarskiej w Bambergu, a po szkole wojennej w Monachium został w październiku 1911 roku podporucznikiem.

W I wojnie światowej walczył na froncie zachodnim jako dowódca plutonu karabinów maszynowych, adiutant batalionu, a potem adiutant pułku i brygady. Był kilkakrotnie ranny, po raz pierwszy w październiku 1914 roku, po raz ostatni w październiku 1918 roku. Otrzymał oba stopnie Krzyża Żelaznego. Wojnę zakończył jako porucznik.

Z Eppem i Hitlerem

Wiosną 1919 roku Dietl wstąpił jako dowódca kompanii do ochotniczego korpusu płk. Franza von Eppa i w maju wziął udział w krwawym rozbiciu Bawarskiej Republiki Rad w Monachium. Wraz z oddziałem przeszedł do tymczasowej Reichswehry, w której w sierpniu 1919 roku został kapitanem.

W tym środowisku poznał Hitlera, wówczas informatora i agitatora Reichswehry, którego prowadził kpt. Karl Mayr. Za pośrednictwem Ernsta Röhma Dietl wstąpił do Niemieckiej Partii Robotników, poprzedniczki NSDAP, i był jednym z jej pierwszych członków, z legitymacją numer 524. Wkrótce z niej wystąpił, bo czynnym oficerom nie wolno było należeć do partii, ale z ruchem i z Hitlerem pozostał związany. Niemieckie opowieści, według których to Dietl miał polecić Hitlera jako mówcę dla żołnierzy, nie mają potwierdzenia w dokumentach. Pewne jest tylko, że Hitler w mowie pogrzebowej w 1944 roku wspominał, że Dietl pozwolił mu przemawiać do swojej kompanii.

Jako dowódca kompanii w 19 Pułku Piechoty Dietl uczestniczył w spiskach bawarskiej prawicy przeciw republice. Od wiosny 1923 roku szkolił wojskowo monachijskie oddziały szturmowe partii, SA. W przygotowania puczu monachijskiego nie był wtajemniczony, ale 8 i 9 listopada 1923 roku odmówił użycia swojej kompanii przeciw puczystom. Komisja pułkowa nie dopatrzyła się niesubordynacji, bo nie dostał wyraźnego rozkazu, ale przeniesiono go na poligon w Ohrdruf w Turyngii.

Twórca strzelców górskich

W połowie lat dwudziestych Dietl uczył taktyki w szkole piechoty w Monachium, a potem wrócił do 19 Pułku, którego III batalion był jednostką górską. W 1926 roku ożenił się z Gerdą-Luise Haenicke, córką generała, z którą miał czworo dzieci. Był zapalonym narciarzem i alpinistą, startował w zawodach i jako jeden z pierwszych oficerów Reichswehry zdobył w 1931 roku uprawnienia wojskowego przewodnika górskiego. W lutym 1930 roku został majorem, a w 1931 roku objął górski batalion pułku w Kempten.

Dojście Hitlera do władzy przyspieszyło jego karierę. W 1933 roku był podpułkownikiem, 1 stycznia 1935 roku pułkownikiem. Pomagał w organizacji zimowych igrzysk olimpijskich w Garmisch-Partenkirchen w 1936 roku. W październiku 1935 roku objął 99 Pułk Strzelców Górskich w Füssen. Po Anschlussie Austrii został 1 kwietnia 1938 roku generałem majorem i dowódcą tworzonej w Grazu 3 Dywizji Górskiej, złożonej głównie z byłych żołnierzy armii austriackiej ze Styrii i Karyntii. Jego szefem sztabu był Austriak Julius Ringel. W październiku 1938 roku dywizja bez walki zajęła część Kraju Sudetów w rejonie Znojma.

We wrześniu 1939 roku 3 Dywizja Górska wzięła udział w napaści na Polskę w składzie 14 Armii. 1 września weszła ze Słowacji przez pogranicze tatrzańskie, a jej 139 Pułk wspierał przez kilka dni marsz 4 Dywizji Lekkiej na Kraków. Już po dwóch tygodniach dywizję wycofano i przewieziono na zachód, nad granicę francuską.

Narwik

Na początku 1940 roku Hitler osobiście zdecydował, że desantem na najdalszy cel operacji „Weserübung”, Narwik, pokieruje Dietl. 1 kwietnia awansował go na generała porucznika. Na dziesięciu niszczycielach komodora Friedricha Bontego popłynęło około 2 tysięcy żołnierzy 139 Pułku Strzelców Górskich ze sztabem dywizji, a Dietl płynął na okręcie flagowym. Rankiem 9 kwietnia, gdy Wehrmacht napadł na Norwegię, niszczyciele zatopiły w fiordzie dwa norweskie pancerniki obrony wybrzeża, a komendant garnizonu Narwiku, sympatyk partii Vidkuna Quislinga, po rozmowie z Dietlem oddał miasto bez walki. Tego samego dnia strzelcy górscy zajęli norweskie magazyny broni w Elvegårdsmoen.

Sukces trwał krótko. Na niszczyciele, które nie zdążyły zatankować, spadły dwa brytyjskie ataki: 10 kwietnia flotylla kmdr. Warburtona-Lee zatopiła dwa z nich i statek z amunicją oraz ciężkim sprzętem dla Dietla, a 13 kwietnia zespół z pancernikiem „Warspite” zniszczył pozostałe osiem. Dietl został w północnej Norwegii odcięty od morza, ale zyskał około 2,6 tysiąca rozbitków, których uzbroił w zdobyczną norweską broń i włączył do obrony. W kolejnych tygodniach dostał tylko nieliczne posiłki przerzucane samolotami, w tym spadochroniarzy. Gdy po drugiej bitwie Hitler w nerwowym rozdrażnieniu chciał mu kazać przejść do Szwecji i dać się internować, oficerowie sztabu OKW wstrzymali ten rozkaz.

Przeciw Dietlowi stanęły norweska 6 Dywizja gen. Carla Gustava Fleischera, Brytyjczycy, którzy od połowy kwietnia lądowali w Harstad, a potem francuscy strzelcy alpejscy i legioniści oraz polska Samodzielna Brygada Strzelców Podhalańskich, razem kilkakrotnie więcej żołnierzy, niż miał on sam. 9 maja Dietl otrzymał Krzyż Rycerski. Pod koniec maja, spychany wzdłuż kolei rudowej ku szwedzkiej granicy pod Bjørnfjell, był bliski klęski, a 28 maja alianci odbili Narwik. Uratowały go wydarzenia we Francji: alianci ewakuowali swoje wojska do 8 czerwca, oddziały Dietla wróciły do zrujnowanego miasta, a 10 czerwca Dietl przyjął w Bjørnfjell kapitulację wojsk norweskich na tym froncie, co zakończyło bitwę o Narwik.

Niemiecka propaganda zrobiła z obrony Narwiku dowód niezłomności niemieckiego żołnierza. 19 lipca 1940 roku Hitler awansował Dietla na generała piechoty (później stopień nazwano generałem wojsk górskich) i jako pierwszemu żołnierzowi Wehrmachtu nadał mu Liście Dębu do Krzyża Rycerskiego. Dla uczestników walk ustanowiono specjalne odznaczenie, Tarczę Narwik. Dietl stał się w Niemczech postacią niemal legendarną, a jego swobodny, „ludowy” styl i troska o żołnierzy, eksponowane przez propagandę, przysparzały mu popularności.

Na dalekiej północy

W czerwcu 1940 roku Dietl objął dowództwo Korpusu Górskiego „Norwegia” z 2 i 3 Dywizją Górską, stacjonującego w najdalej na północ wysuniętej części kraju. Gdy przygotowywano napaść na ZSRR, przypadło mu zadanie uderzenia z fińskiej Laponii na Murmańsk, jedyny niezamarzający port radziecki na północy. W czerwcu 1941 roku korpus zajął fiński rejon Peczengi, z kopalniami niklu, a 29 czerwca ruszył na wschód w ramach operacji „Silberfuchs”. W bezdrożnej tundrze, bez dróg i zaopatrzenia, natarcie utknęło nad rzeką Zachodnia Lica, kilkadziesiąt kilometrów od granicy. Kolejne próby we wrześniu również się nie powiodły, a 3 Dywizja Górska poniosła tak ciężkie straty, że trzeba ją było wycofać z frontu. Historyk Winfried Heinemann przyznaje Dietlowi talent do bezpośredniego prowadzenia ludzi, ale jego umiejętności operacyjne ocenia jako ograniczone.

W styczniu 1942 roku Dietl objął dowództwo nowo utworzonej Armii „Laponia”, przemianowanej w czerwcu 1942 roku na 20 Armię Górską, która trzymała front od Morza Barentsa po środkową Finlandię i liczyła do 220 tysięcy żołnierzy. 4 czerwca 1942 roku, w czasie wizyty w Finlandii z okazji 75 urodzin marszałka Carla Gustafa Mannerheima, Hitler ogłosił jego awans na generała pułkownika. Dietl utrzymywał dobre stosunki z Finami, którzy obsypali go odznaczeniami, i był najważniejszym łącznikiem między Hitlerem a fińskim sojusznikiem.

Ideologia i zbrodnie

Dietl nie należał do partii, bo żołnierzom było to zakazane, ale był jej gorliwym zwolennikiem. 30 stycznia 1943 roku Hitler nadał mu Złotą Odznakę Partyjną NSDAP. Po klęsce pod Stalingradem Dietl zapewnił Josepha Goebbelsa, że front w pełni popiera jego wezwanie do „wojny totalnej”, a 9 listopada 1943 roku, w dwudziestą rocznicę puczu, wygłosił w Monachium przed Feldherrnhalle płomienną mowę wzywającą do wytrwania. Pod koniec 1942 roku wydał rozkaz przeciw małżeństwom niemieckich żołnierzy z Norweżkami, w którym o Norweżkach pisał jako o „rasowym dryfującym drewnie” (rassisches Treibholz) i „mało wartościowych przedstawicielkach sąsiednich narodów”. Część historyków uważa ten rozkaz za skrajny nawet jak na standardy III Rzeszy.

Niemiecki historyk Jakob Knab i inni badacze wskazują na udział Dietla w zbrodniach wojennych. W podległych mu wojskach przekazano w 1941 roku dalej rozkaz o komisarzach, a jeńców radzieckich wydawano służbie bezpieczeństwa SD na rozstrzelanie. Zachodnioniemiecka prokuratura badała te zabójstwa w latach 1968–1978, ale nie zdołała przypisać ich konkretnym sprawcom. Dietl odpowiadał też za karne obozy polowe Wehrmachtu w Finlandii i północnej Norwegii, w których żołnierzy skazanych przez sądy wojskowe zamęczano niewolniczą pracą przy budowie dróg, a słabnących rozstrzeliwano w czasie marszów. W przemówieniu z 16 czerwca 1942 roku sam groził, że więźniowie, którzy nie nadążą, zostaną zabici.

Śmierć

Latem 1944 roku Finlandia, atakowana przez Armię Czerwoną na Przesmyku Karelskim, szukała drogi wyjścia z wojny. Dietl został wezwany do Hitlera do Berghofu. Według relacji zaproponował użycie części wojsk z północy na froncie wschodnim, co rozgniewało Hitlera. 23 czerwca 1944 roku, w drodze powrotnej, samolot Junkers Ju 52, którym leciał, rozbił się na stoku góry Hochwechsel w Styrii. Zginęli wszyscy na pokładzie, w tym trzej inni generałowie. Pogłoski o sabotażu zleconym przez Hitlera okazały się bezpodstawne.

Wiadomość o śmierci Dietla wstrzymano na tydzień, by nie zaszkodziła rozmowom z Finlandią. 1 lipca 1944 roku Hitler wygłosił na jego pogrzebie państwowym mowę, w której nazwał go „drogim i wiernym przyjacielem” i wzorem oficera narodowosocjalistycznego, a pośmiertnie nadał mu Miecze do Krzyża Rycerskiego. Dietla pochowano na Cmentarzu Północnym w Monachium. Dowództwo 20 Armii Górskiej objął gen. Lothar Rendulic, który kilka miesięcy później, po wyjściu Finlandii z wojny, poprowadził odwrót przez Laponię i północną Norwegię.

Pamięć

W Republice Federalnej Niemiec Dietl długo był patronem: w 1964 roku jego imię nadano koszarom Bundeswehry w Füssen, a jego nazwisko nosiły ulice w kilku bawarskich miastach. Od lat osiemdziesiątych, gdy wyszły na jaw jego poglądy i rola w karnych obozach, toczył się o niego spór. W 1990 roku Graz odebrał mu honorowe obywatelstwo, a w 1995 roku minister obrony Volker Rühe zmienił nazwę koszar. W latach dziewięćdziesiątych przemianowano także ulice jego imienia.

W dziejach wojny Dietl pozostaje przede wszystkim twarzą Narwiku, jedynego frontu kampanii norweskiej, na którym Niemcy przez kilka tygodni stali na krawędzi porażki. Jego biografia łączy też najwcześniejsze lata ruchu Hitlera z ostatnim rokiem wojny: od Freikorpsu i monachijskiej SA, przez kampanie 1939 i 1940 roku, po nieudaną wyprawę na Murmańsk i front w Laponii, z którego niemieckie wojska wycofały się dopiero jesienią 1944 roku.