Aleksander I Karadziordziewić

Aleksander I Karadziordziewić był żołnierzem, który w wojnach bałkańskich i w pierwszej wojnie światowej dowodził armią serbską, a potem zjednoczył Serbów, Chorwatów i Słoweńców w jednym państwie. Serbowie nazywali go Zjednoczycielem. Przez czternaście lat próbował to państwo utrzymać w całości, najpierw jako regent i konstytucyjny król, a od 1929 roku jako dyktator, który zakazał partii i nadał krajowi nazwę Jugosławia. Jego centralizm zraził Chorwatów i dał posłuch skrajnym nacjonalistom, a za granicą najzacieklej zwalczały go faszystowskie Włochy i rewizjonistyczne Węgry. Był jednym z filarów francuskiego systemu sojuszy w Europie Środkowej i na Bałkanach. Zginął w zamachu w Marsylii w 1934 roku, a jego śmierć osłabiła ten system w chwili, gdy Niemcy Hitlera zaczynały go rozbijać.

Wygnaniec z dynastii Karadziordziewiciów

Urodził się 16 grudnia 1888 roku (4 grudnia według kalendarza juliańskiego) w Cetynii, stolicy Czarnogóry. Był drugim synem Piotra Karadziordziewicia i Zorki, córki księcia Czarnogóry Mikołaja I. Ród Karadziordziewiciów od kilkudziesięciu lat był wygnany z Serbii, gdzie rządziła konkurencyjna dynastia Obrenowiciów. Matka zmarła, gdy miał dwa lata. Ojciec zabrał dzieci do Genewy, gdzie Aleksander chodził do szkoły, a potem wraz ze starszym bratem Jerzym trafił do Korpusu Paziów w Petersburgu. Gościnność cara Mikołaja II i lata spędzone w Rosji uczyniły z niego rusofila na całe życie.

W 1903 roku spiskowcy z armii serbskiej zamordowali w Belgradzie króla Aleksandra Obrenowicia i jego żonę, a na tron powołano Piotra Karadziordziewicia. Aleksander wrócił do Serbii i wstąpił do wojska. W 1909 roku jego brat Jerzy, porywczy i nieprzewidywalny, po skandalu, w którym zmarł kopnięty przez niego służący, zrzekł się praw do tronu. Następcą został Aleksander.

Wojny bałkańskie i wielka wojna

W pierwszej wojnie bałkańskiej w 1912 roku następca tronu dowodził 1 Armią serbską, która rozbiła Turków pod Kumanowem i pod Bitolą. W drugiej wojnie bałkańskiej w 1913 roku Serbowie pokonali Bułgarów nad Bregalnicą i zatrzymali większość Macedonii. Te zwycięstwa uczyniły go popularnym, ale też uwikłały w spór z wpływową w armii tajną organizacją Czarna Ręka pułkownika Dragutina Dimitrijevicia „Apisa”, który chciał decydować o polityce państwa. W czerwcu 1914 roku schorowany król Piotr przekazał synowi władzę jako regentowi.

Kilka dni później w Sarajewie zginął arcyksiążę Franciszek Ferdynand, a Austro-Węgry wypowiedziały Serbii wojnę. Aleksander był formalnie naczelnym wodzem, ale operacjami kierowali szefowie sztabu, najpierw Radomir Putnik. W 1914 roku armia serbska dwukrotnie wyrzuciła Austriaków z kraju. Jesienią 1915 roku zaatakowały ją jednocześnie Niemcy, Austro-Węgry i Bułgaria. Regent wraz z wojskiem i tysiącami uchodźców przeszedł zimą przez góry Czarnogóry i Albanii do Adriatyku. Ten odwrót Serbowie nazwali Albańską Golgotą. Ocalałych żołnierzy statki alianckie przewiozły na Korfu, a potem na front salonicki.

W Salonikach Aleksander rozprawił się z Czarną Ręką. W 1917 roku sąd wojskowy skazał Apisa i jego towarzyszy, oskarżonych o spisek na życie regenta, a w czerwcu 1917 roku trzech z nich rozstrzelano. Dowody były wątpliwe, a proces służył przede wszystkim usunięciu rywala. W lipcu 1917 roku premier Nikola Pašić i przywódca emigracyjnego Komitetu Jugosłowiańskiego Ante Trumbić podpisali deklarację z Korfu, zapowiadającą wspólne państwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców pod berłem Karadziordziewiciów. We wrześniu 1918 roku armia serbska wzięła udział w przełamaniu frontu macedońskiego, przeprowadzonym przez Louisa Franchet d’Espérey, i w ciągu kilku tygodni doszła do Belgradu.

Zjednoczyciel

1 grudnia 1918 roku w Belgradzie regent przyjął delegację Rady Narodowej Słoweńców, Chorwatów i Serbów z dawnych ziem austro-węgierskich i ogłosił ich zjednoczenie z Serbią i Czarnogórą w Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców. Zaczął od reformy rolnej, która rozbiła wielkie majątki. Granice państwa ustalały traktaty z Neuilly i Trianon oraz rokowania z Włochami o Adriatyk, z których Jugosławia wyszła z poczuciem krzywdy, bo Włochy zatrzymały Istrię i Zarę, a w 1924 roku przyłączyły Fiume.

Nowe państwo od początku dzielił spór o ustrój. Serbowie chcieli państwa scentralizowanego, kontynuacji Królestwa Serbii, Chorwaci autonomii. Konstytucja widowdańska z 28 czerwca 1921 roku, uchwalona bez Chorwatów i bez komunistów, utrwaliła centralizm. Dzień później komunista rzucił w powóz regenta bombę, która raniła przypadkowych ludzi. 16 sierpnia 1921 roku zmarł Piotr I i Aleksander został królem. W czerwcu 1922 roku ożenił się z księżniczką Marią, córką króla Rumunii Ferdynanda I. Mieli trzech synów: Piotra (1923), Tomisława (1928) i Andrzeja (1929).

W polityce zagranicznej Aleksander bronił powojennego ładu. Królestwo zawarło z Czechosłowacją i Rumunią sojusze tworzące Małą Ententę, skierowaną przeciw Węgrom, a w 1927 roku traktat o przyjaźni z Francją. Z Bułgarią próbował się porozumieć premier Aleksandyr Stambolijski, ale po jego obaleniu i zabójstwie w 1923 roku bojówki Wewnętrznej Macedońskiej Organizacji Rewolucyjnej znów nękały jugosłowiańską Macedonię. Najgroźniejszym przeciwnikiem były jednak Włochy Benita Mussoliniego, które uzależniły od siebie Albanię i otoczyły Jugosławię od południa. Aleksander był wrogiem bolszewików, przyjął w kraju tysiące rosyjskich emigrantów, a Jugosławia nie uznawała ZSRR aż do 1940 roku.

Dyktatura szóstego stycznia

Parlament był sparaliżowany przez spory. 20 czerwca 1928 roku czarnogórski poseł Puniša Račić zastrzelił na sali obrad dwóch posłów chorwackich i śmiertelnie ranił przywódcę Chorwackiej Partii Chłopskiej Stjepana Radicia, który zmarł w sierpniu. Chorwaccy posłowie opuścili parlament w Belgradzie, a król w rozmowach z politykami rozważał nawet oddzielenie Chorwacji. Wybrał jednak rozwiązanie siłowe. 6 stycznia 1929 roku zawiesił konstytucję, rozwiązał parlament i partie polityczne, wprowadził cenzurę i powołał rząd z generałem Petarem Živkoviciem na czele. Tak zaczęła się dyktatura szóstego stycznia.

3 października 1929 roku państwo przyjęło nazwę Królestwo Jugosławii, a dawne okręgi zastąpiło dziewięć banowin, nazwanych od rzek i gór i wytyczonych tak, by zatrzeć historyczne granice Chorwacji, Bośni czy Serbii. Król ujednolicał prawo, podatki i szkolnictwo i chciał wychować jeden naród jugosłowiański. Wielu Chorwatów i Słoweńców odebrało to jako przebraną hegemonię Serbów, a wielu Serbów jako wyrzeczenie się serbskiej państwowości. Policja brutalnie tępiła opozycję. W lutym 1931 roku ludzie związani z policją zamordowali w Zagrzebiu chorwackiego historyka Milana Šufflaya, co wywołało protesty intelektualistów w całej Europie.

3 września 1931 roku Aleksander nadał krajowi konstytucję, która zachowała jego władzę: wybory odbywały się jawnie, a na listy mogły startować tylko ugrupowania ogólnokrajowe. Opozycja w większości je zbojkotowała. Wielki kryzys spustoszył rolniczą gospodarkę, a król wstrzymał licytacje chłopskich gospodarstw za długi. W listopadzie 1932 roku przywódca Chorwackiej Partii Chłopskiej Vladko Maček i Trumbić ogłosili tzw. punkty zagrzebskie, domagając się federacji. Maček trafił do więzienia. Najradykalniejsi Chorwaci poszli za Ante Paveliciem, który we Włoszech i na Węgrzech szkolił terrorystów organizacji ustaszy. Ich zamachy bombowe i atak na posterunek w górach Welebit w 1932 roku zapowiadały wojnę domową, której dyktatura miała zapobiec.

Bałkany dla narodów bałkańskich

Dojście Adolfa Hitlera do władzy zaniepokoiło Aleksandra, bo przyłączenie Austrii uczyniłoby Niemcy bezpośrednim sąsiadem Jugosławii. W tej jednej sprawie był zgodny z Mussolinim, z którym poza tym prowadził zimną wojnę. Hasłem jego polityki stało się „Bałkany dla narodów bałkańskich”. Jesienią 1933 roku spotkał się z carem Bułgarii Borysem III, a 9 lutego 1934 roku Jugosławia podpisała z Grecją, Rumunią i Turcją pakt bałkański, gwarantujący granice na półwyspie. Gdy w maju 1934 roku wojskowi w Sofii rozbili WMRO, król liczył, że i Bułgaria przystąpi do porozumienia, i we wrześniu 1934 roku złożył jej wizytę.

Z dużą ostrożnością przyjął plany francuskiego ministra spraw zagranicznych Louisa Barthou, który w czerwcu 1934 roku odwiedził Belgrad. Barthou chciał włączyć ZSRR do systemu bezpieczeństwa przeciw Niemcom i pogodzić Jugosławię z Włochami, by pozyskać Mussoliniego do obrony Austrii. Aleksander nie ufał Włochom, które gościły ustaszy. Przyjął jednak zaproszenie do Francji.

Śmierć w Marsylii

9 października 1934 roku, wkrótce po zejściu na ląd w Marsylii, król zginął w otwartym samochodzie od kul Bułgara Włada Czernozemskiego, zamachowca z WMRO działającego na zlecenie ustaszy. W strzelaninie śmiertelnie ranny został także Barthou. Zamach w Marsylii był jednym z pierwszych zarejestrowanych przez kamery kroniki filmowej. Królem został jedenastoletni Piotr II, a władzę w jego imieniu przejęła rada regencyjna z księciem Pawłem Karadziordziewiciem na czele. Aleksandra pochowano w cerkwi św. Jerzego w Topoli na wzgórzu Oplenac, mauzoleum dynastii zbudowanym przez jego ojca.

Znaczenie

Aleksander utrzymywał dobre stosunki z Polską, która tak jak Jugosławia należała do francuskiego systemu sojuszy w Europie Środkowo-Wschodniej. W 1923 roku otrzymał Krzyż Wielki Orderu Virtuti Militari. Wierzył, że tylko silne, scentralizowane państwo pod władzą dynastii przetrwa między Włochami, Węgrami i Bułgarią. Zjednoczył Jugosławię, ale nie zdołał jej zintegrować, a dyktatura, którą wprowadził, by ratować jedność państwa, pogłębiła podziały. Wielu współczesnych, w tym Mussolini, uważało, że tylko jego osobisty autorytet trzyma kraj w całości, i na tym przekonaniu opierali swoje plany jego zabójcy.

Po jego śmierci Jugosławia nie rozpadła się od razu, ale zmieniła kurs. Regent Paweł i premier Milan Stojadinović oddalili się od Francji i zbliżyli do Włoch i Niemiec. W 1939 roku porozumienie z Mačkiem dało Chorwatom autonomiczną banowinę, ale było spóźnione. 25 marca 1941 roku rząd regenta przystąpił do paktu trzech, dwa dni później oficerowie obalili regencję, a 6 kwietnia Niemcy, Włochy i Węgry zaatakowały Jugosławię. Pavelić, organizator zamachu na Aleksandra, stanął na czele marionetkowego Niepodległego Państwa Chorwackiego, którego reżim wymordował setki tysięcy Serbów, Żydów i Romów. Państwo, które Aleksander chciał zjednoczyć siłą, rozpadło się w wojnie domowej i okupacji, a po 1945 roku odrodziło się jako komunistyczna federacja Josipa Broza Tity. Dynastia Karadziordziewiciów już do władzy nie wróciła.